Her Yüreğe Nakış Gerek (Uygulama ve Pekiştirme): Strateji Seçimi, Söz Varlığında Anlam İlişkileri, Unsurlar Arası İlişki, Çoklu Ortam İşlevleri, Bakış Açısını Dönüştürme ve Yazım-Noktalama

Bir metne başlamadan önce kendimize sorduğumuz üç soru, okumanın ve dinlemenin yönünü belirler: «Neden okuyorum ya da dinliyorum?», «Ne kadar zamanım var?», «Karşımdaki metin nasıl bir metin?» Bu soruların cevabına göre materyal seçimi yaparız (T.O.5.1). «Her Yüreğe Nakış Gerek» gibi el emeğini, sabrı ve gönül ilişkilerini anlatan bir metinde amacımız yalnız olayı öğrenmek değil, metnin taşıdığı duyguyu ve mesajı yakalamaktır. Bu nedenle yanımıza bilmediğimiz kelimeler için bir sözlük, olayları düzenlemek için bir hikâye haritası (grafik düzenleyici) ve gerekirse nakış, kasnak, tığ gibi nesneleri tanımak için genel ağdan seçilmiş görseller alırız.

Materyalden sonra sıra strateji seçimine gelir (T.O.5.3, T.D.5.2). Okuma öncesinde başlıktan ve görselden yola çıkarak metnin konusunu tahmin ederiz. Okuma sırasında anahtar kelimelerin altını çizer, anlamını bilmediğimiz kelimeleri işaretler, kenara kısa notlar alır ve metne «Kahraman neden üzüldü?», «Bu nakış neyi anlatıyor olabilir?» gibi sorular sorarak ilerleriz. Okuma sonrasında ise tahminlerimizi sözlükten kontrol eder, hikâye haritasını doldurur ve ana fikri tek cümleyle yazarız. Dinlemede durum biraz farklıdır: Sınıf tartışması veya söyleşi gibi etkileşimli dinlemede konuşana soru sorabiliriz; kayıttan dinlenen bir öykü gibi etkileşimsiz dinlemede ise metni durduramayacağımız için not alma stratejisi zorunlu hâle gelir.

Etkileşimli dinlemede iletişimi sürdürmek için soru sorarken (T.K.5.4) bağlamı ve karşımızdakini dikkate alırız. «Nakış biliyor musunuz?» gibi kapalı uçlu sorular yalnız «evet» ya da «hayır» cevabı getirir ve sohbeti çabuk bitirir; «Nakış işlerken en çok neyi hissediyorsunuz?» gibi açık uçlu sorular ise konuşmayı derinleştirir. Her etkinliğin sonunda süreci değerlendiririz (T.D.5.20, T.K.5.21): Hangi stratejide güçlü olduğumuzu, hangisinde gelişmeye açık yönümüz bulunduğunu belirler, bir sonraki çalışma için somut bir tedbir alırız. Örneğin «Kayıttan dinlerken not yetiştiremedim; bir dahaki sefere yalnız anahtar kelimeleri yazacağım.» demek bir öz değerlendirme cümlesidir.

Bir temanın söz varlığı, o temaya ait kelimelerin, deyimlerin ve kalıp ifadelerin tamamıdır (T.O.5.20, T.D.5.17). «Her Yüreğe Nakış Gerek» metninde iki büyük kelime ailesi dikkati çeker. Birincisi el sanatı ailesidir: nakış, ilmek, kasnak, tığ, iğne, makara, motif, desen, oya. İkincisi duygu ve erdem ailesidir: sevgi, şefkat, sabır, merhamet, özlem, emek, gönül. Metnin güzelliği, bu iki ailenin birbirine bağlanmasından doğar: İğneyle kumaşa işlenen nakış, sabırla yüreğe işlenen sevginin sembolüdür. Bu kelimeleri tanımak için yalnız anlamlarını ezberlemek yetmez; birbirleriyle hangi anlam ilişkilerini kurduklarını da görmeliyiz.

Yazılışları farklı, anlamları aynı ya da çok yakın olan kelimelere eş anlamlı kelimeler denir: yürek-kalp-gönül, emek-çaba, sabır-tahammül, kaygı-endişe. Anlamca birbirinin karşıtı olan kelimelere zıt anlamlı kelimeler denir: sabırlı-sabırsız, sevinç-keder, özenli-özensiz; deyimlerde de zıtlık kurulabilir: gönül almak-gönül kırmak. Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları ise birbirinden tamamen farklı olan kelimelere eş sesli (sesteş) kelimeler denir: «Anneannemin yüzü güldü.» (çehre), «Kumaşa yüz boncuk dikti.» (sayı), «Kardeşim havuzda yüzmeyi öğrendi.» (suda ilerlemek). Eş sesli bir kelimenin hangi anlamda kullanıldığını ancak bağlam gösterir; bu yüzden bilmediğimiz ya da çok anlamlı bir kelimeyle karşılaştığımızda cümlenin öncesine ve sonrasına bakıp mantıklı bir tahmin yürütür, ardından sözlükten kontrol ederiz (T.O.5.5).

Metindeki kelimeleri düzenli bir şekilde öğrenmenin yolu onları sınıflandırmaktır (T.O.5.11). Sınıflandırma dört adımda yapılır: Önce bir ölçüt belirleriz (örneğin «duygunun insana iyi ya da kötü gelmesi»). Sonra metni bu ölçüte göre inceleriz. Ardından bulduğumuz kelimeleri gruplarız. Son olarak gruplara uygun birer ad veririz: «Olumlu duygular: sevgi, şefkat, umut» ve «Olumsuz duygular: öfke, kıskançlık, kırgınlık». Aynı kelimeler başka bir ölçütle başka gruplara da ayrılabilir; örneğin «el sanatında kullanılan araçlar (iğne, tığ, kasnak)» ve «ortaya çıkan ürünler (oya, nakış, yazma)» gibi.

Geçen hafta hikâye unsurlarını tek tek tanıdık; bu hafta onların birbirini nasıl etkilediğini inceliyoruz (T.O.5.13 b). Bir hikâyede kişi, mekân, zaman ve olay bir yapbozun parçaları gibi birbirine uyar. Konuyu açmak için kendi kurguladığımız küçük bir örnek düşünelim: Uzun bir kış akşamı (zaman), sobanın çıtırdadığı sıcak bir köy odasında (mekân) sabırsız bir torun ile anneannesi (kişiler) kasnağa gerilmiş bir kumaşa lale nakışı işlemektedir (olay). Burada zaman ve mekân olayı destekler: Kış akşamları uzundur, dışarı çıkılamaz ve sakin oda sabır isteyen bir işe çok uygundur. Kişilerin özellikleri de olayı yönlendirir: Torunun sabırsızlığı bir sorun doğururken anneannenin tecrübesi çözümü getirir.

Unsurlar arasındaki bu bağ en açık hâliyle neden-sonuç zincirinde görülür. Örnek kurgumuzda torun acele eder; bu yüzden iplik düğümlenir ve lalenin yaprağı eğri çıkar. Torun kızar ve kasnağı bırakır; bunun üzerine anneanne ona yanlış ilmeklerin nasıl sökülebileceğini gösterir. Torun yeniden ve yavaşça işlemeye başlar; sonunda lale tamamlanır ve torun sabrın yüreği de süslediğini anlar. Her olay bir öncekinin sonucu, bir sonrakinin nedenidir. Eğer unsurlardan biri değişseydi, örneğin hikâye kalabalık ve gürültülü bir çarşıda geçseydi, olayın akışı ve hikâyenin havası da değişirdi.

Metnin bölümleri de bu zincirle birbirine bağlanır (T.O.5.16 b). Serim bölümünde tanıtılan kişi, mekân ve zaman ile birlikte küçük bir sorun tohumu atılır (torunun sabırsızlığı). Düğüm bölümünde bu sorun büyür, merak en yüksek noktaya çıkar («Torun nakıştan vazgeçecek mi?»). Çözüm bölümünde ise sorun ortadan kalkar ve ana fikir ortaya çıkar. Bölümler arasındaki geçişi «o akşam, ertesi gün, bunun üzerine, sonunda» gibi zaman ve bağlantı ifadeleri sağlar. Başlık da çoğu zaman çözümdeki ana fikre işaret eder: «Her Yüreğe Nakış Gerek» başlığı, hikâyenin sonunda ulaşılan «her insanın kalbi sevgi ve sabırla güzelleşir» düşüncesini önceden fısıldar.

Resim, fotoğraf, karikatür, tablo, grafik, harita, ses kaydı, müzik ve video gibi unsurlara çoklu ortam ögeleri dendiğini geçen hafta öğrendik. Bu hafta bir adım ileri giderek bu ögelerin metinle kurduğu anlam ilişkisini, yani işlevini inceliyoruz (T.D.5.18 b, T.Y.5.4 b). Bir görsel metnin yanında rastgele durmaz; ya metnin söylediğini tekrarlar, ya ona yeni bir şey katar ya da kendi başına bir mesaj taşır. Bu üç işlevi ayırt edebilen öğrenci hem okuduğunu daha iyi anlar hem de kendi yazısında doğru görseli seçer.

Birinci işlev eş anlam oluşturmadır: Görsel, metindeki bilginin aynısını gösterir, yeni bilgi eklemez. «Anneanne kasnağa gerili kumaşa kırmızı bir lale işliyordu.» cümlesinin yanında kasnakta kırmızı lale işleyen yaşlı bir kadının resmi bulunuyorsa resim cümleyle eş anlamlıdır. İkinci işlev anlamı desteklemedir: Görsel, metnin anlattığını ayrıntılandırır, örnekler veya kanıt sunar. «Geleneksel nakışlarımızda farklı motifler kullanılır.» cümlesinin yanında lale, karanfil ve hayat ağacı motiflerini gösteren fotoğraflar ya da bir tablo yer alıyorsa görsel metni destekler; okur cümlede yazmayan motif adlarını da öğrenir. Üçüncü işlev tek başına anlam oluşturmadır: Görsel, yanında hiç yazı olmasa da mesajını iletir. Kırık bir kalbi iğne ve iplikle diken bir el çizimi, tek kelime yazılmasa bile «Kırılan gönüller sevgiyle onarılır.» mesajını verir.

Kendi yazılarımızda çoklu ortam ögesi kullanırken üç adımı izleriz (T.Y.5.4): Önce yazımızın amacına uygun ögeyi belirleriz (duygu anlatıyorsak resim, karşılaştırma yapıyorsak tablo, yer anlatıyorsak harita). Sonra bu ögenin işlevine karar veririz: Okurun gözünde canlandırmak mı istiyoruz, ek bilgi mi vermek istiyoruz? Son olarak ögeyi içerikle ilişkilendiririz: Görselin altına kısa bir açıklama yazar, metin içinde ona «Yandaki resimde görüldüğü gibi...» diyerek gönderme yaparız. Genel ağdan aldığımız görsellerin nereden alındığını belirtmek de hem dürüstlüğün hem de yazı ahlakının gereğidir.

Yazmaya başlamadan önce ne yazacağımıza kadar nasıl bir yapı kuracağımıza da karar veririz (T.Y.5.3). Bir olayı anlatacaksak öyküleyici paragraf seçer, olayları zaman sırasına göre dizeriz. Bir nesneyi ya da yeri okurun gözünde canlandırmak istiyorsak betimleyici paragraf kurar, renklere, seslere ve kokulara yer veririz: «Kasnaktaki kumaşın üzerinde kırmızı ipliklerden bir lale açıyor, odaya sobadan yayılan ıhlamur kokusu karışıyordu.» Bir konuda bilgi vereceksek bilgilendirici paragraf kurar, tanım ve örneklerden yararlanırız. Yapıyı seçtikten sonra metni giriş, gelişme ve sonuç bölümlerine yerleştirir, bölümleri bağlantı ifadeleriyle birbirine bağlarız (T.Y.5.15).

Yaratıcı yazmanın güçlü araçlarından biri bir olayı dönüştürmektir (T.Y.5.8). Dönüştürmenin üç yolu vardır: Bakış açısını değiştirmek (olayı kahramanın ağzından «ben» diye, ya da dışarıdan izleyen birinin ağzından «o» diye anlatmak), genişletmek (kısa bir olaya ayrıntı, duygu ve betimleme eklemek) ve daraltmak (uzun bir olayı özüne indirmek). Örneğin «Torun ilk nakışını bitirdi.» cümlesini genişletirsek: «Son ilmeği de atınca torunun parmakları bir an durdu; kasnağı ışığa tuttu, yüzüne yavaş yavaş bir gülümseme yayıldı.» Dönüştürme yaparken bağlamdan kopmamak gerekir: Olayın özü, kişilerin karakteri ve mesaj aynı kalmalıdır.

Yaratıcı konuşma ve yazmada (T.K.5.6, T.Y.5.5) alışılmışın dışında bir konu ya da varlık seçeriz. Olayı bir iğnenin, bir makaranın ya da yıllardır anneannenin kucağında duran eski bir kasnağın gözünden anlatmak buna güzel bir örnektir. Kurduğumuz unsurları birbirine bağlar, onları gözlem (anneannemizin el hareketleri), deneyim (ilk kez düğme diktiğimiz gün) ve hayal gücüyle zenginleştiririz. Konuşmamızı güçlendirmek için geçen hafta öğrendiğimiz tanımlama, örneklendirme ve benzetmenin yanına iki yol daha ekleyebiliriz (T.K.5.16): Tanık gösterme, düşüncemizi bir atasözü ya da güvenilir bir kişinin sözüyle desteklemektir («Atalarımız boşuna dememiş: Damlaya damlaya göl olur.»). Sayısal verilerden yararlanma ise düşüncemizi rakamlarla somutlaştırmaktır («Bu küçük lale motifini bitirmem tam üç akşamımı aldı.»).

Anlatımı güçlendiren dil yapılarından biri ikilemelerdir. Anlamı pekiştirmek, güçlendirmek ya da çokluk bildirmek için aynı, eş anlamlı, zıt anlamlı veya biri anlamsız kelimelerin yan yana kullanılmasıyla oluşan kalıplara ikileme denir. Aynı kelimenin tekrarıyla: ilmek ilmek, renk renk, yavaş yavaş; eş ya da yakın anlamlı kelimelerle: eş dost; zıt anlamlı kelimelerle: az çok, er geç; biri anlamsız kelimeyle: eğri büğrü; «m» sesiyle: iplik miplik. «Anneannem kumaşa ilmek ilmek lale işledi.» cümlesindeki ikileme, işin ne kadar sabırla ve aşama aşama yapıldığını okurun gözünde canlandırır. İkilemeler her zaman ayrı yazılır ve aralarına virgül konmaz: «renk renk» doğru, «renk, renk» yanlıştır.

Soru eki mı, mi, mu, mü kendinden önceki kelimeden her zaman ayrı yazılır, ancak önündeki kelimenin son ünlüsüne uyar: «Bu nakışı sen mi işledin?», «Lale güzel olmuş mu?» Soru ekinden sonra gelen ekler ise soru ekine bitişik yazılır: «Yorgun musun?», «Kasnak eski miydi?» «Beğendinmi» gibi bitişik yazımlar yanlıştır. Kesme işareti (') özel adlara getirilen çekim eklerini ayırmak için kullanılır: «Elif'in kasnağı», «Konya'da bir sergi», «Yunus Emre'nin dizeleri». Cins adlara gelen ekler ise kesmeyle ayrılmaz: «anneannemin», «kasnakta».

Virgül (,) cümlede eş görevli, sıralı kelime ve kelime gruplarını ayırır: «İğne, iplik, makas ve kasnak masada hazırdı.» Ayrıca hitap ve seslenmelerden sonra konur: «Anneanne, bana da öğretir misin?» İki nokta (:) ise kendisinden sonra açıklama veya örnek verilecek cümlelerin sonuna konur: «Sandıkta neler yoktu ki: oyalar, yazmalar, işlemeli mendiller...» Karşılıklı konuşmaların aktarıldığı yazılarda da konuşanın adından sonra kullanılabilir. Unutmayalım: İki noktadan sonra gelen açıklama tam bir cümle değilse küçük harfle başlar; tırnak içinde aktarılan bir söz ise büyük harfle başlar: «Usta şöyle dedi: «Sabreden derviş muradına ermiş.»»