Sınıf Eşyaları ve Eğitim Araçları: Silgim Nerede? Dinleme Diyaloğu, Eril-Dişil Gruplama, Üçüncü Kişiye Verme Yönergeleri, Hece Hece Okuma, Tenvin ve Şedde Yazımı, Ödünç İsteme Rol Oyunu

Bu hafta dinleyeceğimiz metin bir anlatı değil, iki arkadaş arasında geçen bir diyalogdur. Dinlemeye hazırlanırken önce başlığa bakarız: «Silgim nerede?» Bu başlık bize konuşmada bir eşyanın arandığını, bu yüzden هَلْ sorularının, فِي ile kurulan yer bildiren ifadelerin ve نَعَمْ / لَا cevaplarının geçeceğini haber verir. Ayrıca diyalogda iki kişi konuştuğu için dinlerken hangi cümleyi kimin söylediğini ayırmamız gerekir.

Diyalog şöyledir: Meryem: «يَا يُوسُفُ، هَلِ الْمِمْحَاةُ فِي حَقِيبَتِكَ؟» Yusuf: «لَا، فِي حَقِيبَتِي كِتَابٌ وَدَفْتَرٌ.» Meryem: «وَمَا هٰذَا فِي الْمَقْعَدِ؟» Yusuf: «هٰذَا قَلَمُكِ. خُذِي الْقَلَمَ.» Meryem: «شُكْرًا. هَلْ هٰذِهِ مِمْحَاتِي؟» Yusuf: «نَعَمْ، هٰذِهِ مِمْحَاتُكِ. تَفَضَّلِي.» Meryem: «شُكْرًا يَا صَدِيقِي.» Türkçesi: «Yusuf, silgi senin çantanda mı? / Hayır, çantamda bir kitap ve bir defter var. / Peki sıranın içindeki bu ne? / Bu senin kalemin. Kalemi al. / Teşekkürler. Bu benim silgim mi? / Evet, bu senin silgin. Buyur. / Teşekkürler arkadaşım.»

Dinledikten sonra bilgileri bir araya getiririz. Burada iyelik ekleri en önemli ipucumuzdur: حَقِيبَتِكَ kelimesindeki ـكَ «senin (erkeğe)», قَلَمُكِ kelimesindeki ـكِ «senin (kıza)», مِمْحَاتِي kelimesindeki ـِي ise «benim» anlamı verir. Böylece kalemin ve silginin Meryem'e ait olduğunu, Yusuf'un çantasında ise bir kitap ile bir defter bulunduğunu anlarız. Diyaloğun sonunda Meryem'in arkadaşına teşekkür etmesi, metnin yardımlaşma mesajını da ortaya koyar.

Sınıf eşyalarını öğrendikten sonra onları gruplandırmak kelimeleri kalıcı hâle getirir. Bu etkinlikte her öğrenciye bir kelime kartı verilir ve kartlar tahtadaki iki sütuna yerleştirilir: هٰذَا (eril) ve هٰذِهِ (dişil). Eril sütuna كِتَابٌ، قَلَمٌ، دَفْتَرٌ، كُرْسِيٌّ، مَقْعَدٌ، مَكْتَبٌ، صَفٌّ kelimeleri; dişil sütuna ise سَبُّورَةٌ، طَاوِلَةٌ، حَقِيبَةٌ، مِمْحَاةٌ، مَدْرَسَةٌ kelimeleri gider. Ayırt etmenin en kolay yolu kelimenin sonuna bakmaktır: sonu yuvarlak tâ (ة) ile bitenler dişildir.

Kişi kartlarında ise aynı kelimenin iki biçimi vardır: طَالِبٌ (erkek öğrenci) – طَالِبَةٌ (kız öğrenci), صَدِيقٌ (erkek arkadaş) – صَدِيقَةٌ (kız arkadaş). Eril kelimeye yuvarlak tâ eklenince dişil biçim elde edilir. Dikkat edilmesi gereken bir kelime كُرْسِيٌّ'dir: Sonu şeddeli yâ ile bittiği için bazı öğrenciler onu farklı sanar, ama yuvarlak tâ taşımadığı için eril sayılır ve هٰذَا كُرْسِيٌّ denir.

Kartlarla ikinci bir kural daha keşfederiz: Yuvarlak tâ ile biten bir kelimeye ـِي (benim) eki gelince yuvarlak tâ açık tâya (ت) dönüşür: حَقِيبَةٌ → حَقِيبَتِي (çantam), مِمْحَاةٌ → مِمْحَاتِي (silgim), صَدِيقَةٌ → صَدِيقَتِي (kız arkadaşım), مَدْرَسَةٌ → مَدْرَسَتِي (okulum). Kartları tanıtırken bir niteleme de ekleyebiliriz; bu durumda niteleyen kelime de eşyanın cinsine uyar: هٰذَا قَلَمٌ جَمِيلٌ (Bu güzel bir kalemdir), هٰذِهِ حَقِيبَةٌ جَمِيلَةٌ (Bu güzel bir çantadır).

Önceki haftalarda أَعْطِنِي (bana ver) yönergesini kullandık. Bu yönergedeki ـنِي eki «bana» anlamı verir. Peki öğretmenimiz bir eşyayı başka bir arkadaşımıza vermemizi isterse ne der? Bu durumda ـنِي eki kalkar, yerine arkadaşın adı gelir ve ardından verilecek eşya söylenir: أَعْطِ أَحْمَدَ الْقَلَمَ (A'ti Ahmede'l-kaleme: Ahmet'e kalemi ver). Kıza söylendiğinde fiil أَعْطِي olur: أَعْطِي مَرْيَمَ الدَّفْتَرَ (A'tî Meryeme'd-deftera: Meryem'e defteri ver).

Bu kalıpta hem kişi hem eşya üstünlü okunur: أَحْمَدَ، مَرْيَمَ، يُوسُفَ، زَيْنَبَ isimlerinin ve الْقَلَمَ، الدَّفْتَرَ، الْمِمْحَاةَ eşyalarının son harekesi üstündür. Türkçede kişi «-e/-a» (Ahmet'e), eşya «-i/-ı» (kalemi) ekini alırken Arapçada ikisi de üstünle gösterilir. Arkadaşımız sınıfta değil de yanımızdaysa iyelik ekiyle de söyleyebiliriz: أَعْطِ صَدِيقَكَ الْقَلَمَ (Arkadaşına kalemi ver), أَعْطِي صَدِيقَتَكِ الْمِمْحَاةَ (Kız arkadaşına silgiyi ver).

Öğrendiğimiz yönergeleri وَ (ve) ile bağlayarak yönerge zinciri kurabiliriz. Öğretmen bir erkek öğrenciye «اِفْتَحِ الْحَقِيبَةَ، وَخُذِ الْقَلَمَ، وَأَعْطِ يُوسُفَ الْقَلَمَ.» (Çantayı aç, kalemi al ve Yusuf'a kalemi ver.) diyebilir. Bir kız öğrenciye aynı zincir «اِفْتَحِي الْحَقِيبَةَ، وَخُذِي الْقَلَمَ، وَأَعْطِي يُوسُفَ الْقَلَمَ.» şeklinde söylenir. Zincirdeki yönergeler sırayla yapılır; öğrenci her adımı bitirince bir sonrakine geçer. Bu oyun hem dinlediğimizi anlamamızı hem de zıt anlamlı yönergeleri (اِفْتَحْ / أَغْلِقْ، خُذْ / أَعْطِ) pekiştirmemizi sağlar.

Uzun kelimeleri akıcı okumanın sırrı onları hecelere ayırmaktır. Arapçada her hece bir harekeli harfle başlar. Yalnızca harekeli bir harften oluşan hece kısa açık hecedir: بَ (be), لَ (le), قِ (kı). Harekeli harften sonra bir med harfi (ا، و، ي) gelirse hece uzar ve uzun açık hece olur: نَا (nâ), تِي (tî), أُو (û). Harekeli harften sonra cezimli bir harf gelirse hece kapanır: لَمْ (lem), أَنْ (en), أَيْ (ey). Bunlar kapalı hecelerdir.

Hedef kelimelerimizi hecelediğimizde bu türlerin hepsini görürüz: كِتَابٌ kelimesi كِ + تَا + بٌ (ki-tâ-bün) diye üç hecedir; ortadaki hece medlidir. دَفْتَرٌ kelimesi دَفْ + تَ + رٌ (def-te-run) diye okunur ve ilk hece kapalıdır. حَقِيبَةٌ kelimesi حَ + قِي + بَ + ةٌ (ha-kî-be-tün) olarak dört hecedir. Kelimenin sonundaki tenvin aslında bir «n» sesi taşıdığı için son heceyi kapatır: قَلَمٌ «ka-le-mün» diye biter.

Şeddeli harf iki kez okunur ve iki heceye bölünür: İlk ses önceki heceyi kapatır, ikinci ses yeni heceyi başlatır. مَدَّ kelimesi «med-de», شَدَّ kelimesi «şed-de», سَبُّورَةٌ kelimesi «seb-bû-ra-tün», صَفٌّ kelimesi «saf-fun» diye hecelenir. كُلّ kelimesinde ise şedde son harftedir ve «kull» diye iki lâm duyulacak şekilde okunur. Heceleri önce yavaşça ve elimizle masaya vurarak sayar, sonra hızlanarak bütün kelimeyi tek nefeste söyleriz; böylece hem doğru hem akıcı okuruz.

Kelimeleri doğru yazmak, harflerin şeklini bilmenin yanında işaretleri doğru yere koymayı da gerektirir. Kelimenin sonundaki çift harekeye tenvin denir ve üç türü vardır: ötre tenvini (قَلَمٌ, kalemün), esre tenvini (قَلَمٍ, kalemin) ve üstün tenvini (قَلَمًا, kalemen). Yazarken en çok dikkat edilecek tür üstün tenvinidir: Üstün tenvini alan kelimenin sonuna bir elif eklenir ve tenvin işareti bu elifin hemen öncesindeki harfin üstüne konur: قَلَمًا، كِتَابًا، دَفْتَرًا، بَيْتًا. Her gün kullandığımız شُكْرًا (teşekkürler) ve عَفْوًا (rica ederim) kelimeleri de bu kurala uyar.

Bu kuralın önemli bir istisnası vardır: Sonu yuvarlak tâ ile biten kelimelerde üstün tenvininden sonra elif yazılmaz; tenvin doğrudan yuvarlak tânın üstüne konur: طَالِبَةً، حَقِيبَةً، سَبُّورَةً. Okunuşta ise fark yoktur; قَلَمًا «kalemen», طَالِبَةً «tâlibeten» diye okunur. Ötre ve esre tenvinlerinde hiçbir zaman elif eklenmez: طَالِبَةٌ، كِتَابٍ.

Şedde işareti (ـّ) harfin üstüne yazılır; harfin harekesi de şeddeyle birlikte gösterilir. Üstün ve ötre şeddenin üstüne (مَدَّ، سَبُّورَةٌ), esre ise şeddenin altına konur. Hemzeli elifte hemze üstün ve ötre ile elifin üstüne (أَ، أُ), esre ile elifin altına (إِ) yazılır; أَبٌ (baba) ve أُمٌّ (anne) kelimelerinde bunu görürüz. Modelden kopyalarken şu sırayı izleriz: önce harflerin iskeleti, sonra noktalar, ardından hemze ve şedde, en son harekeler ve tenvin. Son olarak yazdığımızı yüksek sesle okuyup modelle karşılaştırırız.

Sınıfta en sık yaşadığımız durumlardan biri bir arkadaşımızdan eşya ödünç istemektir. Bunun için önce eşyanın arkadaşımızda olup olmadığını sorarız. هَلْ sorusunu فِي ile başlayan «var» cümlesiyle birleştirince «… var mı?» anlamı ortaya çıkar: هَلْ فِي حَقِيبَتِكَ قَلَمٌ؟ (Hel fî hakîbetike kalemün? Çantanda kalem var mı?). Kıza sorarken ek değişir: هَلْ فِي حَقِيبَتِكِ مِمْحَاةٌ؟ (Çantanda silgi var mı?). Cevap نَعَمْ، فِي حَقِيبَتِي قَلَمٌ. (Evet, çantamda bir kalem var.) ya da لَا، فِي حَقِيبَتِي كِتَابٌ. (Hayır, çantamda bir kitap var.) olabilir.

Eşya varsa nazikçe rica ederiz: مِنْ فَضْلِكَ، أَعْطِنِي الْقَلَمَ. (Lütfen bana kalemi ver.). Arkadaşımız eşyayı uzatırken تَفَضَّلْ / تَفَضَّلِي (Buyur) der; biz شُكْرًا (Teşekkürler) deriz, o da عَفْوًا (Rica ederim) diye karşılık verir. Rol oyununda öğrenciler ikişerli gruplara ayrılır; biri isteyen, diğeri veren rolünü üstlenir. Önce model diyalog taklit edilir, sonra eşyalar ve isimler değiştirilerek yeni diyaloglar kurulur; en son roller değiştirilir. Böylece hem eril hem dişil hitap biçimlerini kullanmış oluruz.

Haftanın sonunda öğrendiklerimizi yansıtırız: Diyalogda en kolay anladığımız ve en çok zorlandığımız cümleleri, yönerge zincirinde hata yaptığımız adımları, hecelemede zorlandığımız kelimeleri arkadaşlarımızla paylaşırız. Arkadaşımıza eşyasını ödünç verdiğimizde yaşadığımız yardımlaşma duygusu da konuşulur. Ünitenin vecizesi «اَلْعِلْمُ نَافِعٌ» (İlim faydalıdır) bize defter, kalem ve kitap gibi eğitim araçlarının ilme hizmet ettiğini, onları paylaşmanın da bilgiyi çoğaltmanın bir yolu olduğunu hatırlatır.