Dil Bilgisi Konuları: Şiir Metinleri Üzerinden İmla, Noktalama ve Kelimede Anlam Çalışmaları

Şiir, dil bilgisi çalışması için en zengin metin türlerinden biridir; çünkü şair her kelimeyi hem anlamı hem sesi için seçer, her işareti bir duraklama ya da vurgu olarak kullanır. Bu hafta dil bilgisini ezberlenecek bir kurallar listesi olarak değil, metinden kurala giden bir yol olarak ele alıyoruz. Bu yol üç basamaklıdır: Önce metinde dikkat çeken yazımı ya da işareti gözlemleriz; sonra bunu Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu'ndaki kuralla karşılaştırırız; en sonunda bu tercihin şiirin anlamına ve ahengine ne kattığını, yani işlevini sorarız. Önceki haftalarda okuduğumuz Âşık Veysel ve Abdurrahim Karakoç şiirleri ile modern şiir örnekleri bu çalışmanın malzemesidir.

Şiir dilinde kuralların dışına çıkıldığı durumlarla da karşılaşırız. Bazı modern şairler dizelere küçük harfle başlar, noktalama işaretlerini tümüyle kaldırır ya da kelimeleri alışılmadık biçimde böler. Halk şiirinde 'yürüyom, görüyom' gibi yöresel söyleyişler korunur. Bunlar birer şiirsel izin (şairane serbestlik) ve üslup tercihidir; şairin kuralı bilerek esnettiği yerlerdir. Ancak şiir hakkında yazı yazarken, dizeleri bir cümle içinde aktarırken ya da düzyazıya çevirirken biz kurallara uyarız. Sınavlarda 'yazım yanlışı' sorulduğunda ölçüt şairin tercihi değil, Yazım Kılavuzu'dur.

Büyük harf: Şiirde her dize büyük harfle başlar. Özel adlar (Mihriban, Veysel, Sivas, Kızılırmak), Allah anlamındaki Hak (Hakk'a yürümek) ve mahlaslar her zaman büyük harfle yazılır. Dünya, Güneş ve Ay kelimeleri yalnızca gök bilimi bağlamında büyük harfle başlar; 'dünya malı, dünyaya gelmek' gibi söyleyişlerde küçük harf kullanılır. Bağlaçlar ve ekler: 'de/da' bağlacı ile 'ki' bağlacı ayrı; bulunma eki -de/-da ile sıfat yapan -ki eki bitişik yazılır: 'Sen de gidersen köyde kim kalır?', 'Bilmem ki derdimi kime açayım', 'yaban ellerdeki garip'. Soru eki 'mi' her zaman ayrı yazılır ama önündeki kelimenin ünlüsüne uyar: 'Varılır mı menzile?' Ayrı ve bitişik yazılanlar: 'her şey, bir şey, her biri' ayrı; 'hiçbir, birçok, birkaç, herhangi' bitişik yazılır.

Mihriban'ın ilk dizesindeki 'gönlümü' kelimesi, gönül kelimesine ünlüyle başlayan ek gelince ikinci hecedeki ünlünün düştüğünü gösterir: gönül + üm + ü → gönlümü. Bu ünlü düşmesidir ve yazıma yansır; 'ağız → ağzı, oğul → oğlu, burun → burnu, ömür → ömrü' de böyledir. Aynı dizedeki 'saçlarına' kelimesinde iyelik ekinden sonra gelen yönelme ekinin önüne 'n' kaynaştırma ünsüzü girmiştir. 'Ayrılıktan' kelimesinde ise sert ünsüzle (k) biten kelimeye gelen -dan eki -tan olmuştur; bu ünsüz benzeşmesidir (Sivas'ta, gurbette ama yolda). 'Çözülmüyor, sezilmiyor' kelimelerinde -me/-ma olumsuzluk ekinin ünlüsü -yor ekinin etkisiyle daralmıştır: çözül-me-yor → çözülmüyor. Bu ünlü daralması da yazıma yansır. 'Yurt → yurdu, ağaç → ağacı' örneklerindeki ünsüz yumuşaması ise şiir dilinde en sık karşılaşılan ses olaylarındandır.

'Bilmiyorum ne hâldeyim' dizesindeki â bir süs değildir: hâl 'durum', hal ise 'toptan satış yapılan pazar yeri' demektir. Düzeltme işareti iki temel görev üstlenir. Birincisi, yazılışları aynı anlamları farklı kelimeleri ayırmaktır: hâl/hal, kâr/kar, âşık/aşık, yâr/yar, hâlâ/hala, âlem/alem, âdet/adet. İkincisi, k, g ve l ünsüzlerinden sonra gelen a ve u ünlülerinin ince okunduğunu göstermektir: rüzgâr, kâğıt, dükkân, mekân, gâh. Bunlara ek olarak Arapça ve Farsçadan gelen sıfatlardaki nispet î'si de düzeltme işaretiyle yazılır: millî, dinî, tarihî, edebî. Veysel'in 'Benim sadık yârim kara topraktır' dizesinde 'yâr' sevgiliyi, vefalı dostu anlatır; işaret konmasaydı 'yar' kelimesi uçurum olarak okunabilirdi. Tek bir işaret, dizenin bütün anlamını taşır.

Kesme işareti özel adlara getirilen çekim eklerini ayırır: Veysel'in deyişleri, Mihriban'ı anmak, Sivas'ta doğmak, Karakoç'un şiiri. Sayılara getirilen ekler de kesmeyle ayrılır: 1894'te, 1931'de. Özel ad yapım eki aldığında kesme kullanılmaz: Sivaslı, Türkçe, Anadolulu, Kahramanmaraşlı. Kurum, kuruluş ve kurul adlarına gelen ekler de kesmeyle ayrılmaz: Türk Dil Kurumuna, Köy Enstitülerinde. Şiirde ise kesme işaretinin özel bir görevi daha vardır: Ölçü gereği düşürülen sesleri ya da heceleri göstermek. 'N'oldu' (ne oldu), 'n'eylesin' (ne eylesin) gibi yazımlar hece sayısını korumak içindir; dize düzyazıya aktarılırken düşen sesler yerine konabilir. 'Hakk'a' yazımında ise hem özel adın eki ayrılmış hem de Hak kelimesine ünlüyle başlayan ek gelince k ünsüzü ikizleşmiştir; buna ünsüz türemesi denir.

Şiirde noktalama işaretleri yalnızca bir dil bilgisi kuralı değil, aynı zamanda bir okuma yönergesidir. Virgül okuru kısa bir duraklamaya, nokta derin bir nefese, üç nokta yarım bırakılmış bir düşünceye, ünlem ise coşkuya ya da acıya çağırır. Orhan Veli'nin 'Bedava yaşıyoruz, bedava; / Hava bedava, bulut bedava;' dizelerinde virgüllerle bölünen tekrarlar bir sayma ritmi kurar; noktalı virgül ise birbirine bağlı sıralı ögeleri gruplar ve okuru listenin sürdüğüne hazırlar. Öte yandan Cumhuriyet döneminin bazı modern şairleri noktalamayı bilinçli olarak azaltır ya da tümden kaldırır; böylece dizeler arasındaki bağlantıyı okurun kurmasını ister ve anlamı çok yönlü bırakır.

Virgül: Seslenmelerden sonra ('Dostlar, bu gurbet beni soldurdu'), eş görevli kelimeler ve sıralı cümleler arasında ve ara sözlerde kullanılır. Ancak ikilemelerin arasına virgül konmaz: 'dere tepe, yağmur çamur, gündüz gece'. İki nokta: Kendisinden sonra açıklama, örnek ya da alıntı gelecek cümlelerin sonuna konur: 'Veysel toprağı şöyle anlatır: ...' Üç nokta: Tamamlanmamış, okurun hayal gücüne bırakılmış cümlelerde ve söylenmek istenmeyen sözlerin yerinde kullanılır; alıntılarda atlanan dizeler ise ayraç içinde üç noktayla (...) gösterilir. Soru işareti: Yalnızca soru bildiren cümlelere konur. 'Bilmiyorum ne hâldeyim' dizesinde 'ne' soru kelimesi bulunsa da cümle bir bildirimdir; soru işareti gerekmez. 'Ne gelen var ne giden' gibi soru anlamı taşımayan cümlelerde de soru işareti kullanılmaz.

Dizeleri aktarma: Şiirden yapılan alıntılar tırnak içinde verilir; dizeler alt alta değil de yan yana yazılacaksa aralarına eğik çizgi (/) konur, bentler arası geçiş çoğu zaman çift eğik çizgi (//) ile gösterilir. Alıntının içinde yeniden tırnak gerekirse tek tırnak kullanılır. Bir şiirin adı cümle içinde geçtiğinde tırnak içine alınabilir: Âşık Veysel'in 'Uzun İnce Bir Yoldayım' deyişi. Ünlem, seslenme, yakarma ve coşkunun işaretidir; halk şiirindeki 'a dostlar, behey, hey' gibi seslenmeler çoğu zaman virgül ve ünlemle desteklenir: 'Ben bu gurbet ile soldum, a dostlar!' Kısa çizgi, satır sonunda bölünen kelimeyi; uzun çizgi ise şiir içine yerleştirilmiş konuşmaları gösterir.

Bir kelime söylendiğinde akla gelen ilk ve temel anlamına gerçek (temel) anlam denir. 'Yol' kelimesinin gerçek anlamı 'bir yerden bir yere gidilen, yürünen alan'dır. Kelime zamanla bu temel anlamla bağını koruyan yeni anlamlar kazanır; bunlara yan anlam denir: 'Bu derdin bir yolu olmalı' cümlesinde yol 'çare, yöntem' anlamındadır, ama 'bir hedefe ulaşma' fikri sürer. Kelime temel anlamından tümüyle uzaklaşıp benzetme ya da çağrışım yoluyla yeni bir anlama bürünürse mecaz anlam ortaya çıkar: 'Uzun ince bir yoldayım' dizesinde yol, insan ömrünün karşılığıdır. Bir bilim, sanat ya da meslek alanına özgü kavramı karşılayan kelimeler ise terim anlamlıdır: Edebiyatta durak, uyak, redif ve nakarat; askerlikte menzil (bir silahın etkili olabildiği uzaklık); fizikte alınan yol birer terimdir.

Şiir dili, düzyazıya göre çok daha mecaz yoğunluklu bir dildir; bu yüzden şiirde kelimenin anlamını yalnızca sözlükten değil bağlamdan çıkarırız. 'Bağlamak' fiili 'İpi direğe bağladı' cümlesinde gerçek anlamdadır; Mihriban'daki 'Sarı saçlarına deli gönlümü / Bağlamıştın' dizelerinde ise 'birini tutkuyla kendine bağımlı kılmak' anlamında mecazdır. 'Deli' kelimesi 'akıl sağlığı yerinde olmayan' anlamından uzaklaşarak 'söz dinlemeyen, coşkun, tutkulu' anlamını kazanmıştır. 'Ben bu gurbet ile soldum' dizesindeki 'solmak' bitkiler için gerçek anlamlıdır; insan için kullanıldığında 'yıpranmak, gücünü ve canlılığını yitirmek' anlamında mecaz olur. Aynı kelime bir dizede gerçek, bir sonrakinde mecaz anlamda kullanılabilir; bu geçişleri yakalamak şiiri anlamanın anahtarıdır.

Kelimelerin sözlük anlamının yanında taşıdıkları duygusal ve kültürel yüke çağrışım anlamı denir. 'Toprak' sözlükte 'yer kabuğunun üst katmanı'dır; ama Veysel'in şiirinde bereketi, emeği, ölümü ve insanın döneceği son yeri çağrıştırır. 'Turna' bir kuş adıdır; halk şiirinde ise haber taşıyan, sılayı hatırlatan bir mazmundur. 'Han' tarihî bir konaklama yapısıdır; tasavvufi şiirde geçici dünyanın simgesidir. Çağrışım anlamı aynı kültürü paylaşan okurlar arasında güçlüdür; bu nedenle şiir çevirisi zordur ve metinler arası karşılaştırmada kelimenin kültürel arka planına bakmak gerekir.

Yazılışları farklı, anlamları aynı kelimelere eş anlamlı kelimeler denir: gönül-yürek, yel-rüzgâr, yaban-yabancı, kara-siyah, hasret-özlem, sevgili-yâr. Şair, ölçü ve uyak gereği bu kelimelerden birini seçer: 'Hasret kokar köyümüzün yelinden' dizesinde 'rüzgârından' denseydi hem hece sayısı artar hem de 'elinden' kelimesiyle kurulan uyak bozulurdu. Zıt anlamlı kelimeler birbirinin karşıtı olan anlamları taşır: gündüz-gece, ağlamak-gülmek, gelmek-gitmek, doğum-ölüm. Veysel'in 'gündüz gece' ve 'gâh ağlaya gâhi güle' söyleyişlerinde zıt anlamlılar hem bir ikileme kurar hem de tezat sanatıyla hayatın bütününü kuşatır. Yakın anlamlı kelimeler (bakmak-görmek, sevinç-mutluluk) ise anlamca örtüşür ama her bağlamda birbirinin yerini tutmaz.

Sesteş (eş sesli) kelimelerin yazılışı aynı, anlamları ise birbirinden bağımsızdır: 'yüz' (sayı) - 'yüz' (çehre) - 'yüz-' (suda yüzmek); 'gül' (çiçek) - 'gül-' (gülmek); 'kara' (siyah) - 'kara' (kara parçası). Çok anlamlı kelimelerde ise anlamlar aynı kökten dallanır ve aralarında bir ilişki vardır: 'Göz' kelimesi insan organı, iğne gözü ve çekmece gözü anlamlarında 'açıklık, boşluk, bölme' fikrini korur. Halk şiirinde sesteş kelimeler cinas sanatının temelidir; özellikle cinaslı manilerde uyak, aynı yazılıp farklı anlamlar taşıyan kelimelerle kurulur. Söylenişleri birbirine çok yakın olan yâr (sevgili) ve yar (uçurum) kelimeleri de şairlere bu tür ses oyunları için fırsat verir.

Ad aktarması (mecazımürsel), benzetme amacı güdülmeden, iki kavram arasındaki ilgiden yararlanarak birini ötekinin adıyla anmaktır: 'Bütün köy düğüne koştu' (köylüler), 'Veysel'i dinledik' (deyişlerini), 'Sobayı yaktık' (içindeki odunu). Dolaylama, bir kavramı tek kelime yerine birkaç kelimeyle anlatmaktır: 'ulu önder' (Atatürk), 'kara elmas' (kömür). Güzel adlandırma, söylenmesi ağır gelen kavramları yumuşak bir sözle anlatır: Halk ve tasavvuf şiirinde ölüm çoğu zaman 'göçmek, Hakk'a yürümek, menzile varmak' diye anılır. Duyular arası aktarma, bir duyuya ait kelimeyi başka bir duyu için kullanmaktır: 'acı söz, tatlı dil, sıcak bakış, yumuşak ses'. 'Hasret kokar' söyleyişinde ise soyut bir duyguya koku verilmiş, duygu somutlaştırılarak duyulur hâle getirilmiştir.

A.1.13 çıktısı kapsamında şiirleri karşılaştırırken yalnızca tema değil, dil kullanımı da güçlü bir ölçüttür. Üç kısa örneği yan yana koyalım. 13. yüzyılın sonu ile 14. yüzyılın başında yaşamış Yunus Emre: 'Gelin tanış olalım / İşi kolay kılalım / Sevelim sevilelim / Dünya kimseye kalmaz'. Cumhuriyet döneminin âşığı Âşık Veysel: 'Dünyaya geldiğim anda / Yürüdüm aynı zamanda / İki kapılı bir handa / Gidiyorum gündüz gece'. Garip akımının öncüsü Orhan Veli: 'Bedava yaşıyoruz, bedava; / Hava bedava, bulut bedava; / Dere tepe bedava; / Yağmur çamur bedava;'. Üç metin de hayatın değeri ve geçiciliği üzerine düşündürür; ancak bunu farklı dil araçlarıyla yapar.

Kelime anlamı bakımından: Yunus'un dizelerinde 'tanış' kelimesi 'tanıdık, dost'; 'kılmak' ise 'yapmak, etmek' anlamındadır. 'Kılmak' bugün daha çok 'namaz kılmak' gibi kalıplarda yaşar; bu, bir kelimenin zamanla kullanım alanının daralmasına güzel bir örnektir. 'Dünya kimseye kalmaz' cümlesi dünyanın geçiciliğini doğrudan, gerçek anlamlı kelimelerle söyler. Veysel ise aynı düşünceyi 'iki kapılı han' istiaresiyle, yani mecaz yoluyla anlatır ve ölümü 'menzile yetişmek' diye güzel adlandırmayla yumuşatır. Orhan Veli'de 'bedava' kelimesi gerçek anlamıyla kullanılır; ama tekrarlarla birlikte ironik bir çağrışım kazanır: Hayatın en temel güzellikleri bedavadır, oysa yoksul insanın elinde kalan da yalnızca onlardır. 'Dere tepe' ve 'yağmur çamur' ikilemeleri ise her yeri ve her hâli kapsayan bir bütünlük duygusu verir.

Yazım ve noktalama bakımından: Yunus'un şiirleri Latin harflerine sonradan aktarılmıştır; onun yaşadığı dönemde bugünkü noktalama sistemi yoktu ve işaretleri metni yayımlayanlar ekler. Veysel'in deyişlerinde noktalama azdır; dize sonu doğal bir duraktır, ahengi nakarat ve redif kurar. Orhan Veli ise noktalamayı bir ritim aracına dönüştürür: Virgül ve noktalı virgül sayma duygusunu, ikilemelerin virgülsüz yazılışı ise ögelerin birlikteliğini gösterir. Yazım bakımından Veysel'de 'hâl, gâh' gibi düzeltme işaretli kelimeler ve yöresel söyleyiş; Orhan Veli'de günlük konuşmanın yalın kelimeleri öne çıkar. Sonuç olarak halk ve tekke şiirinde ahenk hece ölçüsü, uyak ve tekrarla; Garip şiirinde ise serbest ölçü içinde tekrar ve noktalamayla kurulur. Üçünde de ortak olan, sade bir Türkçenin söylenen düşünceye hizmet etmesidir.