Tahmin Etme, Yüzey Anlam ve Söz Varlığı

Tahmin etme stratejisi

Bu yıl öğreneceğimiz stratejilerin ilki tahmin etmedir. Tahmin etme, bir metnin ilerleyen bölümlerinde neler olacağını ya da hangi bilgilerin verileceğini ipuçlarından yararlanarak önceden kestirmektir. Bu stratejiyi okumadan, dinlemeden ya da izlemeden önce ve bunları yaparken kullanabiliriz.

Tahmin etmeye başlarken metnin başlığına ve görsellerine bakarız. İçerikle ilgili tahminimizi söyler, bu tahmini hangi ipucuna dayandırdığımızı da açıklarız. Metin ilerledikçe durduğumuz yerlerde sonraki bölümler için yeni tahminler yaparız. Tahmin yaparken metindeki bilgilerin yanında kendi bildiklerimizden de yararlanabiliriz.

Okumayı ya da dinlemeyi bitirince tahminlerimizin doğru çıkıp çıkmadığını kontrol ederiz. Tahmin etme merakımızı artırır, böylece metne daha iyi odaklanırız.

Anlamını bilmediğimiz kelimeler ve söz varlığı

Okurken ya da dinlerken anlamını bilmediğimiz kelime ve kelime gruplarını not ederiz. Önce bu kelimelerin anlamını metnin bağlamından, yani kelimenin geçtiği cümleden ve çevresindeki anlatımdan tahmin ederiz. Sonra tahminimizin doğru olup olmadığını TDK (Türk Dil Kurumu) Güncel Türkçe Sözlük'ten kontrol ederiz.

Yıl boyunca yeni öğrendiğimiz kelimeleri anlamlarıyla birlikte bir kelime defterine yazarız. Defterimizi hazırlarken basılı ya da çevrim içi sözlüklerden ve başvuru kaynaklarından yararlanırız.

Bir kelimeyi öğrenirken onunla ilişkili eş, yakın ve zıt anlamlı kelimeleri ve eş sesli kelimeleri de düşünürüz. Örneğin "oyun" kelimesinin yakın anlamlılarından biri "eğlence"dir; çünkü oyunlar çoğu zaman eğlenmek ve keyifli vakit geçirmek için oynanır. "Sahnede oyun başlamak üzereydi." cümlesinde ise "oyun", sahnede oynanmak için hazırlanmış eser anlamındadır. Söylenişi aynı olup anlamı farklı olan bu kullanım, "oyun" kelimesinin eş seslisidir.

Yüzey anlam ve anahtar kelime

Yüzey anlamı belirlemek, bir metinde açıkça ifade edilen, doğrudan yer alan bilgileri bulmaktır. Metindeki tanımları, olayları, düşünceleri ve verilmek istenen mesajları çıkarım yapmadan, metinde yazıldığı gibi tespit ederiz. "Kim?", "Ne yaptı?", "Nerede?", "Ne zaman?" gibi soruların cevabı metinde açıkça yazıyorsa bu cevaplar yüzey anlamı oluşturur.

Anahtar kelime, bir metnin içeriğini en iyi yansıtan kelime ya da kelime grubudur. Anahtar kelimeler metinde açıkça geçen kelimeler olabileceği gibi metinde geçmeyen ama içeriği yansıtan kelimeler de olabilir. Bir metnin anahtar kelimelerini belirlerken metinde sık tekrar eden ve konuyu destekleyen kelimelere dikkat ederiz.

Görsel unsurlar

Resim, fotoğraf, afiş, karikatür, grafik, tablo, harita, şema ve grafik simgeler anlam ileten görsel unsurlardır. Görsel unsurlar bazen hiç kelime kullanmadan, bazen de yazılı metni destekleyerek mesaj iletir.

Bir grafiği okurken önce başlığına bakarak neyi gösterdiğini anlarız. Sonra her çubuğun neyi gösterdiğini ve hangi sayıya denk geldiğini okuruz. Ardından verilen ifadelerin grafikle uyuşup uyuşmadığını karşılaştırırız.

Hazırlıksız konuşma ve cümleyi genişletme

Hazırlıksız konuşma, önceden hazırlık yapmadan yapılan konuşmadır. Konuşmacı düşüncelerini hızlıca zihninde düzenler, kısa bir plan yapar ve konudan sapmadan açık, anlaşılır ve tutarlı bir şekilde konuşur.

Konuşurken anılarımızdan, gözlemlerimizden ve deneyimlerimizden yararlanır, bunları konuyla ilişkilendiririz. Dinleyicilerle göz teması kurar, baş, el, kol ve bacaklarımızın duruşunu konuşmamıza göre ayarlarız. Herkesin duyabileceği bir ses tonuyla konuşur, anlattıklarımıza uygun yüz ifadeleri kullanırız.

Yazarken bir cümleye her seferinde bir kelime ya da kelime grubu ekleyerek cümleyi genişletebiliriz. Eklenen her kelime cümleye yeni bir ayrıntı katar; böylece anlatım daha zengin ve açık olur.

Örnekler

1. Örnek 1Metni okuyunuz ve soruları cevaplayınız. "Mahalledeki çocuklar cumartesi sabahı parkta toplandı. Elif, ip atlama yarışması yapmayı önerdi. Herkes sırayla ipe girdi. En uzun süre atlayan Deniz oldu. Arkadaşları ona papatyalardan bir taç yaptı." a) Çocuklar nerede ve ne zaman toplandı? b) Yarışmayı kim önerdi? c) Yarışmayı kim kazandı, ona ne yapıldı?

   Cevabı göster

   a) Cumartesi sabahı parkta toplandılar. b) Elif önerdi. c) Deniz kazandı; arkadaşları ona papatyalardan bir taç yaptı. Bu cevapların hepsi metinde açıkça yazdığı için metnin yüzey anlamını oluşturur.

2. Örnek 2Yukarıdaki ip atlama metninin içeriğini en iyi yansıtan üç anahtar kelime ya da kelime grubu yazınız.

   Cevabı göster

   Örneğin: ip atlama, yarışma, park. "Arkadaşlık" gibi metinde geçmeyen ama içeriği yansıtan bir kelime de seçilebilir.

3. Örnek 3"neşe" kelimesinin eş ya da yakın anlamlı bir kelimesini ve zıt anlamlı bir kelimesini yazınız.

   Cevabı göster

   Eş ya da yakın anlamlı: sevinç. Zıt anlamlı: hüzün (keder).

4. Örnek 4Yukarıdaki "5/A Sınıfının En Sevdiği Sokak Oyunları" grafiğine göre aşağıdaki ifadeler doğru mu yanlış mı? a) En çok öğrencinin sevdiği oyun saklambaçtır. b) Sekseği sevenler körebeyi sevenlerden azdır. c) Yakalamacayı sevenlerin sayısı, sekseği ve körebeyi sevenlerin toplamından fazladır.

   Cevabı göster

   a) Doğru: Saklambacı 9 öğrenci seviyor, bu en büyük sayıdır. b) Yanlış: Sekseği 6, körebeyi 4 öğrenci seviyor. c) Yanlış: Yakalamacayı 7 öğrenci seviyor; seksek ve körebeyi sevenlerin toplamı 6 + 4 = 10'dur.

5. Örnek 5"Kuş uçuyor." cümlesine her seferinde bir kelime ya da kelime grubu ekleyerek cümleyi dört kez genişletiniz.

   Cevabı göster

   Örneğin: Küçük kuş uçuyor. → Küçük kuş bahçede uçuyor. → Küçük kuş sabah bahçede uçuyor. → Küçük kuş sabah bahçede yuvasına dönmek için uçuyor. Her eklenen kelime cümleye yeni bir ayrıntı katar.

6. Örnek 6Öğretmeniniz derste sizden hazırlık yapmadan en sevdiğiniz sokak oyununu anlatmanızı istedi. Bu konuşmada nelere dikkat edersiniz?

   Cevabı göster

   Önce düşüncelerimi hızlıca zihnimde düzenler, kısa bir plan yaparım: oyunun adı, nasıl oynandığı, onu neden sevdiğim. Konudan sapmadan açık ve tutarlı konuşurum. Kendi anılarımdan örnek veririm. Dinleyicilerle göz teması kurar, herkesin duyacağı bir sesle konuşur, anlattıklarıma uygun yüz ifadeleri ve beden duruşu kullanırım.

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1. 1Tahmin etme stratejisi ne zaman kullanılır?

   AYalnız okuma bittikten sonraBOkuma, dinleme ya da izleme öncesinde ve sırasındaCYalnız yazı yazarkenDYalnız sözlüğe bakarken

2. 2Bir metinde açıkça yer alan bilgileri çıkarım yapmadan bulmaya ne denir?

   AYüzey anlamı belirlemeBTahmin etmeCHazırlıksız konuşmaDCümleyi genişletme

3. 3"Sahnede oyun başlamak üzereydi." cümlesinde "oyun" kelimesi hangi anlamda kullanılmıştır?

   AEğlenmek için yapılan etkinlikBSahnede oynanmak için hazırlanmış eserCKuralları olan bir yarışmaDBir çocuk şarkısı

4. 4Aşağıdakilerden hangisi bir görsel unsur değildir?

   AAfişBKarikatürCHaritaDAtasözü

5. 5Aşağıdaki ifadeler doğru mu, yanlış mı?

   • Anahtar kelime metinde hiç geçmeyen bir kelime de olabilir.DoğruYanlış
   • Tahminlerimizin doğru çıkıp çıkmadığını kontrol etmemize gerek yoktur.DoğruYanlış
   • Anlamını bilmediğimiz kelimeyi önce bağlamdan tahmin edip sonra sözlükten kontrol edebiliriz.DoğruYanlış
   • Hazırlıksız konuşmada konudan sapmak doğaldır.DoğruYanlış
   • Görsel unsurlar bazen hiç kelime kullanmadan mesaj iletir.DoğruYanlış

6. 6Kavramları açıklamalarıyla eşleştiriniz.

   Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

   Tahmin etmeYüzey anlamAnahtar kelimeGörsel unsurHazırlıksız konuşma

   İpuçlarıyla sonrasını kestirmekAnlam ileten resim, grafik, tabloİçeriği en iyi yansıtan kelimeÖnceden hazırlanmadan yapılan konuşmaMetinde açıkça yer alan bilgi

7. 7Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.

   eğlenceSözlükgrafikodaklanmayı
   1. Kelimelerin anlamını TDK Güncel Türkçe ile kontrol ederiz.
   2. "Oyun" kelimesinin yakın anlamlılarından biri kelimesidir.
   3. Tahmin etme merakımızı artırır ve metne sağlar.
   Kontrol et

8. 8Bir kitabın kapağında "Kayıp Top" başlığı var. Kapak resminde iki çocuk ve bir köpek, çalıların arasına bakıyor. Kitapta neler anlatılabileceğini tahmin ediniz.

   1. ipucunu göster