Mondros Ateşkes Antlaşması'nın ardından Anadolu'nun dört bir yanının işgal edilmesi, ordunun terhis edilmesi ve İstanbul Hükûmeti'nin teslimiyetçi tutumu karşısında Türk milleti bağımsızlığından vazgeçmemiştir. İzmir'in işgaliyle alevlenen Kuvâ-yı Millîye ruhu ve Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri, Mustafa Kemal Paşa'nın 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkmasıyla sistemli bir ulusal kurtuluş mücadelesine dönüşmüştür. Bu bölümde İzmir'in işgalini, cemiyetleri ve Samsun'dan Ankara'ya uzanan Millî Mücadele'ye hazırlık dönemini inceleyeceğiz.
İzmir'in İşgali (15 Mayıs 1919) ve Kuvâ-yı Millîye Ruhu
Birinci Dünya Savaşı sonunda toplanan Paris Barış Konferansı'nda İngiltere'nin desteğiyle İzmir ve çevresinin Yunanistan'a verilmesi kararlaştırıldı ve 15 Mayıs 1919'da Yunan ordusu İzmir'i işgal etti.
İlk Kurşun ve Sembol Kahramanlar: İzmir'in işgali sırasında Hukuk-ı Beşer gazetesi başyazarı Hasan Tahsin (Osman Nevres) Yunan askerlerine ilk kurşunu atarak şehit düştü ve Batı Anadolu'da ulusal direnişin sembolü oldu. Askerlik Şubesi Başkanı Albay Süleyman Fethi Bey ise Yunan subaylarının 'Zito Venizelos!' (Yaşasın Venizelos) demesi yönündeki baskısını reddederek şehit edildi.
Amiral Bristol Raporu: İzmir ve çevresindeki olayları inceleyen uluslararası heyetin hazırladığı Amiral Bristol Raporu; bölgede Rumların değil Türklerin çoğunlukta olduğunu, katliamlardan Yunan ordusunun sorumlu olduğunu ve işgalin haksızlığını belgeleyen ilk uluslararası rapordur.
Kuvâ-yı Millîye Ruhu: Osmanlı ordularının terhis edilmesi ve İstanbul Hükûmeti'nin işgallere sessiz kalması üzerine halkın vatanı savunmak amacıyla kurduğu gönüllü milis kuvvetlerine Kuvâ-yı Millîye denilmiştir. İşgallere karşı ilk silahlı direniş Güney Cephesi'nde Hatay Dörtyol'da Fransızlara karşı, Batı Cephesi'nde ise Ayvalık ve Ödemiş'te Yunanlara karşı başlamıştır. Kuvâ-yı Millîye işgalleri yavaşlatmış, iç ayaklanmaları bastırmış ve düzenli ordunun kurulması için zaman kazandırmıştır.
Cemiyetler (Millî Cemiyetler ve Millî Varlığa Düşman Cemiyetler)
Mütareke döneminde Anadolu ve Trakya'da kurulan cemiyetler kuruluş amaçlarına göre iki ana grupta incelenir:
Millî (Yararlı) Cemiyetler: İşgallere ve azınlık taşkınlıklarına karşı bölgelerinin Türklüğünü kanıtlamak ve savunmak amacıyla kurulmuştur:• Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Edirne'de Mavri Mira'ya ve Yunan işgaline karşı kurulmuştur.
İzmir Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye ve Redd-i İlhak Cemiyeti: İzmir'in Yunanlara verilmesini önlemek için kurulmuş, Balıkesir ve Alaşehir kongrelerini toplamıştır.
Şarkî Anadolu (Doğu Anadolu) Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ve Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Millîye Cemiyeti: Doğu'da Ermeni, Karadeniz'de Pontus Rum devleti kurulmasını önlemek için çalışmış ve Erzurum Kongresi'ni toplamışlardır.
Kilikyalılar Cemiyeti: Çukurova (Adana) bölgesini Fransız ve Ermeni işgaline karşı savunmuştur.
Millî Kongre Cemiyeti: Göz Doktoru Esat Işık öncülüğünde İstanbul'da kurulmuş, basın-yayın yoluyla ulusal çapta mücadele etmiş ve 'Kuvâ-yı Millîye' tabirini ilk kez kullanmıştır.
Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti: Sivas Valisi Reşit Paşa'nın eşi Melek Hanım öncülüğünde Sivas'ta kurulmuştur.
Azınlıkların Kurduğu Zararlı Cemiyetler: Mavri Mira ve Etnik-i Eterya (Bizans'ı diriltme / Megali İdea), Pontus Rum Cemiyeti (Merzifon Amerikan Koleji ve Fener Rum Patrikhanesi destekli olarak Doğu Karadeniz'de Rum devleti kurma), Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri (Doğu Anadolu ve Çukurova'da Ermeni devleti kurma), Alyans İsrailit ve Makabi Cemiyetleri (Filistin'de İsrail devleti kurma).
Türklerin Kurduğu Millî Varlığa Düşman Cemiyetler: Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası, Teali-i İslam Cemiyeti, Kürt Teali Cemiyeti, İngiliz mandasını savunan İngiliz Muhipleri Cemiyeti ve ABD mandasını savunan Wilson Prensipleri Cemiyeti.
Genelgeler ve Kongreler Süreci (Samsun'dan Ankara'ya)
Mustafa Kemal Paşa, 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak Millî Mücadele'yi fiilen başlattı ve Samsun Raporu ile bölgedeki karışıklıklardan Rumların ve işgalcilerin sorumlu olduğunu İstanbul'a bildirdi.
Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgallere karşı tüm yurtta protesto mitingleri düzenlenmesi ve İtilaf Devletleri'ne kınama telgrafları çekilmesi istendi; böylece ulusal bilinç uyandırıldı.
Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Mustafa Kemal, Rauf Bey, Refet Bey ve Ali Fuat Paşa tarafından imzalanıp Kazım Karabekir ve Cemal Paşa tarafından onaylandı. Millî Mücadele'nin gerekçesi ('Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir; İstanbul Hükûmeti görevini yerine getirememektedir'), amacı ve yöntemi ('Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır') ilk kez açıklandı ve Sivas'ta ulusal bir kongre toplanması kararlaştırıldı.
Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919): Toplanış bakımından bölgesel, aldığı kararlar bakımından ulusal bir kongredir. İlk kez millî sınırlardan bahsedildi ('Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz'), manda ve himaye ilk kez reddedildi ve 9 kişilik Temsil Heyeti seçildi.
Sivas Kongresi (4 - 11 Eylül 1919): Hem toplanışı hem de kararları bakımından ulusal bir kongredir. Tüm millî cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti (ARMHC) adı altında birleştirildi, manda ve himaye kesin olarak reddedildi, halkı doğru bilgilendirmek için İrade-i Millîye gazetesi çıkarıldı ve Temsil Heyeti Ali Fuat Paşa'yı Batı Cephesi Komutanlığına atayarak ilk kez yürütme (hükûmet) yetkisini kullandı.
Amasya Görüşmeleri ve Ankara'ya Geliş: Sivas Kongresi'nin ardından İstanbul ile haberleşmenin kesilmesi üzerine Damat Ferit Paşa Hükûmeti istifa etti (Temsil Heyeti'nin ilk siyasi başarısı). Yeni kurulan Ali Rıza Paşa Hükûmeti'nin Bahriye Nazırı Salih Paşa ile yapılan Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919) sonucunda İstanbul Hükûmeti Temsil Heyeti'ni resmen tanıdı ve Mebusan Meclisi'nin açılması kararlaştırıldı. Batı Cephesi'ne ve İstanbul'a yakınlığı, demiryolu ve telgraf ağına sahip güvenli konumu nedeniyle Temsil Heyeti 27 Aralık 1919'da Ankara'ya gelerek burayı Millî Mücadele'nin merkezi yaptı.
Örnekler
Örnek 1Tarihî 15 Mayıs 1919'da İzmir'in Yunanlar tarafından işgalinin Millî Mücadele açısından sonuçları nelerdir ve Amiral Bristol Raporu neden önemlidir?
Cevabı göster
İzmir'in işgali ve gazeteci Hasan Tahsin'in attığı ilk kurşun, işgallerin geçici değil kalıcı (ilhak) olduğunu göstermiş; bütün yurtta mitingler düzenlenmesine ve Batı Anadolu'da Kuvâ-yı Millîye birliklerinin kurulmasına yol açmıştır. Amiral Bristol Raporu ise bölgede Türklerin çoğunlukta olduğunu ve Yunan işgalinin haksızlığını dünya kamuoyuna kanıtlayan ilk uluslararası belgedir.
Örnek 2Amasya Genelgesi'nde yer alan 'Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.' maddesi Millî Mücadele'nin hangi yönünü ortaya koymaktadır?
Cevabı göster
Bu madde Millî Mücadele'nin hem AMACINI (milletin bağımsızlığını sağlamak) hem de YÖNTEMİNİ (mücadelenin padişah veya manda ile değil, milletin kendi azim ve kararıyla yürütüleceğini) ortaya koymakta; aynı zamanda ileride kurulacak ulusal egemenliğe dayalı yeni devlet rejiminin ilk işaretini vermektedir.
Örnek 3Erzurum Kongresi ile Sivas Kongresi'ni toplanış biçimi ve aldıkları kararların niteliği bakımından karşılaştırınız.
Cevabı göster
Erzurum Kongresi yalnızca Doğu Anadolu ve Karadeniz delegelerinin katılımıyla toplandığı için toplanış bakımından BÖLGESEL, ancak 'Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz' gibi tüm yurdu ilgilendiren kararlar aldığı için kararları bakımından ULUSALDIR. Sivas Kongresi ise yurdun her yerinden gelen delegelerle toplandığı ve tüm cemiyetleri ARMHC çatısı altında birleştirdiği için hem toplanış hem de kararları bakımından ULUSALDIR.
Örnek 4Sivas Kongresi sonrasında Temsil Heyeti'nin yürütme yetkisini kullandığını ve İstanbul'a karşı ilk siyasi zaferini kazandığını gösteren iki gelişmeyi belirtiniz.
Cevabı göster
1) Temsil Heyeti'nin Ali Fuat (Cebesoy) Paşa'yı Batı Anadolu Kuvâ-yı Millîye Komutanlığına ataması, bir hükûmet gibi YÜRÜTME yetkisini kullandığını gösterir. 2) Kongreyi engellemeye çalışan Damat Ferit Paşa Hükûmeti'nin Anadolu ile haberleşmenin kesilmesi üzerine istifa etmek zorunda kalması ise Temsil Heyeti'nin İstanbul Hükûmeti'ne karşı kazandığı İLK SİYASİ BAŞARIDIR.
Örnek 5Verilen 20-22 Ekim 1919 tarihlerinde gerçekleştirilen Amasya Görüşmeleri'nin (Protokolü'nün) tarihsel önemi nedir?
Cevabı göster
Ali Rıza Paşa Hükûmeti adına Bahriye Nazırı Salih Paşa'nın Mustafa Kemal Paşa ile Amasya'da görüşüp protokol imzalamasıyla İstanbul Hükûmeti, Temsil Heyeti'nin ve Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin hukuki varlığını RESMEN TANIMIŞTIR.
Örnek 6Temsil Heyeti'nin 27 Aralık 1919'da Millî Mücadele'nin yönetim merkezi olarak Ankara'yı seçmesinin temel nedenleri nelerdir?
Cevabı göster
Ankara'nın Anadolu'nun ortasında işgalden uzak güvenli bir konumda bulunması, çatışmaların yoğunlaştığı Batı Cephesi'ne ve gelişmelerin takip edildiği İstanbul'a yakın olması, demiryolu ve telgraf haberleşme ağına sahip olması ve Ankara halkının Millî Mücadele'yi gönülden desteklemesidir.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Millî Mücadele'nin gerekçesinin, amacının ve yönteminin ilk kez açıklandığı ve 'Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.' ilkesinin ilan edildiği tarihsel belge aşağıdakilerden hangisidir?
Millî Mücadele'nin gerekçesi, amacı ve yöntemi 22 Haziran 1919 tarihli Amasya Genelgesi'nde ilan edilmiştir.
2Aşağıdakilerden hangisi 4-11 Eylül 1919 tarihlerinde toplanan Sivas Kongresi'nin özelliklerinden veya sonuçlarından biri değildir?
Toplanış bakımından bölgesel, aldığı kararlar bakımından ulusal olan kongre Erzurum Kongresi'dir; Sivas Kongresi ise hem toplanışı hem de kararları bakımından ulusaldır.
3Aşağıdaki cemiyetlerden hangisi işgallere karşı vatanı savunmak amacıyla kurulan yararlı (millî) cemiyetler arasında yer alır?
Kilikyalılar Cemiyeti, Çukurova (Adana) bölgesini Fransız ve Ermeni işgaline karşı savunmak amacıyla vatansever Türkler tarafından kurulmuş yararlı bir cemiyettir.
4İstanbul Hükûmeti'nin Anadolu'daki Temsil Heyeti'ni hukuken ve resmen tanıdığı siyasi gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
Ali Rıza Paşa Hükûmeti adına Bahriye Nazırı Salih Paşa ile Mustafa Kemal Paşa arasında yapılan Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919) ile İstanbul Hükûmeti Temsil Heyeti'ni resmen tanımıştır.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Tarihî 15 Mayıs 1919'da İzmir'in işgalinde Yunan askerlerine ilk kurşunu atan Hukuk-ı Beşer gazetesi başyazarı Hasan Tahsin'dir (Osman Nevres).
Gazeteci Hasan Tahsin İzmir'de işgalcilere ilk kurşunu sıkarak şehit düşmüştür.
- Amiral Bristol Raporu, İzmir ve çevresinde Rumların çoğunlukta olduğunu savunarak Yunan işgalini haklı bulmuştur.
Tam tersine Amiral Bristol Raporu, bölgede Türklerin çoğunlukta olduğunu ve Yunan işgalinin haksızlığını belgeleyen ilk uluslararası rapordur.
- Dr. Esat Işık öncülüğünde kurulan Millî Kongre Cemiyeti, basın-yayın yoluyla mücadele etmiş ve 'Kuvâ-yı Millîye' tabirini ilk kez kullanmıştır.
Millî Kongre Cemiyeti ulusal çapta yayınlarla Türk tezini savunmuş ve Kuvâ-yı Millîye kavramını literatüre kazandırmıştır.
- 'Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz.' kararı ilk kez Erzurum Kongresi'nde alınmıştır.
Millî sınırlardan ilk kez Erzurum Kongresi kararlarında söz edilmiştir.
- Temsil Heyeti, 27 Aralık 1919'da Millî Mücadele'nin merkezi olarak Erzurum'u seçmiştir.
Temsil Heyeti 27 Aralık 1919'da Batı Cephesi'ne ve İstanbul'a yakın güvenli konumu nedeniyle Ankara'ya gelerek burayı merkez seçmiştir.
- Tarihî 15 Mayıs 1919'da İzmir'in işgalinde Yunan askerlerine ilk kurşunu atan Hukuk-ı Beşer gazetesi başyazarı Hasan Tahsin'dir (Osman Nevres).
6Millî Mücadele'ye hazırlık dönemindeki aşağıdaki tarihsel gelişmeleri temel önemi veya sonucuyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Mustafa Kemal Paşa 19 Mayıs 1919'da Müfettişi göreviyle Samsun'a çıkmıştır.
- İzmir'in işgalinde 'Zito Venizelos' demeyi reddederek şehit düşen kahraman subayımız Albay Bey'dir.
- Ordunun terhis edilmesi üzerine halkın işgallere karşı kurduğu gönüllü direniş birliklerine denilmiştir.
- Sivas Kongresi'nde halkı doğru bilgilendirmek amacıyla adlı gazete çıkarılmıştır.
- Temsil Heyeti 27 Aralık 1919'da şehrine gelerek burayı Millî Mücadele'nin merkezi yapmıştır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Mustafa Kemal Paşa'nın 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkışından 27 Aralık 1919'da Ankara'ya gelişine kadar geçen süreçte yayınlanan genelgeleri, toplanan ulusal kongreleri ve yapılan görüşmeyi kronolojik sırayla ve birer temel özelliğiyle açıklayınız.
1. ipucu: Mayıs ve Haziran 1919'da yayımlanan Samsun Raporu, Havza Genelgesi ve Amasya Genelgesi'ni sıralayınız.
2. ipucu: Temmuz-Eylül 1919 döneminde toplanan Erzurum ve Sivas kongrelerinin temel kararlarını belirtiniz.
3. ipucu: Ekim 1919'daki Amasya Görüşmeleri'ni ve Aralık 1919'da Temsil Heyeti'nin Ankara'ya gelişini ekleyiniz.
Cevap: 1) Samsun'a Çıkış ve Samsun Raporu (19-22 Mayıs 1919): İşgallerin haksızlığı bildirildi. 2) Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgallere karşı mitingler düzenlenmesi istendi. 3) Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Millî Mücadele'nin gerekçesi, amacı ve yöntemi ilan edildi. 4) Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919): İlk kez millî sınırlar çizildi, manda ilk kez reddedildi ve Temsil Heyeti kuruldu. 5) Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Tüm cemiyetler ARMHC adıyla birleştirildi, manda kesin olarak reddedildi. 6) Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): İstanbul Hükûmeti Temsil Heyeti'ni resmen tanıdı. 7) Ankara'ya Geliş (27 Aralık 1919): Temsil Heyeti Ankara'yı merkez yaptı.
Kısaca
- 15 Mayıs 1919'da İzmir'in Yunanlarca işgalinde gazeteci Hasan Tahsin ilk kurşunu atarak, Albay Süleyman Fethi Bey ise 'Zito Venizelos' demeyi reddederek şehit olmuş; Amiral Bristol Raporu Türklerin haklılığını uluslararası alanda belgelemiştir.
- Ordunun dağıtılması üzerine halkın kurduğu Kuvâ-yı Millîye birlikleri ilk kez Güney'de Dörtyol'da Fransızlara, Batı'da Ayvalık ve Ödemiş'te Yunanlara karşı direnişe geçmiştir.
- Bölgesel kurtuluşu amaçlayan yararlı cemiyetler (Trakya-Paşaeli, Redd-i İlhak, Şarkî Anadolu, Trabzon Muhafaza-i Hukuk, Kilikyalılar, Millî Kongre, Anadolu Kadınları) Sivas Kongresi'nde 'Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti' adıyla birleştirilmiştir.
- 9. Ordu Müfettişi olarak 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkan Mustafa Kemal Paşa; Havza Genelgesi ile mitingleri başlatmış, Amasya Genelgesi ile Millî Mücadele'nin gerekçe, amaç ve yöntemini ilan etmiştir.
- Erzurum ve Sivas kongreleriyle ulusal sınırlar çizilip manda ve himaye kesin olarak reddedilmiş; Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919) ile İstanbul Hükûmeti Temsil Heyeti'ni resmen tanımış ve 27 Aralık 1919'da Ankara merkez seçilmiştir.