1960 Sonrası Cumhuriyet Dönemi Türk Hikâyesi (Modernist, Bireyin İç Dünyası, Toplumcu, Millî-Dinî Eğilimler) ve Küçürek (Minimal) Hikâye

1960 sonrası Cumhuriyet Dönemi Türk edebiyatında hikâye; bağımsız bir edebi tür olarak büyük bir atılım gerçekleştirmiş, dergiciliğin ve edebiyat ödüllerinin yaygınlaşmasıyla yazar sayısı ve tema çeşitliliği artmıştır. Bu dönemde tek bir edebi anlayış yerine, birbirini besleyen dört temel yönelim öne çıkmıştır:

1) Toplumcu Gerçekçi Eğilim: 1950'lerdeki köy edebiyatı çizgisi 1960'tan sonra büyükşehirlere taşınmıştır. Köyden kente göç, gecekondulaşma, kenar mahallelerdeki yoksulluk, fabrika işçilerinin sorunları, kadınların toplumdaki yeri ve özellikle 1961'den itibaren başlayan 'Almanya'ya işçi göçü' (gurbetçilerin kültür çatışması) temel temalardır. Bekir Yıldız (Almanya Ekmeği, Kara Çarşaflı Gelin), Füruzan (Parasız Yatılı, Kuşatma, Benim Sinemalarım), Muzaffer İzgü (Donumdaki Para, Bando Takımı), Fakir Baykurt (Barış Çöreği) ve Sevgi Soysal (Tante Rosa, Barış Adlı Çocuk) bu eğilimin önde gelen isimleridir.

2) Bireyin İç Dünyasını ve Modernizmi Esas Alan Eğilim: Dış dünyadaki toplumsal olaylardan ziyade, modern şehir hayatı içinde sıkışıp kalan bireyin psikolojik çıkmazlarını, yalnızlığını, toplumla ve kendisiyle hesaplaşmasını, yabancılaşmasını ve bunalımını merkeze alır. Varoluşçuluk (egzistansiyalizm) felsefesinden ve Franz Kafka, Albert Camus, Jean-Paul Sartre, Virginia Woolf gibi Batılı yazarlardan etkilenilmiştir.

Modernist ve postmodernist yazarlar, klasik hikâyenin 'merak unsuru, belirgin olay örgüsü, neden-sonuç ilişkisi ve kronolojik zaman akışı' ilkelerini yıkarak yeni anlatım teknikleri geliştirmişlerdir. Bu tekniklerin başlıcaları şunlardır: • Bilinç Akışı (Şuur Akışı): Karakterin zihninden geçen duygu, düşünce ve anıların hiçbir mantıksal veya dil bilgisel sıra gözetilmeksizin, noktalama işaretleri bile çoğu kez kaldırılarak serbest çağrışımlarla doğrudan okura aktarılmasıdır. • İç Konuşma (İç Monolog): Kahramanın, karşısında biri varmış gibi kendi kendisiyle sessizce konuşmasıdır; bilinç akışına göre cümleler daha düzenli ve mantıklıdır.

• Üstkurmaca (Metafiction): Yazarın, hikâyenin kurmaca bir metin olduğunu okura bilerek hissettirmesi; eserin yazılış sürecini hikâyenin konusu haline getirmesi ve anlatıcı olarak metnin içine girip okurla sohbet etmesidir. • Metinlerarasılık: Bir yazarın kendi hikâyesini kurarken daha önce yazılmış başka edebi eserlerden, destanlardan, masallardan, mitolojiden veya kutsal metinlerden alıntılar ve göndermeler yapmasıdır.

• Pastiş ve Parodi: 'Pastiş', başka bir yazarın veya edebi türün (örneğin divan edebiyatının ya da masalların) dil ve üslup özelliklerini taklit etmektir. 'Parodi' ise daha önce yazılmış ciddi bir eserin konusunu alarak onu alaycı, mizahi ve eleştirel bir dille yeniden üretmektir. • Leitmotiv (Başat Motif): Hikâye boyunca belirli bir kelimenin, cümlenin, nesnenin veya sesin farklı bölümlerde tekrarlanarak sembolik bir anlam kazanmasıdır. • Büyülü Gerçekçilik (Fantastik Kurgu): Gerçek hayatla olağanüstü, düşsel ve masalsı unsurların sıradan bir olaymış gibi iç içe anlatılmasıdır (Nazlı Eray ve Bilge Karasu'nun hikâyeleri).

1960 sonrası modernist Türk hikâyeciliğine yön veren başlıca yazarlar ve eserleri şunlardır: • Yusuf Atılgan (1921-1989): Modernist edebiyatımızın öncülerindendir. 'Bodur Minareden Öte' ve 'Eylemci' adlı hikâye kitaplarında kasaba ve kent insanının yalnızlığını, iletişimsizliğini ve iç sıkıntısını derin bir psikolojik gözlemle işlemiştir. • Oğuz Atay (1934-1977): Postmodern Türk edebiyatının kurucu ismidir. Tek hikâye kitabı olan 'Korkuyu Beklerken' (içindeki Beyaz Mantolu Adam, Unutulan, Demiryolu Hikâyecileri-Bir Rüya öyküleri çok meşhurdur), aydın bireyin toplumla uyumsuzluğunu, korkularını ve ironik yalnızlığını bilinç akışı ve iç konuşma teknikleriyle anlatır.

• Bilge Karasu (1930-1995): Felsefi derinliği, masalsı ve alegorik anlatımıyla Türk öykücülüğünün en özgün isimlerindendir. 'Troya'da Ölüm Vardı', 'Uzun Sürmüş Bir Günün Akşamı', 'Göçmüş Kediler Bahçesi' ve 'Kısmet Büfesi' adlı eserlerinde sevgi, ölüm, korku ve iktidar kavramlarını sorgulamıştır. • Ferit Edgü (1936-2024): Varoluşçu felsefeyi ve aydın bunalımını simgesel bir dille işlemiştir. 'Kaçkınlar', 'Bozgun', 'Av', 'Bir Gemide', 'Çığlık' ve küçürek öykülerden oluşan 'Doğu Öyküleri' en bilinen eserleridir.

• Adalet Ağaoğlu (1929-2020): 'Yüksek Gerilim', 'Sessizliğin İlk Sesi', 'Hadi Gidelim' ve 'Hayatımın Başrolü' adlı hikâye kitaplarında toplumsal değişimin birey üzerindeki baskısını ironik ve modernist tekniklerle anlatmıştır. • Ayrıca Leylâ Erbil (Hallaç, Gecede), Vüs'at O. Bener (Dost, Yaşamasız), Demir Özlü (Bunaltı), Tomris Uyar (İpek ve Bakır, Ödeşmeler, Yaza Yolculuk), Selim İleri (Cumartesi Yalnızlığı, Pastırma Yazı), Nazlı Eray (Ah Bayım Ah, Geceyi Tanıdım) ve Murathan Mungan bu akımın önemli temsilcileridir.

1960 sonrasında gelişen bir diğer güçlü damar, Anadolu insanının millî, manevi ve İslami değerlerini modern öykü teknikleriyle buluşturan 'Millî ve Dinî Duyarlılığı Yansıtan Hikâye' anlayışıdır. Bu yazarlar; yanlış Batılılaşmanın, çarpık kentleşmenin ve kapitalist tüketim kültürünün geleneksel Türk ailesi ve ahlaki değerler üzerinde yol açtığı 'çözülmeyi', yabancılaşmayı ve yalnızlığı ele almışlardır.

• Rasim Özdenören (1940-2022): 'Yedi Güzel Adam' topluluğunun öyküdeki en büyük temsilcisidir. Bireyin iç dünyasını, varoluşsal yalnızlığını ve değerlerinden kopan ailenin dağılışını (çözülmesini) bilinç akışı ve iç çözümleme teknikleriyle anlatmıştır. 'Hastalar ve Işıklar', 'Çözülme', 'Çok Sesli Bir Ölüm', 'Çarpılmışlar', 'Denize Açılan Kapı', 'Kuyu' ve 'Ansızın Yola Çıkmak' en önemli hikâye kitaplarıdır.

• Mustafa Kutlu (d. 1947): Geleneksel Doğu-İslam tahkiye (kıssa, mesnevi, meddah ve halk hikâyesi) geleneğini modern hikâye ile birleştirerek kendine has 'uzun hikâye' tarzını kurmuştur. Kasaba insanının sıcaklığını, kanaatkârlığı, tabiat sevgisini ve modernleşmenin getirdiği yoksulluğu samimi, şiirsel ve sohbet havasında bir üslupla anlatır. 'Ortadaki Adam', 'Gönül İşi', 'Yokuşa Akan Sular', 'Yoksulluk İçimizde', 'Ya Tahammül Ya Sefer', 'Bu Böyledir', 'Sır', 'Uzun Hikâye' ve 'Mavi Kuş' başlıca eserleridir.

• Sevinç Çokum (d. 1943): İstanbul'un geleneksel mahalle kültürünü, kadınların iç dünyasını, aile bağlarını ve millî kimliği zarif bir Türkçeyle işlemiştir. 'Eğik Ağaçlar', 'Bölüşmek', 'Makina', 'Derin Yara' ve 'Rozalya Ana' önemli hikâye kitaplarıdır.

20. yüzyılın son çeyreğinde hızlanan modern yaşamın ve minimalizm akımının edebiyata yansımasıyla 'Küçürek Hikâye' (Minimal Öykü / Kıpkısa Öykü / Flash Fiction) adı verilen yeni bir alt tür ortaya çıkmıştır. Küçürek hikâye; genellikle birkaç cümleden veya tek bir paragraftan oluşan, kelime sayısı son derece az (çoğunlukla 100-300 kelimeyi geçmeyen) ancak anlam ve imge bakımından çok yoğun anlatılardır.

Küçürek hikâyenin temel yapısal özellikleri şunlardır: 1) Yoğunluk ve Eksiltili Anlatım: Gereksiz tek bir kelimeye, uzun mekân betimlemelerine ve ayrıntılı karakter tahlillerine yer verilmez; her sözcük şiirdeki gibi titizlikle seçilir. 2) Okurun Aktif Katılımı: Yazar hikâyenin başını ve sonunu ayrıntısıyla anlatmaz; metinde bilinçli boşluklar bırakır ve 'söylenmeyeni hayal gücüyle tamamlama' görevini okura devreder. 3) Şiirsellik ve Sembolizm: İmgeler, metaforlar, ironi ve alegorik semboller kullanılır; felsefi bir derinlik taşır. 4) Çarpıcı Son: Hikâye genellikle okuru şaşırtan, sarsan ve derin düşüncelere sevk eden beklenmedik bir cümleyle biter.

Dünya edebiyatında Franz Kafka, Julio Cortázar, Jorge Luis Borges, Oscar Wilde ve Max Jacob küçürek öykünün öncüleridir. Türk edebiyatında ise küçürek hikâyenin en büyük ustası Ferit Edgü'dür ('Doğu Öyküleri', 'İşte Deniz, Maria', 'Leş'). Ayrıca Necati Tosuner ('Yakamozoğlu'), Hulki Aktunç ('Ten ve Gölge'), Vüs'at O. Bener, Rasim Özdenören, Haydar Ergülen, Sadık Yalsızuçanlar ve Murat Yalçın bu türde başarılı örnekler vermişlerdir.

Cumhuriyet Dönemi Türk hikâyesi 1923'ten günümüze uzanan süreçte; Maupassant tarzı olay hikâyesinden Çehov tarzı durum hikâyesine, toplumcu gerçekçilikten modernist/postmodernist kurgulara ve küçürek hikâyeye kadar büyük bir çeşitlilik kazanmıştır.

1960 sonrası yazarlarımız bir yandan Anadolu ve kent insanının toplumsal sorunlarına ayna tutarken, diğer yandan insan ruhunun en derin labirentlerini çağdaş anlatım teknikleriyle aydınlatmışlardır.

Metin tahlillerinde hikâyenin hangi eğilime ait olduğunu belirlemek için; seçilen temaya (köy/işçi sorunu mu, bireysel bunalım mı, gelenek-modernite çatışması mı?), kullanılan anlatım tekniğine (klasik tahkiye mi, bilinç akışı/üstkurmaca mı?) ve dilin yapısına (gerçekçi/yerel ağız mı, imgesel/şiirsel mi?) dikkat edilmelidir.