Korkuluk Metni: Başlıktan Tahmin, Korkuluk Kelimesinin Anlamları ve Korku Söz Varlığı, Yüzey-Derin Anlam, Varlık Kadrosu ve Olay Örgüsü, Bağlantı İfadeleri, De/Da-Ki Yazımı, Ünlem ve Üç Nokta

Yeni bir metne başlarken ilk ipucumuz başlıktır. «Korkuluk» tek kelimelik bir başlık ama zihnimizde birçok kapı açıyor: Tarlanın ortasında eski bir ceket giymiş, şapkası yana yatmış saman bir adam mı? Balkonun ya da merdivenin kenarındaki demir parmaklık mı? Yoksa «korku» kelimesinden yola çıkarak içimizdeki bir duygu mu? Temamızın adı «Duygularımı Tanıyorum» olduğuna göre metnin bir şekilde korku duygusuyla ilgili olacağını tahmin edebiliriz. Başlığın yanındaki görsel de tahminimizi güçlendirir: Görselde bir tarla ve kargalar varsa metnin tarla korkuluğunu anlattığını, korkuluğun yüzündeki ifade hüzünlüyse onun duygularına da yer verileceğini düşünürüz (T.O.5.6 a).

Tahminlerimizi düzenlemek için bu hafta Bil-İste-Öğren tablosunu kullanıyoruz (T.O.5.3). Tablonun ilk sütununa konu hakkında bildiklerimizi (korkuluk tarlaya dikilir, kuşları ürkütür), ikinci sütununa öğrenmek istediklerimizi (korkuluk ne hisseder, kargalar ondan gerçekten korkar mı) yazarız; üçüncü sütunu ise okuma bittikten sonra öğrendiklerimizle doldururuz. Okuma sırasında tahmin et ve doğrula stratejisini uygularız: Her paragrafın sonunda kısa bir mola verir, «Şimdi ne olacak?» diye düşünür, okumayı sürdürünce tahminimizin tutup tutmadığına bakarız. Duygu bildiren kelimelerin altını çizer, bilmediğimiz kelimeleri işaretleriz. Materyal olarak sözlük, hikâye unsurları için bir hikâye haritası ve metindeki duygu değişimlerini göstermek için bir duygu çizelgesi seçeriz (T.O.5.1).

Metin sınıfta sesli okunarak dinletilecekse dinleme stratejimizi de belirleriz (T.D.5.2). Öğretmenimiz ara ara durup soru soruyorsa bu etkileşimli bir dinlemedir; konuşmaya katılabilir, tahminimizi paylaşabiliriz. Kayıttan dinlerken ise metni durduramayacağımız için kısa notlar almamız gerekir. Dinlerken yalnız kelimelere değil, okuyucunun sesine de dikkat ederiz: Korkulu bir anda ses alçalır, titrer ya da hızlanır; sevinçli bir anda yükselir. Bu ses değişimleri, duyguyu kelimelerden önce haber verir. Dinlemenin sonunda kendimizi değerlendiririz (T.D.5.20): «Tahminlerimi not ettim, bu güçlü yönüm. Ama ses tonundaki değişiklikleri kaçırdım; bir dahaki dinlemede duygu değişen yerlerin yanına küçük bir yüz çizeceğim.»

Metnimizin başlığı olan korkuluk kelimesi, bağlama göre farklı anlamlar kazanan çok anlamlı bir kelimedir (T.O.5.5, T.D.5.4). Birinci anlamı «Tarlaya, bahçeye dikilen, kuşları ürkütmek için insana benzetilerek yapılan nesne»dir: «Dedem buğday tarlasına yeni bir korkuluk dikti.» İkinci anlamı «Merdiven, balkon, köprü gibi yerlerin kenarında düşmeyi önleyen parmaklık»tır: «Balkonun korkuluğuna yaslanıp sokağı seyretti.» Üçüncü anlamı ise mecazdır: «Hiçbir işe yaramayan, yalnız görüntüden ibaret kişi»: «Kapının önünde korkuluk gibi dikilme, gel de yardım et!» Bu anlamlar arasında bir bağ vardır: Hepsi bir şeyden korumakla ya da yalnızca görüntüyle iş görmekle ilgilidir. Geçen hafta öğrendiğimiz gibi, anlamlar arasında ilgi bulunduğu için bu kelime eş sesli değil çok anlamlıdır. Hangi anlamda kullanıldığını bize cümlenin geri kalanı, yani bağlam söyler: «tarla, karga» kelimeleri birinci anlama; «balkon, merdiven, tutunmak» kelimeleri ikinci anlama işaret eder.

«Korkuluk» kelimesi, aslında bir kelime ailesinin üyesidir. Ailenin kökü «kork-» fiilidir; bu köke getirilen yapım ekleri her seferinde yeni bir kelime ve yeni bir anlam doğurur: kork-u → korku (duygunun adı), kork-ak → korkak (çabuk korkan), kork-unç → korkunç (korku veren), korku-suz → korkusuz (korkmayan), kork-ut-mak → korkutmak (birinin korkmasına yol açmak), korku-luk → korkuluk (korkutmaya yarayan nesne). Bir kelimenin kökünü ve ekini fark etmek, bilmediğimiz kelimelerin anlamını tahmin etmemizi kolaylaştırır. Örneğin «korkulu» kelimesini ilk kez görsek bile «korku» ile «-lu» ekinden «korku içeren» anlamını çıkarabiliriz: «Korkulu bir gece geçirdik.»

Korku duygusu Türkçede pek çok deyim ile anlatılır. «Ödü kopmak (patlamak)» çok korkmak, «yüreği ağzına gelmek» birdenbire çok korkmak, «tüyleri diken diken olmak» korku ya da heyecandan ürpermek, «dili tutulmak» korkudan ya da şaşkınlıktan konuşamamak, «beti benzi atmak» korkudan yüzü sararmak, «dizlerinin bağı çözülmek» korkudan güçsüz kalmak anlamındadır. Bir deyimin anlamını bilmiyorsak önce bağlamdaki ipuçlarına bakarız: «Karanlıkta bir ses duyunca ödü koptu, koşarak eve kaçtı.» cümlesinde «koşarak kaçmak» bize korkuyu anlatır. Tahminimizi yaptıktan sonra sözlükten ya da öğretmenimizden kontrol eder, yargıya varırız (T.O.5.5 c). Temanın söz varlığında anlam ilişkileri de vardır: korkak ile cesur (yürekli) zıt anlamlı; kaygı ile endişe eş anlamlı; ürkmek ile korkmak yakın anlamlıdır. Atasözlerinde de korku işlenir: «Korkunun ecele faydası yoktur.» sözü, korkmanın olacak bir şeyi engellemeyeceğini anlatır.

Bir metni anlamanın ilk katmanı yüzey anlamdır: Metinde açıkça, doğrudan söylenen bilgiler (T.O.5.6, T.D.5.5). Kim ne yaptı, olay nerede ve ne zaman oldu, hangi duygu adıyla söylendi? Bu soruların cevabı satırların içinde yazılıdır. Konuyu açmak için kendi yazdığımız kısa bir parçaya bakalım: «Güneş tarlanın üzerinden çekilirken korkuluk yine yalnız kaldı. Kargalar gün boyu onun omzuna konup gülüşmüş, şapkasından saman çekip götürmüşlerdi. Korkuluk, rüzgâr esmediği sürece kollarını kıpırdatamıyordu.» Bu parçanın yüzey anlamında şu bilgiler vardır: Akşam olmaktadır, korkuluk yalnızdır, kargalar omzuna konmuş ve şapkasından saman almışlardır, korkuluk rüzgâr olmadan kıpırdayamaz. Metnin yanındaki görseller de yüzey anlama ipucu verir: Turuncu bir gökyüzü zamanın akşam olduğunu, yırtık bir ceket ve dağınık samanlar korkuluğun eskidiğini gösterebilir.

İkinci katman derin anlamdır: Metinde açıkça söylenmeyen, ancak ipuçları ile ön bilgilerimizi birleştirerek ulaştığımız anlam (T.D.5.6). Aynı parçadan şu çıkarımları yapabiliriz: Kargalar omzuna konabildiğine göre artık korkuluktan korkmuyorlardır; çünkü bir varlıktan korkan kuş ona yaklaşmaz (ön bilgi). Korkuluğun «yine» yalnız kalması, bu durumun her akşam tekrarlandığını ve onun yalnızlıktan üzüldüğünü düşündürür. Rüzgâr olmadan kıpırdayamaması ise onun görünüşte korkutucu ama aslında çaresiz olduğunu gösterir. Buradan daha büyük bir mesaja da ulaşabiliriz: Uzaktan korkunç görünen birçok şey yaklaşınca samandan ibaret çıkar; korkularımızın çoğu da korkuluk gibidir. Metinde bu cümle hiç yazmaz ama okur onu satır aralarından örtük mesaj olarak çıkarır.

Bir parçadaki bilgileri ayırt etmenin iyi bir yolu onları sınıflandırmaktır (T.O.5.11). Ölçütümüz «Bilgi metinde açıkça yazıyor mu?» olsun. Metni bu ölçütle inceler, cümleleri iki gruba ayırırız: «Açıkça söylenenler (yüzey anlam)» ve «Çıkarım yaptıklarımız (derin anlam)». Başka bir ölçütle duygu ipuçlarını da gruplayabiliriz: söz ipuçları (kahramanın «Kimse yanıma yaklaşmıyor.» demesi), davranış ipuçları (başını öne eğmesi), çevre ipuçları (kararan gökyüzü, uğuldayan rüzgâr). Yazarlar duyguyu çoğu zaman adını söylemeden, bu ipuçlarıyla hissettirir; iyi okur da ipuçlarını toplayıp duyguya ad verir.

Bir hikâyede olayları yaşayanlar her zaman insan olmayabilir. Masallarda, fabllarda ve birçok çocuk hikâyesinde hayvanlar, bitkiler ve eşyalar insan gibi düşünür, konuşur ve hisseder. Geçen haftalarda öğrendiğimiz kişileştirme sanatıyla canlandırılan bu varlıkların oluşturduğu kadroya varlık kadrosu denir (T.O.5.13 a). Bir korkuluğun anlatıldığı bir hikâyede korkuluğun kendisi, onun çevresindeki kargalar, serçeler ve hatta rüzgâr bile kişileştirilerek varlık kadrosuna girebilir; onları tarlaya diken çiftçi ise şahıs kadrosundandır. Hikâye unsurlarını belirlerken «Olayları kimler yaşıyor?», «Olay nerede geçiyor?», «Ne zaman geçiyor?», «Neler oluyor?» sorularını sırayla sorarız.

Unsurları ve aralarındaki ilişkiyi daha iyi görmek için kendi kurguladığımız bir örnek hikâyeyi inceleyelim. Serim: Yaz sonunda, sararmış bir buğday tarlasında (mekân, zaman) Hasan Amca'nın diktiği Saman Dede adlı korkuluk nöbet tutmaktadır. Görevi kargaları korkutmaktır ama bu yüzden hiçbir canlı ona yaklaşmaz; Saman Dede çok yalnızdır. Düğüm: Bir sabah küçük bir serçe, onun eski şapkasının altına yuva yapar. Öğleye doğru bir grup karga yuvaya saldırmak için yaklaşır; Saman Dede serçeyi korumak ister ama kıpırdayamaz. Merak doruktadır: Yuva kurtulacak mı? Çözüm: Tam o sırada rüzgâr çıkar, Saman Dede'nin kolları sallanır, ceketi dalgalanır ve kargalar kaçışır. Akşam serçe yavrularıyla şapkanın altında ötüşürken Saman Dede yalnızlığının bittiğini anlar.

Bu kurguda unsurlar birbirine sıkıca bağlıdır (T.O.5.13 b, T.O.5.16). Mekânın tarla olması kargaların gelişini, zamanın yaz sonu olması tarlada olgun ekinlerin bulunmasını ve kargaların ilgisini açıklar. Korkuluğun kıpırdayamaması düğümü doğurur; rüzgârın kişileştirilmesi çözümü getirir. Olayların neden-sonuç zinciriyle birbirine bağlanmasına olay örgüsü denir: yalnızlık → serçenin gelişi → kargaların saldırısı → rüzgârın yardımı → dostluk. Serim, okuru hikâyeye hazırlar; düğüm, serimde atılan sorunu büyütür; çözüm, düğümü açarak ana fikre ulaştırır. Bu kurgunun ana fikri «Görünüşü korkutucu olan herkes kötü değildir; dostluk yalnızlığı ve korkuyu yenebilir.» biçiminde ifade edilebilir. «Korkuluk» metnini okurken siz de aynı soruları metne sorun ve hikâye haritanızı doldurun.

Hikâyenin yanında korkuluk hakkında bilgilendirici bir paragraf da okuyabiliriz. Kendi yazdığımız şu paragrafa bakalım: «Korkuluk, tarladaki ürünü kuşlardan korumak için dikilen, insana benzetilerek yapılmış bir nesnedir. Genellikle çapraz bağlanmış sopalara eski bir ceket giydirilir, içine saman doldurulur ve başına bir şapka konur. Gerçek bir bekçi gibi kuşları kovalayamaz ama uzaktan insana benzediği için onları ürkütür. Tarlanın ortasında kollarını açmış, hiç uyumayan bir nöbetçi gibidir.» Bu paragrafta yazar dört düşünceyi geliştirme yolu kullanmıştır (T.O.5.18): İlk cümlede korkuluğun ne olduğunu açıkladığı için tanımlama, ikinci cümlede nasıl yapıldığını somut ayrıntılarla gösterdiği için örneklendirme, üçüncü cümlede korkuluğu gerçek bir bekçiyle benzer ve farklı yönleriyle ele aldığı için karşılaştırma, son cümlede onu bir nöbetçiye benzettiği için benzetme. Her yol içeriğe bir şey katar: Tanım konuyu tanıtır, örnek gözde canlandırır, karşılaştırma farkı gösterir, benzetme anlatımı güzelleştirir.

Konuşmada da bu yolları kullanırız (T.K.5.16). Bu hafta sınıfta bir korkuluk röportajı yapabiliriz: Bir arkadaşımız korkuluk rolüne girer, diğerleri ona sorular sorar. İletişimi sürdürmek için önce bağlamı belirleriz: Konuştuğumuz kişi tarlada yalnız yaşayan bir korkuluktur (T.K.5.4). Sonra bağlama ve karşımızdakine uygun sorular hazırlarız. «Korkuluk musun?» gibi cevabı belli, kapalı uçlu bir soru sohbeti bitirir; «Tarlada en çok neyden korkuyorsun?», «Kargalar omzuna konduğunda ne hissediyorsun?», «Bir gün tarladan ayrılabilsen nereye gitmek isterdin?» gibi açık uçlu sorular ise konuşmayı derinleştirir. Korkuluk rolündeki arkadaşımız yaratıcı konuşma yapar (T.K.5.6): Alışılmışın dışındaki bu varlığın dünyasını gözlemleriyle (gerçek bir tarla), deneyimleriyle (kendi korkuları) ve hayal gücüyle zenginleştirir.

Konuşmamızın ve yazımızın akıcı olması için cümleleri bağlantı ifadeleriyle birbirine bağlarız (T.K.5.19, T.Y.5.15). Her bağlantı ifadesinin bir işlevi vardır: «ve, ayrıca, üstelik» ekleme; «ama, fakat, oysa, buna rağmen» karşıtlık; «çünkü, bu yüzden, bu nedenle» neden-sonuç; «önce, ardından, o sırada, sonunda» zaman ve sıralama; «örneğin, mesela» örnekleme bildirir. Yanlış işlevde kullanılan bağlantı ifadesi anlamı bozar: «Korkuluk kargaları korkutmak için dikilmişti, çünkü kargalar onun omzunda oynuyordu.» cümlesinde neden-sonuç ilişkisi yoktur; doğrusu karşıtlık bildiren «oysa» ifadesidir. Konuşmanın sonunda kendimizi değerlendiririz (T.K.5.21): «Sorularım açık uçluydu ve sohbeti sürdürdü; ama bağlantı ifadesi olarak hep ‘sonra’ dedim. Bir dahaki konuşmada ‘ardından, o sırada, sonunda’ ifadelerini de kullanacağım.»

Haftanın yazma çalışmasında alışılmışın dışında bir anlatıcı seçiyoruz: korkuluğun kendisi (T.Y.5.5). «Bir Korkuluğun Günlüğü» başlıklı bir metin yazdığımızı düşünelim. Önce metin yapısını belirleriz (T.Y.5.3): Olay anlatacağımız için öyküleyici bir yapı seçer, metni giriş (korkuluğun kendini tanıtması), gelişme (o gün yaşadığı korkulu olay) ve sonuç (olaydan çıkardığı ders) bölümlerine ayırırız. Anlatımı zenginleştirmek için bu hafta öğrendiğimiz söz varlığını kullanırız (T.Y.5.13): «ödüm koptu, tüylerim diken diken oldu» gibi deyimler korkuyu, «yüreğim ısındı» gibi ifadeler sevinci canlı biçimde anlatır. Yazımızı çoklu ortam ögeleriyle desteklemek de mümkündür (T.Y.5.4): Günlüğün yanına korkuluğun resmini çizersek görsel metinle eş anlam oluşturur; tarlanın bir haritasını ve kargaların geliş yönünü gösteren oklar eklersek metni destekler. Sınıfta sesli okurken arkadan karga sesi ve rüzgâr uğultusu çalmak da metnin duygusunu güçlendirir.

Yazımızı gözden geçirirken bu hafta iki önemli yazım kuralına odaklanıyoruz (T.Y.5.16). Birincisi de/dadır. «Dahi, bile, ayrıca» anlamı katan bağlaç olan de/da her zaman ayrı yazılır: «Serçe de yuvasına döndü.», «Korkuluk da korkmuştu.» Bağlaç olan de/da ünlü uyumuna uyar ama asla te/ta biçimine girmez. Bulunma bildiren ek olan -de/-da/-te/-ta ise kelimeye bitişik yazılır: «Korkuluk tarlada duruyordu.», «Kargalar ağaçta bekliyordu.» Ayırt etmek için çıkarma testi yaparız: «de/da» cümleden çıkarıldığında cümle bozulmuyorsa bağlaçtır ve ayrı yazılır (Serçe yuvasına döndü.); bozuluyorsa ektir ve bitişik yazılır (Korkuluk tarla duruyordu. ✗). İkinci kural kidir. Bağlaç olan ki ayrı yazılır: «Öyle korktum ki sesim çıkmadı.», «Anladım ki yalnız değilim.» «Tarladaki, dünkü, seninki» örneklerinde olduğu gibi ilgi bildiren ek olan -ki ise bitişik yazılır. «belki, çünkü, sanki» gibi kalıplaşmış kelimeler de bitişik yazılır.

Korku, sevinç, şaşkınlık ve heyecan gibi duyguları anlatan bir metinde noktalama işaretleri duygunun sesi gibidir. Ünlem işareti (!) korku, sevinç, şaşkınlık, heyecan gibi duyguları bildiren cümlelerin sonuna konur: «Eyvah, kargalar geliyor!», «Ne kadar korktum!» Seslenme ve uyarı sözlerinden sonra da kullanılır: «Hey, kargalar! Uzak durun!» Ancak bir cümlenin sonuna birden çok ünlem koymak («Korktum!!!») yazım kurallarına uygun değildir. Üç nokta (...) ise tamamlanmamış, yarım bırakılmış cümlelerin sonuna konur ve okurda bir bekleyiş, merak ya da duygu yoğunluğu yaratır: «Rüzgâr dindi, tarla sessizleşti ve sonra...» Ayrıca sayılabilecek örneklerin devam ettiğini göstermek için de kullanılır: «Kargalar, serçeler, sığırcıklar...» Cümle başlarının, özel adların ve tırnak içinde aktarılan sözlerin ilk harfinin büyük yazıldığını da unutmayalım: «Saman Dede fısıldadı: «Korkma, buradayım.»»