Dört yıl süren I. Dünya Savaşı, 1917’de ABD’nin İtilaf Devletleri safında savaşa girmesiyle İttifak Devletleri’nin yenilgisiyle sonuçlanmıştır. ABD Başkanı Woodrow Wilson’ın yayımladığı Wilson İlkeleri’ne güvenerek savaştan çekilen Osmanlı Devleti, 30 Ekim 1918’de bir ateşkes antlaşmasından çok kayıtsız şartsız teslimiyet belgesi niteliğindeki Mondros Ateşkes Antlaşması’nı imzalamıştır. Bu haftaki dersimizde I. Dünya Savaşı’nın genel sonuçlarını, Mondros Ateşkes Antlaşması’nın maddelerini ve Anadolu’da başlayan işgalleri inceleyeceğiz.
1. Wilson İlkeleri ve I. Dünya Savaşı’nın Sonuçları
ABD Başkanı Woodrow Wilson tarafından 8 Ocak 1918’de açıklanan 14 maddelik Wilson İlkeleri, İttifak Devletleri’nin ateşkes istemesini hızlandırmıştır: • Temel Maddeler: Yenen devletler yenilenlerden toprak ve savaş tazminatı almayacak, açık diplomasi uygulanacak, devletler arası anlaşmazlıkları çözmek için Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam) kurulacaktır. • 12. Madde (Osmanlı İle İlgili Madde): Osmanlı İmparatorluğu’nun Türklerin çoğunlukta olduğu bölgelerine kesin egemenlik hakkı tanınacak; Türk olmayan milletlere kendilerini yönetme (self-determinasyon) hakkı verilecek; Boğazlar bütün devletlerin ticaret gemilerine açık olacaktır.
Ancak savaş sonunda toplanan Paris Barış Konferansı’nda (18 Ocak 1919) İngiltere ve Fransa, Wilson İlkeleri’ni çiğneyerek sömürgeciliğin adını “Manda ve Himaye” olarak değiştirmiş ve savaş tazminatını “onarım bedeli” adıyla almıştır. Konferansta gizli antlaşmalarla daha önce İtalya’ya vaat edilen İzmir ve çevresi, Doğu Akdeniz’de güçlü bir İtalya istemeyen İngiltere’nin etkisiyle Yunanistan’a verilmiş; bu durum İtilaf Devletleri arasındaki ilk görüş ayrılığına yol açmıştır. • Savaşın Genel Sonuçları: Çok uluslu imparatorluklar (Osmanlı, Avusturya-Macaristan, Çarlık Rusyası, Almanya) yıkılmış; Polonya, Çekoslovakya, Yugoslavya, Macaristan, Türkiye gibi ulus devletler kurulmuş; Almanya’da Nazizm, İtalya’da Faşizm, Rusya’da Sosyalizm gibi totaliter rejimler ortaya çıkmış ve sivil savunma teşkilatları önem kazanmıştır.
2. Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918) ve Maddelerinin Yorumu
Bulgaristan’ın savaştan çekilmesiyle Almanya ile kara bağlantısı kesilen ve Güney cephelerinde (Filistin-Suriye-Irak) gerileyen Osmanlı Devleti’nde İttihat ve Terakki hükümeti (Talat Paşa) istifa etmiş, yerine Ahmet İzzet Paşa Hükümeti kurulmuştur. Yeni hükümet adına Bahriye Nazırı Rauf (Orbay) Bey başkanlığındaki heyet, Limni Adası’nın Mondros Limanı’nda demirli Agamemnon zırhlısında İngiliz Amiral Calthorpe ile 30 Ekim 1918’de Mondros Ateşkes Antlaşması’nı imzalamıştır.
Antlaşmanın en kritik maddeleri ve bunların taşıdığı amaçlar şunlardır: 1. Madde 7: “İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal etme hakkına sahip olacaktır.” • Yorumu: Antlaşmanın en tehlikeli maddesidir. Osmanlı topraklarının tamamını işgale açık hâle getirmiş ve yapılacak işgallere hukuki dayanak (bahane) oluşturmuştur. 2. Madde 24: “Vilâyât-ı Sitte adı verilen altı doğu ilinde (Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Harput/Elazığ, Sivas — kodlaması: B-E-S-D-E-V) bir karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illerin herhangi bir kısmını işgal edebilecektir.” • Yorumu: Doğu Anadolu’da bağımsız bir Ermeni Devleti kurmayı amaçlamaktadır. 3. Askerî Maddeler (Madde 1 ve 5): Çanakkale ve İstanbul Boğazları açılacak, istihkâmlar İtilaf Devletleri tarafından işgal edilecek (Anadolu ile Rumeli bağlantısı kesilmiş, başkent İstanbul korumasız kalmıştır); sınırların korunması ve iç güvenlik dışındaki Osmanlı ordusu derhal terhis edilecek, silah ve cephanelerine el konulacaktır (Osmanlı Devleti savunmasız bırakılmak istenmiştir). 4. Haberleşme ve Ulaşım Maddeleri (Madde 10 ve 12): Toros tünelleri, demir yolları ve hükümet haberleşmesi dışındaki tüm telsiz, telgraf ve kabloların denetimi İtilaf Devletlerine bırakılacaktır (Amaç: İşgallere karşı Türk milletinin haberleşmesini, örgütlenmesini ve ortak tepki göstermesini engellemektir).
Örnekler
Örnek 1Mondros Ateşkes Antlaşması’nın “Osmanlı orduları derhal terhis edilecek, silah ve cephanelerine el konulacak; telsiz, telgraf ve Toros tünelleri İtilaf Devletlerinin denetimine bırakılacaktır.” maddeleriyle İtilaf Devletleri neyi amaçlamıştır?
Cevabı göster
Ordunun terhis edilmesi ve silahlara el konulmasıyla Osmanlı Devleti’ni tamamen savunmasız bırakmayı; telgraf ve ulaşım hatlarının denetim altına alınmasıyla da Anadolu’da başlayacak işgallerin duyulmasını ve Türk halkının haberleşerek ulusal bir direniş etrafında örgütlenmesini engellemeyi amaçlamışlardır.
Örnek 2Paris Barış Konferansı’nda (18 Ocak 1919) İtilaf Devletleri arasında ilk görüş ayrılığının çıkmasına neden olan gelişme nedir?
Cevabı göster
Savaş sırasında yapılan gizli antlaşmalarda (Saint Jean de Maurienne) İtalya’ya bırakılan İzmir ve çevresinin, İngiltere’nin Doğu Akdeniz’de güçlü bir İtalya yerine kendi güdümünde zayıf bir devlet istemesi nedeniyle Yunanistan’a verilmesi İtalya’nın tepkisine ve İtilaf Devletleri arasında ilk görüş ayrılığına neden olmuştur.
Örnek 3Mondros Ateşkes Antlaşması’nın 7. ve 24. maddelerinin ortak amacı ve birbirinden farkı nedir?
Cevabı göster
Her iki madde de Osmanlı topraklarının işgal edilmesine hukuki zemin hazırlamıştır. Farkı ise; 7. madde bütün Anadolu’daki stratejik noktaların işgaline kapı açarken, 24. madde özel olarak Doğu Anadolu’daki altı ilde (Vilâyât-ı Sitte) bağımsız bir Ermeni devleti kurulmasını hedeflemiştir.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Mondros Ateşkes Antlaşması’nın aşağıdaki maddelerinden hangisi İtilaf Devletlerinin Anadolu’da yapacakları işgallere 'hukuki bir gerekçe (bahane)' oluşturma amacı taşımaktadır?
7. madde, İtilaf Devletlerine 'güvenlik tehdidi' bahanesiyle Anadolu’nun istedikleri her yerini işgal etme imkânı tanımıştır.
2Mondros Ateşkes Antlaşması’nın 24. maddesinde geçen ve 'Vilâyât-ı Sitte' (Altı İl) olarak adlandırılan Doğu Anadolu illeri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
Vilâyât-ı Sitte (Altı İl): Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Harput (Elazığ) ve Sivas’tır (BESDEV). Trabzon bu altı il arasında yer almaz.
330 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması’ndan hemen sonra İtilaf Devletleri (İngilizler) tarafından işgal edilen ilk Osmanlı toprağı aşağıdakilerden hangisidir?
Mondros’tan sonra ilk işgal edilen Osmanlı toprağı 3 Kasım 1918’de İngilizlerin işgal ettiği zengin petrol bölgesi Musul’dur.
418 Ocak 1919’da toplanan Paris Barış Konferansı ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
Paris Barış Konferansı’nda Osmanlı topraklarının paylaşımı konusunda anlaşamadıkları için barış antlaşması (Sevr) 1920’de San Remo’da hazırlanmıştır; Lozan ise 1923’te Milli Mücadele zaferinden sonra imzalanmıştır.
5Mondros Ateşkes Antlaşması sonrasında başlayan işgallere karşı Türk halkının ilk silahlı direnişi (ilk kurşun) nerede ve kime karşı başlamıştır?
İşgallere karşı ilk silahlı direniş (ilk kurşun) 19 Aralık 1918’de Hatay’ın Dörtyol ilçesinde (Karakese köyü) Kara Mehmet Çavuş tarafından Fransızlara karşı başlatılmıştır.
6Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Mondros Ateşkes Antlaşması’nı Osmanlı Devleti adına Ahmet İzzet Paşa Hükümeti’nin Bahriye Nazırı Rauf (Orbay) Bey imzalamıştır.
30 Ekim 1918’de Rauf Orbay ile İngiliz Amiral Calthorpe arasında imzalanmıştır.
- Wilson İlkeleri’nin 12. maddesinde Osmanlı Devleti’nde Türklerin çoğunlukta olduğu bölgelere kesin egemenlik hakkı tanınacağı belirtilmiştir.
Bu madde, Türk milletinin çoğunlukta olduğu yerlerde kendi geleceğini belirlemesi (self-determinasyon) açısından Milli Mücadele’de dayanak olmuştur.
- Mondros Ateşkes Antlaşması ile Osmanlı Devleti hukuken sona ermiştir.
Yanlıştır; Osmanlı Devleti Mondros ile FİİLEN, Mudanya Ateşkesi ile HUKUKEN, Saltanatın kaldırılmasıyla (1 Kasım 1922) RESMEN sona ermiştir.
- 13 Kasım 1918’de İstanbul Boğazı’na demirleyen İtilaf donanmasını gören Mustafa Kemal Paşa, 'Geldikleri gibi giderler!' sözünü söylemiştir.
Mustafa Kemal Paşa bu tarihi sözüyle işgallere boyun eğmeyeceğini ve bağımsızlığa olan inancını vurgulamıştır.
- Mondros Ateşkes Antlaşması’nda telsiz ve telgraf hatlarının İtilaf Devletlerine bırakılması, Osmanlı ekonomisini güçlendirmek amacıyla konulmuştur.
Yanlıştır; bu madde işgallere karşı Türk halkının haberleşmesini ve örgütlenmesini engellemek amacıyla konulmuştur.
- Mondros Ateşkes Antlaşması’nı Osmanlı Devleti adına Ahmet İzzet Paşa Hükümeti’nin Bahriye Nazırı Rauf (Orbay) Bey imzalamıştır.
7Aşağıdaki tarihi gelişmeleri ve kavramları doğru açıklamalarla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
8Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Mondros Ateşkes Antlaşması 30 Ekim 1918’de Limni Adası’nda zırhlısında imzalanmıştır.
- I. Dünya Savaşı sonunda sömürgecilik kavramının yerini Wilson İlkeleri’ni aşmak için ve himaye sistemi almıştır.
- Dünya barışını korumak iddiasıyla Paris Barış Konferansı’nda kurulmasına karar verilen uluslararası teşkilat Cemiyeti’dir.
- Mondros Ateşkes Antlaşması’nın 24. maddesinde geçen altı doğu iline Osmanlıcada adı verilmiştir.
- Mondros Ateşkes Antlaşması ile Osmanlı Devleti sona ermiştir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
9Mondros Ateşkes Antlaşması sonrasında başlayan işgallere karşı İstanbul Hükümeti’nin (Damat Ferit Paşa vb.) tutumu ile Mustafa Kemal Paşa ve Türk halkının tutumunu karşılaştırarak açıklayınız.
1. ipucu: 1. İpucu: İstanbul Hükümeti’nin işgalleri geçici görmesini ve teslimiyetçi politikasını belirtiniz.
2. ipucu: 2. İpucu: Mustafa Kemal Paşa’nın bağımsızlık kararlılığını ve Türk halkının Kuvâ-yı Milliye / Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri kurmasını açıklayınız.
Cevap: 1. İstanbul Hükümeti’nin Tutumu: Padişah ve İstanbul Hükümeti (özellikle Damat Ferit Paşa hükümetleri), işgalleri geçici görmüş; İtilaf Devletlerini kızdırmamak ve saltanatı koruyabilmek için uzlaşmacı, pasif ve teslimiyetçi bir politika izlemiş, halka sükûnet çağrısı yapan Nasihat Heyetleri göndermiştir. 2. Mustafa Kemal Paşa ve Türk Halkının Tutumu: Mustafa Kemal Paşa 'Geldikleri gibi giderler!' diyerek tam bağımsızlık için Anadolu’da ulusal mücadeleyi örgütlemek üzere harekete geçmiştir. Türk halkı ise İstanbul Hükümeti’nin sessizliği karşısında kendi bölgelerini savunmak için Müdafaa-i Hukuk Cemiyetlerini kurmuş, mitinglerle işgalleri protesto etmiş ve Kuvâ-yı Milliye birlikleriyle silahlı direnişi başlatmıştır.
Kısaca
- Wilson İlkeleri (8 Ocak 1918): Yenen devletlerin yenilenlerden toprak ve savaş tazminatı almayacağını, gizli antlaşmaların yapılmayacağını ve Osmanlı’da Türklerin çoğunlukta olduğu bölgelere kesin egemenlik tanınacağını (12. madde) öngörmüştür.
- I. Dünya Savaşı’nın Genel Sonuçları: Osmanlı, Avusturya-Macaristan, Rus ve Alman imparatorlukları yıkılmış; sömürgeciliğin yerini manda ve himaye almış; dünya barışını korumak iddiasıyla Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam) kurulmuştur.
- Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918): Limni Adası’nın Mondros Limanı’nda Agamemnon zırhlısında Bahriye Nazırı Rauf (Orbay) Bey ile İngiliz Amiral Calthorpe arasında imzalanmış ve Osmanlı Devleti’ni fiilen sona erdirmiştir.
- Mondros 7. ve 24. Maddeler: 7. madde İtilaf Devletlerine Anadolu’nun her yerini işgal etme konusunda hukuki bahane vermiş; 24. madde ise Doğu Anadolu’daki altı ilde (Vilâyât-ı Sitte: Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Harput/Elazığ, Sivas) bir Ermeni devleti kurulmasına zemin hazırlamıştır.
- İlk İşgal ve İlk Direniş: Mondros’tan sonra işgal edilen ilk Osmanlı toprağı Musul (3 Kasım 1918, İngilizler); işgallere karşı halkın ilk silahlı direnişi (ilk kurşun) ise Fransızlara karşı Hatay / Dörtyol’da (19 Aralık 1918, Kara Mehmet Çavuş) gerçekleşmiştir.