İçeriğe geç

12. sınıf · Türk Dili ve Edebiyatı · 13. hafta (14-18 Aralık 2026)

Cumhuriyet Dönemi'nde Garip Akımı (I. Yeni) ve Garip Dışında Yeniliği Sürdüren Şiir

3. Ünite: Şiir teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Cumhuriyet Dönemi Türk şiirinde 1940 yılına kadar hece ölçüsüne dayalı memleket edebiyatı, saf (öz) şiir ve toplumcu gerçekçi anlayışlar etkili olurken; 1941 yılında Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday ve Oktay Rifat Horozcu'nun ortaklaşa yayımladıkları 'Garip' adlı şiir seçkisi geleneksel şiir kalıplarını kökten sarsmıştır. Aynı dönemde hiçbir edebi topluluğa katılmadan kendi özgün sesini kuran bağımsız şairler ise Türk şiirinin biçim ve imge ufkunu zenginleştirmiştir.

Garip Akımı (I. Yeni) ve Şiir Anlayışı

Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday ve Oktay Rifat Horozcu tarafından 1941 yılında yayımlanan 'Garip' adlı ortak şiir yapıtı ve Orhan Veli'nin kaleme aldığı ünlü Garip Önsözü, Türk edebiyatında Garip Akımı (Birinci Yeni) hareketini başlatmıştır. Garipçiler, o güne kadar şiiri tanımlayan hece ve aruz ölçüsüne, uyağa (kafiyeye), dörtlük nazım birimine ve kalıplaşmış nazım biçimlerine bütünüyle karşı çıkarak serbest şiiri benimsemişlerdir.

Garip anlayışına göre şiirde şairanelik, mecazlar, teşbih ve istiare gibi söz sanatları yapaydır ve şiirden uzaklaştırılmalıdır. Şiir; seçkin zümrelerin değil, sokaktaki sıradan insanın (küçük insanın) günlük konuşma diliyle yazılmalı; nasırından çeken 'Süleyman Efendi' gibi sokağın içinden kişiler tüm doğallığıyla şiire girmelidir. Ayrıca şiirin müzik, resim gibi diğer sanatlarla iç içe geçmesine karşı çıkılarak doğrudan söz sanatı olarak kalması savunulmuştur.

Garip şiirinin temalarını yaşama sevinci, gündelik hayatın sıradan ayrıntıları, çocukluk özlemi, doğa ve insan sevgisi oluşturur. Şairler toplumsal aksaklıkları ideolojik kalıplarla değil, ince bir mizah, ironi (alay) ve şaşırtmaca (nükte) yoluyla dile getirmişlerdir. Bilinçaltının ve rüyanın doğal akışını önemsemeleri yönüyle Batı'daki sürrealizm (gerçeküstücülük) ve kuralsızlığı savunan dadaizm akımlarından etkilenmişlerdir.

GARİP AKIMI (I. YENİ - 1941): GELENEKSEL ŞİİRDEN KOPUŞ BİLDİRİSİREDDEDİLEN GELENEKSEL UNSURLAR• Hece ve aruz ölçüsü kalıpları• Uyak (kafiye) ve redif zorunluluğu• Dörtlük ve sabit nazım biçimleri• Şairanelik ve duygusal abartı• Teşbih, istiare, mecaz gibi sanatlar• Şiirin müzik ve resimle iç içe geçmesiBENİMSENEN YENİ ŞİİR İLKELERİ• Kuralsız ve engelsiz serbest şiir• Günlük konuşma dilinin doğallığı• Sıradan insan ('Süleyman Efendi')• Yaşama sevinci ve gündelik olaylar• İnce mizah, ironi ve şaşırtmaca (nükte)• Sürrealizm (bilinçaltı) ve dadaizm etkisi
🔍 Büyütmek için dokunun

Garip Akımının Temsilcileri: Orhan Veli, Melih Cevdet ve Oktay Rifat

Orhan Veli Kanık (1914–1950): Garip hareketinin kuramcısı ve en sadık temsilcisidir. Türk şiirini kuralcı kalıplardan kurtararak sokağa taşımış; Vazgeçemediğim, Destan Gibi, Yenisi ve Karşı adlı şiir yapıtlarında halk deyişlerinden, tekerlemelerden ve İstanbul sevgisinden beslenmiştir. 'Anlatamıyorum', 'İstanbul'u Dinliyorum', 'Bedava', 'Pireli Şiir' ve 'Dalga' en tanınmış şiirleridir; ayrıca La Fontaine masallarını ve Nasrettin Hoca fıkralarını manzum olarak Türkçeye kazandırmıştır.

Melih Cevdet Anday (1915–2002): İlk döneminde Garip anlayışıyla Rahatı Kaçan Ağaç adlı yapıtını yayımlamış; daha sonra Telgrafhane ve Yan Yana ile toplumcu çizgiye yönelmiştir. 1962'de yayımladığı Kolları Bağlı Odysseus ile birlikte Yunan ve Anadolu mitolojisine, felsefi ve düşünsel (akılcı) derinliğe dayanan özgün bir şiir evreni kurmuştur. Gizli Emir, İsa'nın Güncesi (roman) ve Mikado'nun Çöpleri (tiyatro) diğer önemli eserleridir.

Oktay Rifat Horozcu (1914–1988): Garip döneminde yaşama sevincini ve kent insanını anlattığı Yaşayıp Ölmek, Aşk ve Avarelik Üstüne Şiirler ile halk masal ve deyişlerini modernize ettiği Güzelleme ve Karga ile Tilki (Yeditepe Şiir Ödülü) yapıtlarını vermiştir. 1956'da yayımladığı Perçemli Sokak adlı eseriyle soyut ve imgeli İkinci Yeni şiirine yönelmiş; daha sonra Elleri Var Özgürlüğün ve Çobanıl Şiirler ile toplumcu ve doğa merkezli şiire geçmiştir.

GARİP AKIMININ ÜÇ TEMSİLCİSİ (OMO) VE EDEBİ YÖNELİMLERİORHAN VELİ KANIK(1914–1950)Akımın kuramcısı;Garip çizgisini korudu.• Garip (Önsöz, 1941)• Vazgeçemediğim• Destan Gibi, Yenisi• Karşı (Son eseri)• Kitabe-i Seng-i MezarMELİH CEVDET ANDAY(1915–2002)Sonradan mitolojik vefelsefi şiire yöneldi.• Rahatı Kaçan Ağaç• Telgrafhane, Yan Yana• Kolları Bağlı Odysseus• Teknenin Ölümü• Mikado'nun ÇöpleriOKTAY RİFAT HOROZCU(1914–1988)Perçemli Sokak ileII. Yeni'ye yöneldi.• Güzelleme• Karga ile Tilki• Perçemli Sokak (II. Yeni)• Elleri Var Özgürlüğün• Çobanıl Şiirler
🔍 Büyütmek için dokunun

Garip Dışında Yeniliği Sürdüren Şiir ve Temsilcileri

1940'lı yıllardan itibaren Garip, Toplumcu Gerçekçi veya Hisarcılar gibi herhangi bir edebi topluluğa bağlanmadan, Garip'in yalın dil kazanımlarından yararlanmakla birlikte imgeli, derinlikli ve bireysel üsluba dayalı şiirler yazan bağımsız şairler yetişmiştir. Bu şairler şairaneliği ve lirizmi yeniden şiire kazandırmış, Anadolu insanını ve modern bireyin iç dünyasını kendilerine özgü biçimlerle işlemişlerdir.

Fazıl Hüsnü Dağlarca (1914–2008): Hiçbir akıma bağlı kalmadan 60'tan fazla şiir eseri veren 'Türk Şiirinin Ulu Çınarı'dır. 'Türkçem, benim ses bayrağım!' dizesiyle özdeşleşen şair; bireyin kozmik yalnızlığını ve metafizik ürpertiyi anlattığı Havaya Çizilen Dünya ve Çocuk ve Allah yapıtlarının yanı sıra Üç Şehitler Destanı, Çakırın Destanı ve İstanbul Fetih Destanı gibi yapma destanlarıyla tanınır. Behçet Necatigil (1916–1979): Edebiyatımızda 'Evler Şairi' olarak anılır; orta halli, dar gelirli vatandaşın ev ve aile içi sıkıntılarını tevriye, cinas ve divan şiiri birikimiyle harmanlayarak Kapalı Çarşı, Çevre, Evler, Eski Toprak ve Sevgilerde adlı eserlerinde işlemiştir.

Cahit Külebi (1917–1997): Karacaoğlan geleneğini modern şiirle buluşturan 'memleketçi ve romantik gerçekçi' şairdir; temiz Türkçesiyle Adamın Biri, Rüzgâr, Yeşeren Otlar ve Atatürk Kurtuluş Savaşı'nda (destan) eserlerini yazmıştır. Ayrıca Asaf Halet Çelebi (mistik/sezgici soyut şiir — He, Lamelif, Om Mani Padme Hum), Özdemir Asaf (özdeyiş/paradoks yüklü kısa şiirler — Lavinia, Yalnızlık Paylaşılmaz, Çiçekleri Yemeyin), Sabahattin Kudret Aksal (Şarkılı Kahve, Gazoz Ağacı) ve Necati Cumali (Kızılçullu Yolu, Tütün Zamanı) dönemin diğer önemli bağımsız isimleridir.

GARİP DIŞINDA YENİLİĞİ SÜRDÜREN BAĞIMSIZ ŞAİRLERFAZIL HÜSNÜ DAĞLARCATürk Şiirinin Ulu Çınarı'Türkçem, benim sesbayrağım!' (Sezgi + Destan)• Havaya Çizilen Dünya• Çocuk ve Allah• Üç Şehitler DestanıBEHÇET NECATİGİLEvler ŞairiOrta halli aile yaşamı,tevriye ve cinas sanatı• Kapalı Çarşı, Çevre• Evler, Eski Toprak• Sevgilerde, Bile/YazdıCAHİT KÜLEBİRomantik GerçekçiKaracaoğlan içtenliğiyleAnadolu ve memleket• Adamın Biri, Rüzgâr• Yeşeren Otlar, Süt• Atatürk Kurtuluş Savaşı'ndaDİĞER BAĞIMSIZLARÖzgün SeslerSoyut-mistik ve özdeyişodaklı modern şiir• Asaf Halet: He, Lamelif• Özdemir Asaf: Lavinia• S. K. Aksal: Şarkılı Kahve
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Orhan Veli ve arkadaşlarınca 1941 yılında yayımlanan 'Garip' önsözünde geleneksel Türk şiirinin hangi unsurlarına karşı çıkılmıştır?

    Cevabı göster

    Garip önsözünde hece ve aruz ölçüsüne, uyağa (kafiyeye), dörtlük nazım birimine, şairaneliğe, benzetme ve mecaz gibi söz sanatlarına, şiirin müzik ve resimle iç içe geçmesine karşı çıkılmış; günlük konuşma dili ve serbest şiir savunulmuştur.

  2. Örnek 2Garip şiirinin konu ve kahraman seçiminde getirdiği yeniliği Orhan Veli'nin 'Kitabe-i Seng-i Mezar' şiiri üzerinden açıklayınız.

    Cevabı göster

    Garip şiiri, kahramanlık veya yüce aşk temaları yerine nasırından acı çeken sıradan bir vatandaş olan 'Süleyman Efendi'yi ve onun gündelik yaşamını mizahi, yalın bir dille şiirin başköşesine taşımıştır.

  3. Örnek 3Melih Cevdet Anday ve Oktay Rifat Horozcu'nun 1950 sonrasında Garip anlayışından ayrılarak yöneldikleri şiir eğilimlerini karşılaştırınız.

    Cevabı göster

    Melih Cevdet Anday 'Telgrafhane' ile toplumcu şiire, 'Kolları Bağlı Odysseus' ile Yunan ve Anadolu mitolojisine dayalı felsefi-düşünsel şiire yönelmiştir. Oktay Rifat ise 1956'da yayımladığı 'Perçemli Sokak' adlı eseriyle imge ve çağrışıma dayalı İkinci Yeni şiirine geçmiştir.

  4. Örnek 4Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın 'Türkçem, benim ses bayrağım!' dizesiyle simgeleşen edebi kişiliğini ve başlıca iki eserini belirtiniz.

    Cevabı göster

    Hiçbir edebi topluluğa katılmadan hem bireysel-metafizik hem de toplumsal-epik konularda 60'tan fazla eser veren Dağlarca, arı Türkçenin en üretken şairidir; 'Çocuk ve Allah' ile 'Üç Şehitler Destanı' en tanınmış yapıtlarıdır.

  5. Örnek 5Behçet Necatigil'in 'Evler Şairi' olarak nitelendirilmesinin nedenini ve şiir tekniğindeki temel özelliğini açıklayınız.

    Cevabı göster

    Orta halli, dar gelirli insanların ev ve aile yaşamındaki sessiz dramlarını, geçim sıkıntılarını şiirinin merkezine aldığı için 'Evler Şairi' olarak anılmıştır; tekniğinde ise divan şiiri kültüründen beslenerek tevriye ve cinas sanatlarını modern bir kurguyla kullanmıştır.

  6. Örnek 6Cahit Külebi'nin Cumhuriyet Dönemi şiirindeki yerini ve halk şiiri geleneğiyle kurduğu bağı değerlendiriniz.

    Cevabı göster

    Karacaoğlan'ı andıran içten, duru ve lirik söyleyişiyle memleket manzaralarını ve Anadolu insanını anlatan Cahit Külebi, 'kendine özgü bir romantik gerçekçi' olarak serbest şiir içinde yarım uyak ve iç ahengi ustalıkla kullanmıştır.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Aşağıdakilerden hangisi 1941 yılında Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday ve Oktay Rifat Horozcu tarafından başlatılan Garip Akımı'nın (I. Yeni) özelliklerinden biri değildir?

  2. 2Garip hareketinin üç kurucusundan biri olmasına rağmen daha sonra 'Kolları Bağlı Odysseus' adlı eseriyle Yunan ve Anadolu mitolojisine dayalı felsefi-düşünsel şiire yönelen şair aşağıdakilerden hangisidir?

  3. 3Cumhuriyet Dönemi'nde herhangi bir topluluğa katılmadan 'Evler Şairi' unvanıyla tanınan; 'Kapalı Çarşı', 'Çevre', 'Evler' ve 'Sevgilerde' adlı yapıtlarında dar gelirli ailelerin yaşamını tevriye sanatıyla işleyen şair kimdir?

  4. 4Aşağıdaki şair – eser eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

  5. 5

    • Garip akımı şairleri ölçü, kafiye, dörtlük ve söz sanatlarını şiirden uzaklaştırarak günlük konuşma dilinin doğallığını benimsemiştir.
    • Oktay Rifat Horozcu, 1956'da yayımladığı 'Perçemli Sokak' adlı eseriyle İkinci Yeni şiir anlayışına yönelmiştir.
    • 'Havaya Çizilen Dünya' ve 'Çocuk ve Allah' adlı şiir yapıtları Orhan Veli Kanık'a aittir.
    • Cahit Külebi, Karacaoğlan geleneğini çağdaş şiirle birleştiren memleketçi ve romantik gerçekçi bir şairdir.
    • Asaf Halet Çelebi, Doğu-İslam tasavvufu ile Hint ve Budizm kültürünü harmanlayarak 'He', 'Lamelif' ve 'Om Mani Padme Hum' eserlerinde soyut-sezgici şiirler yazmıştır.

  6. 6

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7

    1. Orhan Veli, Melih Cevdet ve Oktay Rifat'ın 1941'de çıkardıkları ortak eserle başlayan harekete Akımı (Birinci Yeni) denir.
    2. Garip şairleri bilinçaltının serbest çağrışımını önemsemeleri yönüyle Batı edebiyatındaki (gerçeküstücülük) akımından etkilenmiştir.
    3. Orhan Veli Kanık, Fransız şair La Fontaine'in fabllarını ve Hoca fıkralarını manzum biçimde yayımlamıştır.
    4. Dar gelirli insanların ev ve aile yaşamını şiirleştiren Behçet Necatigil, divan şiirindeki sanatını ustalıkla kullanmıştır.
    5. Kısa, özdeyiş niteliğinde ve paradoksa dayalı şiirleriyle tanınan Asaf, 'Lavinia' şiirinin şairidir.

  8. 8Garip Akımı (I. Yeni) ile Garip dışında yeniliği sürdüren bağımsız şairlerin şiir anlayışlarını biçim, dil ve sanat/imge kullanımı bakımından karşılaştırınız.

Kısaca

  • 1941 yılında Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday ve Oktay Rifat Horozcu'nun yayımladığı 'Garip' yapıtı ve önsözüyle Garip Akımı (I. Yeni) başlamıştır.
  • Garipçiler ölçü, uyak, dörtlük, şairanelik ve söz sanatlarına karşı çıkmış; sıradan insanın ('Süleyman Efendi') günlük yaşamını konuşma dili, yaşama sevinci ve mizahla anlatmıştır.
  • Orhan Veli 'Vazgeçemediğim, Destan Gibi, Yenisi, Karşı' ile Garip çizgisini sürdürürken; Melih Cevdet 'Kolları Bağlı Odysseus' ile felsefi-mitolojik şiire, Oktay Rifat 'Perçemli Sokak' ile II. Yeni'ye yönelmiştir.
  • Garip dışında yeniliği sürdüren bağımsız şairlerden Fazıl Hüsnü Dağlarca 'Havaya Çizilen Dünya, Çocuk ve Allah, Üç Şehitler Destanı' eserleriyle hem metafizik hem epik şiirin ustası olmuştur.
  • Behçet Necatigil 'Evler Şairi' unvanıyla orta halli aile yaşamını tevriye sanatıyla işlemiş; Cahit Külebi ise Karacaoğlan içtenliğiyle Anadolu romantik gerçekçiliğini temsil etmiştir.

Bu dersin öteki kaynakları