İçeriğe geç

12. sınıf · Türk Dili ve Edebiyatı · 1. hafta (14-18 Eylül 2026)

Edebiyatın İlişkileri, Dilin Değişimi ve Türkçenin Sözlükleri

Giriş teması · Konu özeti

Etkinlikler
Bu hafta

Bir eserdeki düşünceyi ve kişinin iç dünyasını metinden kanıtlarla yorumlayacaksınız. Dilin zamanla değişmesini toplumsal hayatla ilişkilendirecek, sözlüklerin farklı amaçlarını karşılaştıracaksınız. Aşağıdaki kısa uygulama metinleri bu anlatım için özgün olarak hazırlanmıştır.

Edebiyat ve felsefenin ortak alanı

Edebiyat da felsefe de insanı, varlığı, hayatı ve insanın dünyayla ilişkisini ele alabilir. İkisi de dilden yararlanır. Bir romanda özgürlük, bir şiirde var oluş, bir tiyatro eserinde adalet sorgulanabilir.

Amaçları ve yöntemleri aynı değildir. Felsefe kavramları gerekçeli düşüncelerle tartışırken edebiyat düşünceyi kişiler, olaylar, imgeler ve estetik bir anlatım içinde sunabilir. Felsefi soru içeren her metin bu nedenle felsefe incelemesine dönüşmez.

Etkileşim iki yönlüdür

Bir edebî eser, yazarın benimsediği bir düşünce akımının izlerini taşıyabilir. Okur bu izleri kişinin seçimlerinden, anlatıcının yorumlarından ve eserdeki çatışmalardan çıkarır.

Felsefi düşünce de edebî eserlerden yararlanabilir. Bir romanın kurduğu durum, özgürlük veya sorumluluk üzerine düşünmek için hareket noktası olabilir. Yorum yaparken yalnız bir kavramın adına değil, metinde nasıl işlendiğine bakılır.

Edebiyat, psikoloji ve psikiyatri

Korku, tereddüt, özlem ve iç çatışma gibi yaşantıların anlatılması edebiyatı insanın ruh dünyasını inceleyen alanlarla ilişkilendirir. Kişinin söyledikleriyle düşündükleri arasındaki fark, iç konuşmaları ve davranışları bu ilişkiyi görünür kılar.

Bu ilişki yalnız eser kişileriyle sınırlı değildir; yazarın oluşturma süreci ve okurun metne verdiği karşılık da psikolojiyle ilişkilendirilebilir. Edebiyat ile psikoloji ve psikiyatri birbirinden yararlansa da kendi amaçları ve sınırları olan farklı alanlardır.

Dil neden değişir?

Dil, toplumun yaşadığı gelişmelerden etkilenir. Siyasi ve toplumsal dönüşümler, kültürel ve dinî ilişkiler, göçler ve farklı dillerle temas söz varlığına yansır.

Yeni teknolojiler yeni adlandırmalara ihtiyaç doğurur. Çeviriler yeni kavramların tanınmasını sağlar. Yazarların kelime ve anlatım tercihleri de yazı dilini etkiler. Bazı kelimeler yeni anlamlar kazanırken bazıları kullanım sıklığını yitirebilir.

Dil değişimini açıklayan üç örnekTeknoloji → yeni adlandırmaYeni bir araç, kendisini karşılayan bir kelime gerektirir.Çeviri → kavram alışverişiFarklı dillerdeki düşünceler yeni karşılıklarla aktarılır.Yazarın tercihi → anlatım imkânıKelimeler farklı bağlamlarda yeni çağrışımlar kazanır.

Türkçenin eski kaynakları

11. yüzyılda Kâşgarlı Mahmud’un hazırladığı Divanü Lugati’t-Türk, Türkçenin bilinen ilk sözlüğüdür. Araplara Türkçe öğretme amacının yanında Türk topluluklarının dili, kültürü ve yaşayışı hakkında bilgiler içerir. Atasözleri, şiir örnekleri ve harita gibi unsurlar onu kelime karşılıkları listesinden daha kapsamlı kılar.

Zemahşerî’nin Mukaddimetü’l-Edeb’i farklı dillerle birlikte Harezm Türkçesi için malzeme sunar. Codex Cumanicus, Kuman–Kıpçak Türkçesinin söz varlığı ve sözlü edebiyatı açısından önemlidir. Ali Şir Nevaî’nin Muhâkemetü’l-Lugateyn’i ise Türkçe ile Farsçayı karşılaştırır; eserleri amaç ve içerikleriyle birlikte tanımak gerekir.

Osmanlı dönemi sözlükçülüğü

Mehmed Esad Efendi’nin Lehcetü’l-Lügat’i, James W. Redhouse’un Müntahabat-ı Türkiyye ve Müntehabat-ı Lügat-ı Osmaniyye adlı çalışmaları, Ahmed Vefik Paşa’nın Lehce-i Osmani’si bu alandaki önemli eserlerdendir.

Şemseddin Sami’nin Kamus-ı Türkî’si, sonraki birçok sözlük çalışmasına kaynaklık etmiştir. Eser adlarını ezberlemekle yetinmeyip yazarları ve Türkçenin söz varlığını kaydetmedeki işlevleriyle eşleştirmek gerekir.

Cumhuriyet döneminden dijital sözlüklere

Türk Dili Tetkik Cemiyetinin 1932’de kurulmasından sonra yürütülen çalışmalar sonucunda Türkçe Sözlük’ün ilk baskısı 1945’te yayımlandı. Sonraki baskılarda söz varlığındaki gelişmeler işlendi.

TDK’nin dijital kaynakları farklı ihtiyaçlara karşılık verir: Güncel Türkçe Sözlük anlamları; Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü kalıplaşmış sözleri; ağız ve tarama sözlükleri farklı dönem ve kullanımları incelemek için başvuru kaynaklarıdır. Sesli sözlük, kelimelerin söylenişini dinleme imkânı sağlar.

Bağlam, yazım ve noktalama

Kelimenin anlamı, içinde yer aldığı cümle ve metinle birlikte belirlenir. Önce bağlamdan bir tahmin yapılır; ardından sözlükteki anlamlardan hangisinin cümleye uyduğu denetlenir. Her cümlede ilk sözlük anlamı geçerli olmayabilir.

Eski bir metnin özgün yazımı ile bugünkü yazım kuralları birbirinden ayrılır. Kendi yazdığımız güncel metinde “bir şey”, bağlaç olan “de” ve soru eki “mi” ayrı yazılır. Noktalama işareti seçilirken cümledeki görevi açıklanır.

Örnekler

  1. Örnek 1“Seçtiğim yol bana aitse, sonuçlarından kaçabilir miyim?” diye düşünen bir öykü kişisinin sorusu hangi alanla ilişkilendirilebilir?

    Cevabı göster

    Özgür seçim ve sorumluluk üzerine bir sorgulama bulunduğundan felsefeyle ilişkilendirilir. Bu düşüncenin öykü kişisi üzerinden sunulması, metnin edebî niteliğiyle birlikte değerlendirilir.

  2. Örnek 2Özgün uygulama metni: “Mektubu masaya bıraktı. Açmak istiyordu; içindeki haberi öğrenmekten de korkuyordu.” Kişinin iç çatışması nedir?

    Cevabı göster

    Haberi öğrenme isteğiyle korku karşı karşıyadır. “Açmak istiyordu” ve “korkuyordu” ifadeleri yorumun metindeki dayanaklarıdır.

  3. Örnek 3Yeni bir iletişim aracıyla birlikte “görüntülü görüşme” sözünün yaygınlaşması, dilin değişiminde hangi etkeni gösterir?

    Cevabı göster

    Teknolojinin gündelik hayatı ve adlandırmaları etkilemesini gösterir. Yeni iletişim biçimi, dilde onu karşılayan bir ifadeyi yaygınlaştırmıştır.

  4. Örnek 4Bir araştırmacı Divanü Lugati’t-Türk’te yalnız kelime anlamlarına değil, atasözlerine de bakıyor. Eseri neden böyle kullanabilir?

    Cevabı göster

    Eser dilin yanında Türk topluluklarının kültürü ve yaşayışı hakkında da malzeme içerir. Atasözleri bu kültürel boyutun kaynaklarından biridir.

  5. Örnek 5Bir sunumda “Lehce-i Osmani — Şemseddin Sami / Kamus-ı Türkî — Ahmed Vefik Paşa” yazıyor. Eşleştirmeyi düzeltiniz.

    Cevabı göster

    Lehce-i Osmani’nin yazarı Ahmed Vefik Paşa, Kamus-ı Türkî’nin yazarı Şemseddin Sami’dir. İki ad yer değiştirmiştir.

  6. Örnek 6“Bu kitap bana yeni bir pencere açtı.” cümlesindeki “pencere”yi açıklayınız.

    Cevabı göster

    Burada binadaki bir açıklık değil, yeni bir bakış veya düşünme imkânı anlatılır. Kelime mecaz anlamdadır; cümlenin konusu anlamı belirlemeye yardım eder.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Bir romanda kişiler, doğruyu söylemenin doğuracağı zarar ile dürüst kalmanın sorumluluğunu tartışıyor. Bu durum öncelikle hangi ilişkiyi gösterir?

  2. 2Bir okur, metindeki “etekleri zil çalmak” sözünün bütün olarak anlamını araştırıyor. Hangi kaynak bu amaç için en uygundur?

  3. 3Bir metin incelemesinde “Yazar, kişinin kararsızlığını art arda gelen iç konuşmalarla gösteriyor.” sonucuna varılıyor. Sonucu destekleyen veri hangisidir?

  4. 4Yargıları değerlendiriniz; açıklamalarla cevabınızı karşılaştırınız.

    • Edebiyat ve felsefe dili ortak araç olarak kullanabilir.
    • Bir romanda ruh hâli anlatılması romanı psikoloji araştırması yapar.
    • Çeviri faaliyetleri dildeki değişimi etkileyebilir.
    • Sözlükteki ilk anlam her cümlede kullanılmalıdır.

  5. 5İlişkili kavram ve açıklamaları eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  6. 6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.

    1. Kişinin iç çatışmalarını çözümlemek, edebiyatın ile ilişkisini gösterir.
    2. Kelimenin metinde hangi anlamda kullanıldığı yardımıyla belirlenir.
    3. Türkçe Sözlük’ün ilk baskısı yılında yayımlandı.

  7. 7“Bende birşey söyleyeceğim.” cümlesini “Ben de konuşacağım.” anlamını koruyarak düzeltiniz.

  8. 8Bir metinde “ağır çanta” ve “ağır sorumluluk” ifadeleri var. “Ağır” kelimesinin iki kullanımını nasıl karşılaştırırsınız?

Bu dersin öteki kaynakları