Sınıf Eşyaları ve Eğitim Araçları: Dinleme Uygulaması, Fî ile Konum Cümleleri, Tahmin Oyunu, Yönerge Uygulamaları, Harflerin Kelime İçindeki Hâlleri ve Sınıf Tanıtım Konuşması

Bir dinleme metnini anlamanın ilk adımı dinlemeye hazırlıktır. Metni dinlemeden önce öğretmenin gösterdiği resme ya da sınıfımıza bakarak gördüğümüz eşyaların Arapça adlarını hatırlarız: سَبُّورَةٌ (yazı tahtası), طَاوِلَةٌ (masa), كُرْسِيٌّ (sandalye), حَقِيبَةٌ (çanta). Ardından metnin neyi anlatacağını tahmin ederiz. Bu küçük hazırlık, dinlerken duyduğumuz kelimeleri hızla tanımamızı sağlar.

Bu haftaki dinleme metnimiz şöyledir: «هٰذَا صَفِّي. صَفِّي جَمِيلٌ. فِي الصَّفِّ سَبُّورَةٌ وَطَاوِلَةٌ وَكُرْسِيٌّ. هٰذَا صَدِيقِي أَحْمَدُ، هُوَ طَالِبٌ. هٰذِهِ صَدِيقَتِي زَيْنَبُ، هِيَ طَالِبَةٌ. اَلْكِتَابُ وَالدَّفْتَرُ وَالْقَلَمُ فِي الْحَقِيبَةِ.» Türkçesi: «Bu benim sınıfım. Sınıfım güzeldir. Sınıfta bir yazı tahtası, bir masa ve bir sandalye vardır. Bu benim arkadaşım Ahmet, o bir öğrencidir. Bu benim kız arkadaşım Zeynep, o bir öğrencidir. Kitap, defter ve kalem çantanın içindedir.»

Dinlerken her cümlede kim, ne ve nerede sorularının cevabını ararız. صَدِيقِي ve صَدِيقَتِي kelimeleri «kim» sorusunu, eşya adları «ne» sorusunu, فِي الصَّفِّ ve فِي الْحَقِيبَةِ ifadeleri ise «nerede» sorusunu cevaplar. Dinledikten sonra bu bilgileri bir tabloda bir araya getirir, doğru-yanlış kontrolü yapar ve metni kendi cümlelerimizle yeniden anlatırız. Böylece dinlediğimiz içeriği yalnızca duymakla kalmaz, anlamlandırırız.

Bulunma edatı فِي ile iki farklı cümle kalıbı kurabiliriz. Birinci kalıpta cümle bilinen, belirli bir eşyayla (الْـ takılı) başlar ve onun nerede olduğunu söyler: اَلْقَلَمُ فِي الْحَقِيبَةِ «Kalem çantadadır.» Burada hangi kalemden söz ettiğimizi dinleyen zaten bilir. İkinci kalıpta ise cümle فِي ile başlar, yer söylenir ve ardından belirsiz (tenvinli) bir eşya gelir: فِي الْحَقِيبَةِ قَلَمٌ «Çantada bir kalem vardır.» Bu kalıp dinleyene yeni bir bilgi verir.

Aynı kalıplar sınıftaki kişiler için de kullanılır: اَلطَّالِبُ فِي الصَّفِّ (Öğrenci sınıftadır), صَدِيقَتِي فِي الْمَدْرَسَةِ (Kız arkadaşım okuldadır). Her iki kalıpta da فِي edatından sonra gelen ismin son harekesi esre olur: الصَّفِّ، الْمَدْرَسَةِ، الْحَقِيبَةِ. Okurken فِي kelimesinin uzun «î» sesi, arkasından gelen الْـ takısına bağlanırken kısalır: «fi's-saffi», «fi'l-medreseti».

Bir yerde birden fazla eşya olduğunu anlatmak için eşya adlarını وَ (ve) bağlacıyla sıralarız: فِي الْحَقِيبَةِ كِتَابٌ وَدَفْتَرٌ وَقَلَمٌ وَمِمْحَاةٌ «Çantada bir kitap, bir defter, bir kalem ve bir silgi vardır.» Bu cümle, sınıfımızı veya çantamızı tanıtırken kullanacağımız en pratik kalıplardan biridir. Ayrıca الْـ takısının okunuşuna dikkat ederiz: الصَّفُّ، الدَّفْتَرُ، الطَّاوِلَةُ، السَّبُّورَةُ kelimelerinde lâm okunmaz ve sonraki harf şeddeli okunur; الْقَلَمُ، الْكِتَابُ، الْحَقِيبَةُ، الْمِمْحَاةُ kelimelerinde ise lâm açıkça duyulur.

Sınıfta oynayacağımız tahmin oyunu, soru kalıplarını bir arada kullanmamızı sağlar. Bir öğrenci elindeki eşyayı arkasına saklar ve «مَا هٰذَا؟» ya da «مَا هٰذِهِ؟» (Bu nedir?) diye sorar. Arkadaşları هَلْ ile tahminde bulunur: «هَلْ هٰذَا قَلَمٌ؟» (Bu bir kalem mi?). Tahmin doğruysa eşyayı saklayan öğrenci «نَعَمْ، هٰذَا قَلَمٌ.» (Evet, bu bir kalemdir.) der ve sıra doğru tahmin edene geçer.

Tahmin yanlışsa önce لَا ile ret yapılır, sonra doğru eşya söylenir. Burada çok önemli bir ayrıntı vardır: düzeltme cümlesindeki işaret ismi, yeni eşyanın cinsine göre seçilir. Örneğin soru eril bir kelimeyle sorulmuş olsa bile eşya aslında silgiyse cevap «لَا، هٰذِهِ مِمْحَاةٌ.» (Hayır, bu bir silgidir.) olur. Tersine «هَلْ هٰذِهِ حَقِيبَةٌ؟» sorusuna eşya defter ise «لَا، هٰذَا دَفْتَرٌ.» deriz. Aynı kural kişiler için de geçerlidir: «هَلْ هٰذَا طَالِبٌ؟» sorusunda gösterilen kişi kız öğrenciyse «لَا، هٰذِهِ طَالِبَةٌ.» denir.

Oyunun ikinci turunda هَلْ sorusunu فِي ile birleştirerek eşyaların yerini doğrularız: «هَلِ الْقَلَمُ فِي الْحَقِيبَةِ؟» (Kalem çantada mı?). Dikkat edersek هَلْ kelimesinin sonundaki cezim, الْـ takılı kelimeye bağlanırken esreye dönüşür ve «helil-kalemu» diye okunur. Cevap olumluysa «نَعَمْ، اَلْقَلَمُ فِي الْحَقِيبَةِ.», olumsuzsa «لَا، اَلْقَلَمُ فِي الْمَقْعَدِ.» (Hayır, kalem sıranın içindedir.) şeklinde verilir.

Yönergeleri tek başına söylemek yerine artık eşya adlarıyla birlikte kullanıyoruz. Bir yönergenin etkilediği eşya, yani nesne, cümlede üstünlü okunur: الدَّفْتَرَ (defteri), الْحَقِيبَةَ (çantayı), الْقَلَمَ (kalemi), الْمِمْحَاةَ (silgiyi). Türkçedeki «-ı, -i» belirtme ekinin görevini Arapçada bu son üstün üstlenir.

Erkeğe söylenen اِفْتَحْ، أَغْلِقْ ve خُذْ yönergelerinin sonu cezimlidir. Cezimli bir harf الْـ takılı kelimeye bağlanırken iki sessiz yan yana gelmesin diye esre alır: اِفْتَحِ الدَّفْتَرَ (iftahi'd-deftera, defteri aç), أَغْلِقِ الْحَقِيبَةَ (eğlikı'l-hakîbete, çantayı kapat), خُذِ الْمِمْحَاةَ (huzi'l-mimhâte, silgiyi al). Kıza söylenen biçimlerde ise yazıda ـِي korunur: اِفْتَحِي الدَّفْتَرَ، أَغْلِقِي الْحَقِيبَةَ، خُذِي الْمِمْحَاةَ. Okurken bu ـِي sesi bağlantıda kısalır; bu yüzden yazarken eril-dişil farkına özellikle dikkat ederiz.

«Öğretmen diyor ki» oyununda öğretmen önce öğrencinin adını يَا (ey) ile çağırır, sonra yönergeyi söyler: «يَا عُمَرُ، أَغْلِقِ الْحَقِيبَةَ.» (Ömer, çantayı kapat.), «يَا مَرْيَمُ، اِفْتَحِي الدَّفْتَرَ.» (Meryem, defteri aç.). Öğrenci yönergeyi dinler ve hareketi yapar. Bir eşya istenip verildiğinde nazik ifadeler kullanılır: veren kişi erkeğe تَفَضَّلْ, kıza تَفَضَّلِي (Buyur) der; alan kişi de شُكْرًا (Teşekkürler) diye karşılık verir. Rica ederken başa مِنْ فَضْلِكَ (erkeğe) veya مِنْ فَضْلِكِ (kıza) eklemek iletişimimizi daha kibar yapar.

Arap alfabesi elif (أ) ile başlayıp yâ (ي) ile biten 28 harften oluşur ve sağdan sola yazılır. Harflerin çoğu kelimenin başında, ortasında ve sonunda farklı bir biçim alır. Örneğin kâf harfi كِتَابٌ kelimesinde başta كـ, مَكْتَبٌ kelimesinde ortada ـكـ biçimindedir. Mîm harfi مَدْرَسَةٌ kelimesinde başta مـ, قَلَمٌ kelimesinde ise sonda ـم şeklinde yazılır. Harfin ana gövdesi hep aynı kalır; yalnızca sağındaki ve solundaki bağlantı çizgileri değişir.

Altı harf kendinden sonra gelen harfe bitişmez: elif (ا), dâl (د), zâl (ذ), râ (ر), zây (ز) ve vav (و). Bu harfler kelimeyi parçalara ayırır. دَفْتَرٌ kelimesi دَ + فْتَرٌ olarak iki parçada, مَدْرَسَةٌ kelimesi مَدْ + رَ + سَةٌ olarak üç parçada, طَاوِلَةٌ kelimesi طَا + وِ + لَةٌ olarak üç parçada yazılır. Buna karşılık حَقِيبَةٌ ve قَلَمٌ kelimelerinde bitişmeyen harf olmadığı için bütün harfler tek parçada birleşir. Yuvarlak tâ da önceki harfe göre iki biçimde görünür: طَالِبَةٌ kelimesinde bitişik (ـة), سَبُّورَةٌ ve مِمْحَاةٌ kelimelerinde ise râ ve elif kendisine bağlanmadığı için ayrı (ة) yazılır.

Harekeler harfin nasıl seslendirileceğini gösterir: harfin üstündeki üstün (ـَ) «a/e», altındaki esre (ـِ) «i/ı», üstündeki ötre (ـُ) «u/ü» sesi verir. Hemzeli elif için bu, أَ (e), إِ (i) ve أُ (u) şeklinde; yâ için يَ (ye), يِ (yi) ve يُ (yu) şeklinde görülür. Modelden kopyalama yaparken önce harfin iskeletini çizer, sonra noktalarını koyar, en son da harekeleri ve şedde, cezim gibi işaretleri ekleriz. Bu sıra hem düzgün yazmamızı hem de yazdığımızı doğru okumamızı sağlar.

İyi bir konuşma hazırlıkla başlar. Önce sınıfımızdaki ve çantamızdaki eşyaların bir kelime listesini çıkarır, her kelimenin eril mi dişil mi olduğunu işaretleriz. Ardından öğretmenimizin okuduğu model konuşmayı dinler, cümleleri taklit ederek tekrar ederiz. Taklit aşamasında şedde, med ve tenvin gibi sesletim özelliklerine dikkat etmek konuşmamızı daha anlaşılır hâle getirir.

Model konuşmamız şöyledir: «اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ. أَنَا طَالِبٌ. هٰذِهِ مَدْرَسَتِي، وَهٰذَا صَفِّي. فِي الصَّفِّ سَبُّورَةٌ كَبِيرَةٌ وَطَاوِلَةٌ. هٰذِهِ حَقِيبَتِي، فِي الْحَقِيبَةِ كِتَابٌ وَدَفْتَرٌ وَقَلَمٌ وَمِمْحَاةٌ. هٰذَا صَدِيقِي يُوسُفُ، وَهٰذِهِ صَدِيقَتِي مَرْيَمُ. اَلْعِلْمُ نَافِعٌ. شُكْرًا.» Türkçesi: «Selamünaleyküm. Ben bir öğrenciyim. Bu benim okulum, bu da benim sınıfım. Sınıfta büyük bir yazı tahtası ve bir masa vardır. Bu benim çantam; çantada bir kitap, bir defter, bir kalem ve bir silgi vardır. Bu benim arkadaşım Yusuf, bu da benim kız arkadaşım Meryem. İlim faydalıdır. Teşekkürler.» Kız öğrenciler أَنَا طَالِبٌ yerine أَنَا طَالِبَةٌ der.

Model metni taklit ettikten sonra kendi eşyalarımızı ve arkadaşlarımızı yerleştirerek özgün bir konuşma oluştururuz ve sınıfa sunarız. Dönemin sonuna yaklaşırken bu sunum, ünite boyunca öğrendiklerimizi yansıtmanın da en güzel yoludur: Hangi kelimeleri rahatça kullandığımızı, hangi yönergelerde zorlandığımızı ve Arapça konuşurken neler hissettiğimizi arkadaşlarımızla paylaşırız. Konuşmamızı «اَلْعِلْمُ نَافِعٌ» vecizesiyle bitirmek, okulda öğrendiğimiz her bilginin hayatımıza fayda sağladığını hatırlatır.