İçeriğe geç

5. sınıf · Arapça · 2. hafta (21-25 Eylül 2026)

Selamlaşma-Tanışma Diyalogları ve İkinci Harf Grubu (د ذ ر ز س ش ص ض)

1. Ünite: Merhaba teması · Konu özeti

EtkinliklerHarf ve kelime çalış
Bu hafta

Bu hafta 'Merhaba' ünitesinin ikinci bölümünde karşılaşma ve tanışma diyaloglarını dinleyip uygun karşılıkları vermeyi, alfabenin ikinci harf grubu olan sekiz yeni harfi (د ذ ر ز س ش ص ض) üç kısa sesle (fetha, damma, kesra) okuyup yazmayı ve harfleri birleştirerek üç harfli kelimeleri seslendirmeyi öğreneceğiz.

Dinleme ve İzleme: Karşılaşma ve Tanışma (الْمُقَابَلَة وَالتَّعَارُف)

Günlük hayatta biriyle karşılaştığımızda (الْمُقَابَلَة) veya yeni biriyle tanıştığımızda (التَّعَارُف) kullandığımız ifadeler birbirini tamamlayan çiftler hâlindedir. Görsele bakarak konuşmanın hangi vakitte geçtiğini ve kimler arasında yapıldığını tahmin etmek (خَمِّنْ) anlamayı kolaylaştırır.

السَّلَامُ عَلَيْكُمْ diyene وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ, أَهْلًا وَسَهْلًا diyene erkeğe hitaben أَهْلًا بِكَ veya kadına hitaben أَهْلًا بِكِ ile karşılık verilir. Sabah صَبَاحُ الْخَيْرِ selamına صَبَاحُ النُّورِ, akşam مَسَاءُ الْخَيْرِ selamına ise مَسَاءُ النُّورِ denir.

KARŞILAŞMA VE TANIŞMA DİYALOGLARINI DİNLEME ADIMLARI (الْمُقَابَلَة وَالتَّعَارُف) 1. TAHMİN ET (خَمِّنْ) • Görseldeki kişilerin karşılaşıyor mu yoksa vedalaşıyor mu olduğuna bak. • Günün vaktini (sabah/akşam) ve hitap edilen kişiyi (erkek: كَ / kadın: كِ) belirle. 2. DİNLE VE DÜŞÜN (اِسْتَمِعْ) • Selamlaşma: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ → وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ • Ad sorma: مَا اسْمُكَ؟ / مَا اسْمُكِ؟ → اِسْمِي ... • Memnuniyet: تَشَرَّفْتُ / فُرْصَةٌ سَعِيدَةٌ 3. KARŞILIK VER (قُلِ الرَّدَّ) • أَهْلًا وَسَهْلًا → أَهْلًا بِكَ / بِكِ • صَبَاحُ الْخَيْرِ → صَبَاحُ النُّورِ • كَيْفَ حَالُكَ؟ → بِخَيْرٍ، الْحَمْدُ لِلَّهِ • شُكْرًا → عَفْوًا • إِلَى اللِّقَاءِ → مَعَ السَّلَامَةِ

Karşılıklı Konuşma: Selamlaşma ve Tanışma Diyalogları (الْمُحَادَثَة ٢)

Arkadaşımızla tanışma diyaloğu kurarken önce selam verir, ardından kendimizi tanıtıp muhatabımızın adını (مَا اسْمُكَ؟ / مَا اسْمُكِ؟) ve hâl hatırını (كَيْفَ حَالُكَ؟ / كَيْفَ حَالُكِ؟) sorarız. Karşı taraf اِسْمِي ... diyerek adını söyler ve بِخَيْرٍ، الْحَمْدُ لِلَّهِ diyerek iyi olduğunu belirtir.

Tanışmanın sonunda memnuniyet bildirmek için تَشَرَّفْتُ ('Memnun oldum / Şeref duydum') veya فُرْصَةٌ سَعِيدَةٌ ('Tanıştığımıza sevindim') ifadeleri kullanılır; ayrılırken إِلَى اللِّقَاءِ ve مَعَ السَّلَامَةِ denir.

KARŞILIKLI KONUŞMA KALIBI: ERKEK VE KADIN HİTABI (الْمُحَادَثَة ٢) Erkek Öğrenci Diyaloğu (مُذَكَّر) • أَحْمَد: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، أَنَا أَحْمَد. مَا اسْمُكَ؟ • عَلِيّ: وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ، اِسْمِي عَلِيّ. كَيْفَ حَالُكَ؟ • أَحْمَد: بِخَيْرٍ، الْحَمْدُ لِلَّهِ. تَشَرَّفْتُ يَا عَلِيّ. • عَلِيّ: فُرْصَةٌ سَعِيدَةٌ، إِلَى اللِّقَاءِ. İpucu: Erkeğe sorarken sonda üstünlü «ـكَ» kullanılır. Kız Öğrenci Diyaloğu (مُؤَنَّث) • زَيْنَب: صَبَاحُ الْخَيْرِ، أَنَا زَيْنَب. مَا اسْمُكِ؟ • مَرْيَم: صَبَاحُ النُّورِ، اِسْمِي مَرْيَم. كَيْفَ حَالُكِ؟ • زَيْنَب: بِخَيْرٍ، وَأَنْتِ؟ أَهْلًا بِكِ يَا مَرْيَم. • مَرْيَم: شُكْرًا، مَعَ السَّلَامَةِ. İpucu: Kadına sorarken sonda esreli «ـكِ» kullanılır.

Telaffuz 2: İkinci Harf Grubu (د ذ ر ز س ش ص ض)

Alfabenin ikinci bölümünde birbirine şekilce benzeyen dört harf çifti (toplam 8 harf) yer alır: د (Dal) ve ذ (Zel), ر (Ra) ve ز (Ze), س (Sin) ve ش (Şın), ص (Sad) ve ض (Dad).

Nokta ve Ses Farkları: د noktasız olup ince 'd' sesi verirken, üstünde bir nokta bulunan ذ dil ucunun ön dişlere değmesiyle peltek ve ince 'z' olarak okunur. ر noktasızken, üstünde bir nokta bulunan ز keskin 'z' sesi verir. Üç dişli س noktasız ('s'), ش ise üstte üç noktalıdır ('ş'). Kalın harflerden ص noktasız (kalın 's'), ض ise üstte tek noktalıdır.

Harf ÇiftiNoktasız HarfNoktalı HarfSes Özelliği
د / ذد (Dal)ذ (Zel - üstte 1 nokta)د ince 'd'; ذ peltek ve ince 'z'
ر / زر (Ra)ز (Ze - üstte 1 nokta)ر 'r' sesi; ز keskin ve ince 'z'
س / شس (Sin)ش (Şın - üstte 3 nokta)س ince 's'; ش 'ş' sesi
ص / ضص (Sad)ض (Dad - üstte 1 nokta)Her ikisi de kalın (tok) seslendirilir
İKİNCİ HARF GRUBU: د ذ ر ز س ش ص ض (4 KARDEŞ ÇİFT) 1. د ve ذ ÇİFTİ د / ذ • د (Dal): Noktasızdır; ince "d" sesi verir. • ذ (Zel): Üstte 1 noktalıdır; peltek ve ince "z" okunur. • Harekeli: دَ دُ دِ / ذَ ذُ ذِ 2. ر ve ز ÇİFTİ ر / ز • ر (Ra): Noktasızdır; satır altına kavisle iner. • ز (Ze): Üstte 1 noktalıdır; keskin ve ince "z" okunur. • Harekeli: رَ رُ رِ / زَ زُ زِ 3. س ve ش ÇİFTİ س / ش • س (Sin): Üç dişlidir, noktasızdır; ince "s" okunur. • ش (Şın): Üstte 3 noktalıdır; "ş" sesi verir. • Harekeli: سَ سُ سِ / شَ شُ شِ 4. ص ve ض ÇİFTİ ص / ض • ص (Sad): Noktasızdır; kalın "s" sesiyle okunur. • ض (Dad): Üstte 1 noktalıdır; kalın "d-z" arası okunur. • Harekeli: صَ صُ صِ / ضَ ضُ ضِ

Harekelerine Göre Harfleri Ayırt Etme (الْمَفْتُوحَة / الْمَضْمُومَة / الْمَكْسُورَة)

Yeni öğrendiğimiz sekiz harf üç kısa ses işaretiyle (harekeyle) okunur: Üstünde fetha (üstün) bulunan harflere meftûha (الْحُرُوف الْمَفْتُوحَة: دَ ذَ رَ زَ سَ شَ صَ ضَ) denir; ince harfleri '-e', kalın harfleri (رَ، صَ، ضَ) '-a' sesiyle okutur.

Üstünde damma (ötre) bulunan harflere madmûme (الْحُرُوف الْمَضْمُومَة: دُ ذُ رُ زُ سُ شُ صُ ضُ), altında kesra (esre) bulunan harflere ise meksûra (الْحُرُوف الْمَكْسُورَة: دِ ذِ رِ زِ سِ شِ صِ ضِ) adı verilir.

HAREKELERİNE GÖRE HARFLERİ GRUPLAMA (الْمَفْتُوحَة / الْمَضْمُومَة / الْمَكْسُورَة) 1. Fethalı (Üstünlü - الْمَفْتُوحَة) دَ ذَ رَ زَ سَ شَ صَ ضَ • İşaret harfin üstünde eğik çizgidir. • İnce harfleri «-e» (دَ، ذَ، زَ، سَ، شَ), kalın harfleri «-a» (رَ، صَ، ضَ) okutur. 2. Dammalı (Ötreli - الْمَضْمُومَة) دُ ذُ رُ زُ سُ شُ صُ ضُ • İşaret harfin üstünde vav benzeridir. • İnce harfleri «-ü / -u», kalın harfleri tok «-u» sesiyle okutur. 3. Kesralı (Esreli - الْمَكْسُورَة) دِ ذِ رِ زِ سِ شِ صِ ضِ • İşaret harfin altında eğik çizgidir. • İnce harfleri «-i» (دِ، ذِ، رِ، زِ، سِ، شِ), kalın harfleri «-ı / -i» (صِ، ضِ) okutur.

Üç Harfli İlk Kelimeleri Okuma ve Harf Birleştirme

Arapçada ا، د، ذ، ر، ز harfleri kendinden önceki (sağdaki) harfle birleşebilir ancak kendinden sonra gelen (soldaki) harfle asla birleşmez. Bu nedenle دَرَسَ (çalıştı), دَرَجَ, أَدُبَ, رَأَسَ, زَرَدَ ve ذَرَأَ gibi kelimelerde bu harflerden sonra boşluk bırakılır.

Buna karşılık ب، ت، ث، ج، ح، خ، س، ش، ص، ض harfleri kelime başında ve ortasında kuyruk/çanak kısımlarını bırakarak kendinden sonraki harfe birleşir: شَرِبَ (içti), شَرَحَ (açıkladı), صَبَرَ (sabretti), خَرَجَ (çıktı), رَبِحَ ve بَرَدَ.

SOLA BİRLEŞMEYEN HARFLER VE ÜÇ HARFLİ KELİMELER (Etkinlik 10–11) SOLA BİRLEŞMEYEN HARFLERLE KELİMELER • ا، د، ذ، ر، ز harfleri kendinden sonra gelen (soldaki) harfle birleşmez; ayrı durur: دَرَسَ • دَرَجَ • أَدُبَ • زَرَعَ رَأَسَ • ذَرَأَ • رَدِفَ • دَرِبَ Sağdan sola harf harf seslendir: دَ + رَ + سَ = دَرَسَ BİRLEŞEN HARFLERLE KELİMELER • ب، ت، ث، ج، ح، خ، س، ش، ص، ض harfleri başta ve ortada kuyruk kısmını bırakıp birleşir: شَرِبَ • شَرَحَ • صَبَرَ • خَرَجَ حَرِجَ • رَبِحَ • بَرَدَ • جَبَرَ Örnek: شَ + رِ + بَ → شَرِبَ | صَ + بَ + رَ → صَبَرَ

Harfleri Yazma (الْكِتَابَة ٢) ve Ünitenin Veciz Sözü

Harfleri yazarken satır çizgisine göre konumlarına dikkat edilir: د ve ذ harfleri satır çizgisinin üstüne otururken; ر ve ز harflerinin kavisli ucu satır çizgisinin altına iner. س، ش، ص، ض harflerinde ise dişler ve baş halkası satır üstünde, geniş çanak kısmı satır altındadır.

İslam kültüründe konuşmaya başlamadan önce selam vermek temel bir nezaket kuralıdır. Bu ilke ünitemizde اَلسَّلَامُ قَبْلَ الْكَلَامِ ('Selam, kelamdan/konuşmadan öncedir.') veciz sözüyle ifade edilir.

YAZMA KURALLARI (الْكِتَابَة ٢) VE ÜNİTENİN VECİZ SÖZÜ Satır Çizgisine Göre Yazılış (Kitap s. 38–39) • د ve ذ: Yukarıdan aşağı eğik inip satır çizgisi üstünde sola döner. • ر ve ز: Satır üstünden başlayıp kavis çizerek satır altına iner. • س ve ش: Sağdan sola 3 küçük diş satır üstünde, geniş çanak satır altında. • ص ve ض: Kapalı damla halkası satır üstünde, çanak kısmı satır altında. • Önce gövde çizilir, ardından nokta ve en son hareke konur. Ünitenin Veciz Sözü اَلسَّلَامُ قَبْلَ الْكَلَامِ «Selam, kelamdan (sözden) öncedir.» Konuşmaya başlamadan önce selam verilir.

Örnekler

  1. Örnek 1Karşılaştığı kız arkadaşına adını sormak isteyen Zeynep, مَا اسْمُكَ؟ mı yoksa مَا اسْمُكِ؟ mı demelidir? Neden?

    Cevabı göster

    مَا اسْمُكِ؟ demelidir. Çünkü karşısındaki kişi kızdır (müennes) ve kadına hitap edilirken kelime sonundaki zamir esreli (ـكِ) okunur.

  2. Örnek 2د - ذ, ر - ز, س - ش ve ص - ض harf çiftlerinde her çiftin ikinci harfini birincisinden ayıran ortak görsel özellik nedir?

    Cevabı göster

    Her çiftte birinci harf (د، ر، س، ص) noktasızdır; ikinci harf ise üstünde nokta taşır (ذ، ز، ض üstte birer noktalı, ش ise üstte üç noktalıdır).

  3. Örnek 3Bir etkinlikte öğrenciden yalnızca 'fethalı harfleri' (الْحُرُوف الْمَفْتُوحَة) seçmesi isteniyor. دُ - شَ - صِ - رَ harflerinden hangilerini seçmelidir?

    Cevabı göster

    شَ ve رَ harflerini seçmelidir. Çünkü bu iki harfin üzerinde fetha (üstün) işareti vardır; دُ dammalı (ötreli), صِ ise kesralıdır (esreli).

  4. Örnek 4دَرَسَ kelimesinde harfler birbirine bitişmezken شَرِبَ kelimesinde ilk iki harf neden bitişmiştir?

    Cevabı göster

    د ve ر harfleri kendinden sonra gelen (soldaki) harfle birleşmeyen harflerdendir. ش harfi ise kendinden sonraki harfle birleştiği için شَرِبَ kelimesinde ر harfine bitişmiştir.

  5. Örnek 5Seslendirilişi birbirine yakın olan ذ, ز, س ve ص harflerinden hangisi 'peltek', hangisi 'kalın' okunur?

    Cevabı göster

    ذ (Zel) harfi dil ucunun ön dişlere değmesiyle ince ve peltek okunur; ص (Sad) harfi ise kalın (tok) 's' sesiyle telaffuz edilir.

  6. Örnek 6اَلسَّلَامُ قَبْلَ الْكَلَامِ veciz sözü günlük iletişimde bize hangi davranışı öğütler?

    Cevabı göster

    'Selam, kelamdan (konuşmadan) öncedir.' anlamına gelir; bir ortama girdiğimizde veya biriyle konuşmaya başlayacağımız zaman söze önce selam vererek başlamamız gerektiğini öğütler.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Üç dişli ve noktasız س harfinin üzerine üç nokta konulduğunda aşağıdaki harflerden hangisi oluşur?

  2. 2Aşağıdaki harflerden hangisi kendinden sonra gelen (soldaki) harfle birleşmez?

  3. 3Yeni tanıştığı arkadaşına تَشَرَّفْتُ diyen bir öğrenci aşağıdakilerden hangisini ifade etmektedir?

  4. 4شَ + رَ + حَ harflerinin birleştirilerek yazılmış doğru biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

  5. 5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) mu yoksa yanlış (Y) mı olduğunu belirleyiniz.

    • د harfi noktasızdır, kardeşi olan ذ harfinin ise üstünde bir nokta vardır.
    • ص ve ض harfleri ince sesli harflerdendir.
    • Altında kesra (esre) bulunan harflere Arapçada 'el-hurûfü'l-meksûra' (الْحُرُوف الْمَكْسُورَة) denir.
    • ر ve ز harfleri yazılırken tamamı satır çizgisinin üstünde kalır, satır altına inmez.

  6. 6Aşağıdaki kelimeleri ve ifadeleri doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kelimelerle tamamlayınız.

    1. Üstünde bir nokta bulunan ذ (Zel) harfi dil ucunun ön dişlere değmesiyle olarak okunur.
    2. Üzerinde ötre (damma) işareti bulunan سُ، شُ، صُ gibi harflere harfler denir.
    3. أَهْلًا وَسَهْلًا diyen birine erkek muhatap için أَهْلًا diyerek karşılık verilir.

  8. 8Bir öğrencinin سَ ile صَ harflerini aynı sesle okuduğunu fark ettin. Bu iki harfin okunuş farkını nasıl açıklarsın?

Kısaca

  • Karşılaşma ve Tanışma Diyalogları: Bir konuşmayı dinlerken önce görselden durumu (karşılaşma, tanışma, vedalaşma) tahmin eder, ardından söylenen ifadeye uygun karşılığı (السَّلَامُ عَلَيْكُمْ → وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ) veririz.
  • Müzekker ve Müennes Hitap: Erkeğe sorarken مَا اسْمُكَ؟ / كَيْفَ حَالُكَ؟ (üstünlü ـكَ), kadına sorarken مَا اسْمُكِ؟ / كَيْفَ حَالُكِ؟ (esreli ـكِ) kullanılır.
  • İkinci Harf Grubu (8 Harf): Birbirine benzeyen dört kardeş çiftten oluşur: د / ذ (dal-zel), ر / ز (ra-ze), س / ش (sin-şın) ve ص / ض (sad-dad).
  • Üç Hareke ile Seslendirme: Harfin üstündeki eğik çizgi fetha (üstün), üstündeki kıvrımlı işaret damma (ötre), altındaki eğik çizgi ise kesra (esre) adını alır.
  • Sola Birleşmeyen Harfler: ا، د، ذ، ر، ز harfleri kendinden sonra gelen (soldaki) harfle birleşmez (دَرَسَ، رَأَسَ); س، ش، ص، ض ise başta ve ortada kuyruk kısmını bırakarak birleşir (شَرِبَ، صَبَرَ).
  • Veciz Söz ve Yazım: اَلسَّلَامُ قَبْلَ الْكَلَامِ ('Selam, kelamdan/konuşmadan öncedir.') ilkesiyle söze selamla başlanır; harfler sağdan sola doğru önce gövde, sonra nokta ve hareke sırasıyla yazılır.

Bu dersin öteki kaynakları