Kütahya-Eskişehir Muharebeleri'nin ardından Türk ordusunun Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmesi, Millî Mücadele'nin en kritik dönüm noktalarından birini oluşturmuştur. Milletin bütün maddi ve manevi imkânlarını Tekâlif-i Milliye Emirleri ile birleştiren Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, Sakarya'da 1683 II. Viyana Kuşatması'ndan beri süren Türk geri çekilişini durdurmuş; bir yıl süren titiz bir hazırlığın ardından gerçekleştirilen Büyük Taarruz ve Mudanya Ateşkes Antlaşması ile Anadolu'daki işgali sona erdirerek bağımsız Türkiye Cumhuriyeti'nin kapısını açmıştır.
Başkomutanlık Kanunu ve Tekâlif-i Milliye Emirleri
Temmuz 1921'deki Kütahya-Eskişehir Muharebeleri sonunda Türk ordusunun daha fazla kayıp vermemesi ve zaman kazanması amacıyla Mustafa Kemal Paşa'nın direktifiyle Sakarya Nehri'nin doğusuna çekilmesi, TBMM'de sert tartışmalara yol açmıştır. Hızlı ve merkezî karar alınabilmesi için 5 Ağustos 1921 tarihinde kabul edilen Başkomutanlık Kanunu ile TBMM'nin askerî ve siyasi yetkileri üç ay süreyle Mustafa Kemal Paşa'ya devredilmiştir.
Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, ordunun acil silah, cephane, giyecek, yiyecek ve ulaşım ihtiyacını milletin öz kaynaklarından karşılamak amacıyla 7–8 Ağustos 1921 tarihlerinde Tekâlif-i Milliye Emirleri'ni (Millî Yükümlülükler) yayımlamıştır. Meclis onayı beklenmeksizin Başkomutanlık yetkisine dayanılarak çıkarılan bu on maddelik emirle her ilçede birer Tekâlif-i Milliye Komisyonu kurulmuştur.
Tekâlif-i Milliye Emirleri kapsamında her hanenin bir kat çamaşır, bir çift çorap ve çarık teslim etmesi; halkın elindeki silah ve cephanenin üç gün içinde orduya verilmesi; tüccar ve halkın elindeki un, buğday, arpa, şeker, gaz yağı, bez ve kösele gibi malların %40'ına bedeli sonradan ödenmek üzere el konulması; taşıt sahiplerinin ayda bir kez 100 km mesafeye ücretsiz askerî nakliyat yapması kararlaştırılmıştır. Bu kararlar, Türk milletinin topyekûn savaş (topyekûn seferberlik) ruhuyla cephe gerisinde ordusuyla bütünleşmesini sağlamıştır.
Sakarya Meydan Muharebesi ve Siyasi Sonuçları
Yunan ordusunun Ankara'yı ele geçirerek TBMM'yi dağıtmak ve Sevr'i kabul ettirmek amacıyla saldırıya geçmesi üzerine 23 Ağustos – 13 Eylül 1921 tarihleri arasında 22 gün 22 gece süren Sakarya Meydan Muharebesi yaşanmıştır. Çok sayıda subay şehit düştüğü için Subaylar Savaşı, Mustafa Kemal Paşa tarafından ise Melhame-i Kübra (Büyük Kanlı Savaş) olarak adlandırılan bu muharebede Başkomutan, dünya askerlik tarihine geçen 'Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır.' stratejisini uygulamıştır.
Sakarya Zaferi ile Türk ordusunun 1683 II. Viyana Kuşatması'ndan beri devam eden tarihi geri çekilişi sona ermiş; Türk tarafı savunmadan taarruz konumuna, Yunan ordusu ise savunma konumuna geçmiştir. TBMM, 19 Eylül 1921 tarihinde çıkardığı kanunla Mustafa Kemal Paşa'ya Mareşallik rütbesi ve Gazilik unvanı vermiştir.
Zaferin dış politikada çok önemli diplomatik sonuçları olmuştur: 13 Ekim 1921'de Kafkas Cumhuriyetleri (Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan) ile imzalanan Kars Antlaşması ile Türkiye'nin doğu sınırı son şeklini almıştır. 20 Ekim 1921'de Fransa ile imzalanan Ankara Antlaşması ile Hatay/İskenderun hariç Güney Cephesi kapanmış ve Fransa, TBMM Hükûmeti'ni resmen tanıyan ilk İtilaf Devleti olmuştur. Ayrıca İtalya Anadolu'yu tamamen boşaltmış, İngiltere ile esir değişimi (Malta sürgünlerinin serbest bırakılması) anlaşması yapılmıştır.
Büyük Taarruz ve Mudanya Ateşkes Antlaşması
Sakarya Zaferi'nden sonra yaklaşık bir yıl boyunca ordunun taarruz eğitimi, silah ve cephane ikmali tamamlanmış; Mustafa Kemal Paşa'nın Başkomutanlık süresi 20 Temmuz 1922'de süresiz uzatılmıştır. Türk ordusu 26 Ağustos 1922 sabahı Afyon Kocatepe'den Büyük Taarruz'u başlatmış, 30 Ağustos 1922'de Dumlupınar'da bizzat Mustafa Kemal Paşa'nın yönettiği Başkomutanlık Meydan Muharebesi (Rum Sındığı) ile Yunan ordusunun ana kuvvetleri imha edilmiştir.
Başkomutan'ın 1 Eylül 1922'de verdiği 'Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!' emriyle takip harekâtına geçen Türk ordusu 9 Eylül'de İzmir'i, 18 Eylül 1922'de ise tüm Batı Anadolu'yu düşman işgalinden kurtarmıştır. Ardından Türk ordusunun Boğazlar ve İstanbul üzerine yürümesi üzerine İtilaf Devletleri ateşkes talebinde bulunmuş ve 11 Ekim 1922 tarihinde TBMM'yi temsil eden İsmet Paşa ile İngiltere, Fransa ve İtalya arasında Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalanmıştır (Yunanistan antlaşmayı 14 Ekim'de imzalamıştır).
Mudanya Ateşkes Antlaşması'na göre Türk-Yunan savaşı sona erecek, Yunan kuvvetleri Meriç Nehri'nin batısına çekilerek Doğu Trakya 15 gün içinde boşaltılacak ve TBMM idaresine devredilecektir. Ayrıca İstanbul ve Boğazlar bölgesinin yönetimi TBMM Hükûmeti'ne bırakılacak, barış antlaşması imzalanıncaya kadar İtilaf kuvvetleri İstanbul'da kalacaktır. Böylece Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar tek kurşun atılmadan diplomatik zaferle kurtarılmış; başkent İstanbul'un TBMM'ye devredilmesiyle Osmanlı Devleti hukuken sona ermiştir.
Örnekler
Örnek 1Kütahya-Eskişehir Muharebeleri'nin hemen ardından TBMM'nin 5 Ağustos 1921'de Başkomutanlık Kanunu'nu kabul etmesinin temel gerekçesini açıklayınız.
Cevabı göster
Olağanüstü savaş koşullarında meclisin tartışma süreçleri nedeniyle zaman kaybetmeden hızlı, gizli ve tek elden askerî kararlar alabilmesi için TBMM kendi yetkilerini üç ay süreyle Mustafa Kemal Paşa'ya devretmiştir.
Örnek 2Tekâlif-i Milliye Emirleri'nin Millî Mücadele'nin karakteri açısından taşıdığı önemi değerlendiriniz.
Cevabı göster
Ordunun silah, cephane, gıda, giyecek ve ulaşım ihtiyaçlarının doğrudan halkın fedakârlığıyla karşılanmasını sağlayan Tekâlif-i Milliye Emirleri, Millî Mücadele'yi düzenli ordunun yanı sıra bütün milletin katıldığı bir topyekûn seferberliğe dönüştürmüştür.
Örnek 3Mustafa Kemal Paşa'nın Sakarya Meydan Muharebesi'nde uyguladığı 'Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır.' taktiğinin askerî anlamını açıklayınız.
Cevabı göster
Klasik savaş anlayışındaki belirli bir cephe çizgisini savunma (hat savunması) yerine, vatanın her karış toprağını derinlemesine bir savunma alanı (yüzey savunması) kabul ederek geri çekilen birliklerin tutunduğu ilk noktada direnişi sürdürmesini ve düşman ikmal hatlarının yıpratılmasını sağlamıştır.
Örnek 4Sakarya Meydan Muharebesi'nin kazanılmasından sonra imzalanan 13 Ekim 1921 Kars Antlaşması ile 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması'nın cepheler üzerindeki etkisini karşılaştırınız.
Cevabı göster
Kars Antlaşması ile Kafkas Cumhuriyetleri ile uzlaşılarak Doğu sınırımız son şeklini almış; Fransa ile imzalanan Ankara Antlaşması ile Güney Cephesi kapanmış ve her iki cephedeki birliklerin Batı Cephesi'ne kaydırılması mümkün olmuştur.
Örnek 5Büyük Taarruz'un Sakarya Meydan Muharebesi'nden yaklaşık bir yıl sonra başlatılmasının nedenleri nelerdir?
Cevabı göster
Savunma savaşından taarruz savaşına geçebilmek için ordunun personel, ağır silah, cephane ve ulaşım eksikliklerinin Tekâlif-i Milliye ve dış yardımlarla tamamlanması, birliklere taarruz eğitimi verilmesi ve diplomatik girişimlerle İtilaf bloğunun parçalanması gerekmiştir.
Örnek 6Mudanya Ateşkes Antlaşması'nda İstanbul ve Boğazların yönetiminin TBMM Hükûmeti'ne bırakılmasının Osmanlı Devleti açısından hukuki sonucunu belirtiniz.
Cevabı göster
İtilaf Devletleri'nin başkent İstanbul ve Boğazların idaresini İstanbul Hükûmeti yerine TBMM Hükûmeti'ne devretmesiyle Osmanlı Devleti hukuken yok sayılmış ve hukuken sona ermiştir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Aşağıdakilerden hangisi 23 Ağustos – 13 Eylül 1921 tarihleri arasında kazanılan Sakarya Meydan Muharebesi'nin sonuçları arasında yer almaz?
Doğu Trakya'nın Yunan işgalinden kurtarılması Sakarya Savaşı'nın değil, Büyük Taarruz sonrasında imzalanan 11 Ekim 1922 Mudanya Ateşkes Antlaşması'nın sonucudur.
2Başkomutan Mustafa Kemal Paşa tarafından 7–8 Ağustos 1921'de yayımlanan Tekâlif-i Milliye Emirleri ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?
Tekâlif-i Milliye Emirleri, 5 Ağustos 1921 Başkomutanlık Kanunu ile TBMM yetkilerini devralan Mustafa Kemal Paşa tarafından kanun hükmünde emir olarak yayımlanmıştır.
3Aşağıdaki bölgelerden hangisi 11 Ekim 1922'de imzalanan Mudanya Ateşkes Antlaşması ile sıcak çatışma yapılmaksızın diplomatik yolla kurtarılmıştır?
İzmir, Afyon ve Kütahya Büyük Taarruz ile silahla kurtarılmış; Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar ise Mudanya Ateşkes Antlaşması ile savaş yapılmadan kurtarılmıştır.
4Fransa ile TBMM Hükûmeti arasında 20 Ekim 1921'de imzalanan Ankara Antlaşması'nın Millî Mücadele tarihi açısından önemi aşağıdakilerden hangisidir?
20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması ile Fransa, TBMM Hükûmeti'ni tanıyan ilk İtilaf Devleti olmuş ve İtilaf bloğu parçalanmıştır.
5
- Başkomutanlık Kanunu ile TBMM, askerî kararların hızlı alınabilmesi için yetkilerini üç ay süreyle Mustafa Kemal Paşa'ya devretmiştir.
5 Ağustos 1921'de kabul edilen kanunla yasama ve yürütme yetkisi geçici olarak Başkomutan'a verilmiştir.
- Sakarya Meydan Muharebesi'nde çok sayıda subayımız şehit düştüğü için bu savaş 'Subaylar Savaşı' olarak da anılmıştır.
Sakarya Savaşı hem Subaylar Savaşı hem de Melhame-i Kübra olarak adlandırılmıştır.
- Doğu sınırımızı son şekline kavuşturan Kars Antlaşması, Büyük Taarruz'un kazanılmasından sonra imzalanmıştır.
13 Ekim 1921 Kars Antlaşması Büyük Taarruz'dan sonra değil, Sakarya Meydan Muharebesi'nden sonra imzalanmıştır.
- Dumlupınar'da 30 Ağustos 1922 Başkomutanlık Meydan Muharebesi'nden sonra Mustafa Kemal Paşa ordulara ilk hedef olarak Akdeniz'i göstermiştir.
1 Eylül 1922'de verilen 'Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!' emriyle Batı Anadolu kurtarılmıştır.
- Mudanya Ateşkes Antlaşması görüşmelerinde TBMM Hükûmeti'ni Fevzi Çakmak Paşa temsil etmiştir.
Mudanya Ateşkes Antlaşması görüşmelerinde TBMM Hükûmeti'ni Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa temsil etmiştir.
- Başkomutanlık Kanunu ile TBMM, askerî kararların hızlı alınabilmesi için yetkilerini üç ay süreyle Mustafa Kemal Paşa'ya devretmiştir.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- Sakarya Meydan Muharebesi'nin kazanılması üzerine TBMM tarafından Mustafa Kemal Paşa'ya rütbesi ve Gazilik unvanı verilmiştir.
- Büyük Taarruz 26 Ağustos 1922 sabahı Afyon mevkiinden topçu ateşiyle başlamıştır.
- Dumlupınar'da 30 Ağustos 1922'de kazanılan Meydan Muharebesi ile Yunan ordusunun ana kuvvetleri kuşatılarak imha edilmiştir.
- Mudanya Ateşkes Antlaşması'na göre Yunan kuvvetleri Doğu Trakya'yı boşaltarak Nehri'nin batısına çekilmiştir.
- Mudanya Ateşkes Antlaşması'nda TBMM Hükûmeti'ni Batı Cephesi Komutanı Paşa başarıyla temsil etmiştir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Sakarya Meydan Muharebesi'nden Mudanya Ateşkes Antlaşması'na uzanan süreçte askerî zaferlerin siyasi ve diplomatik başarıları nasıl beraberinde getirdiğini örneklerle açıklayınız.
1. ipucu: Sakarya Zaferi sonrasında imzalanan Kars ve Ankara Antlaşmalarının sınırlarımıza ve cephelere etkisini belirtiniz.
2. ipucu: Büyük Taarruz'un İtilaf Devletleri üzerindeki caydırıcı etkisini ve Mudanya Ateşkesi'ne yansımasını açıklayınız.
3. ipucu: Mudanya Ateşkes Antlaşması ile savaş yapılmadan kurtarılan bölgeleri vurgulayınız.
Cevap: Millî Mücadele'de cephede kazanılan her askerî zafer, masada diplomatik kazanıma dönüşmüştür. Sakarya Meydan Muharebesi'nin kazanılmasıyla Kafkas Cumhuriyetleri ile Kars Antlaşması imzalanarak doğu sınırımız kesinleşmiş, Fransa ile Ankara Antlaşması imzalanarak Güney Cephesi kapanmış ve İtalya Anadolu'dan tamamen çekilmiştir. Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi ile Batı Anadolu'nun kurtarılması ise İtilaf Devletleri'ni Mudanya Ateşkes Antlaşması'nı imzalamaya mecbur bırakmış; böylece Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar tek kurşun atılmadan kurtarılarak Lozan Barış Konferansı'na güçlü bir konumda gidilmiştir.
Kısaca
- Kütahya-Eskişehir Muharebeleri sonrasında 5 Ağustos 1921 Başkomutanlık Kanunu ile TBMM yetkileri üç aylığına Mustafa Kemal Paşa'ya devredilmiştir.
- Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, 7–8 Ağustos 1921'de Tekâlif-i Milliye Emirleri'ni yayımlayarak ordunun giyecek, gıda, silah ve ulaşım ihtiyaçlarını topyekûn seferberlikle karşılamıştır.
- Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos – 13 Eylül 1921) 'Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır.' stratejisiyle kazanılmış ve 1683'ten beri süren Türk geri çekilişi durdurulmuştur.
- Sakarya Zaferi sonrasında Mustafa Kemal Paşa'ya Mareşallik ve Gazilik verilmiş; 13 Ekim 1921 Kars Antlaşması ile doğu sınırı kesinleşmiş, 20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması ile Güney Cephesi kapanmıştır.
- 26 Ağustos 1922 Büyük Taarruz ve 30 Ağustos Başkomutanlık Meydan Muharebesi ile Anadolu kurtarılmış; 11 Ekim 1922 Mudanya Ateşkes Antlaşması ile Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaşsız alınarak Osmanlı hukuken sona ermiştir.