İçeriğe geç

5. sınıf · Türkçe · 3. hafta (28 Eylül-2 Ekim 2026)

Topsuz Basketbol Oyunu: Tahmin, Anlam, Noktalama ve Ses Kullanımı

Oyun Dünyası teması · Konu özeti

Etkinlikler
Bu hafta

Geçen hafta dinlediğin metinden hareketle tahmin, gerekçe ve açık bilgiyi çalışmıştın. Bu hafta tahmin etmeyi okurken uygulayacak, okuma araçlarını seçecek, Moni’nin topsuz basketbol oyununu inceleyecek, noktanın görevlerini ve sesini kullanma yollarını öğreneceksin.

Okurken tahmin et: öğren, uygula, kaydet

Tahmin etme stratejisini üç adımda öğrenirsin. Önce öğretmenin sesli düşünerek tahmin yapmasını ve gerekçesini söylemesini izlersin. Sonra stratejiyi küçük gruplarla iki kez denersin: ilk denemede öğretmen yol gösterir, ikincisinde yalnız gerekirse araya girer. İkinci denemede grup ortak karar verse bile tahmin ve gerekçeyi herkes kendi yazar. Son adımda stratejiyi tek başına kullanırsın.

Sessiz okurken metindeki numaralı yerlerde durursun. Topsuz Basketbol Oyunu’nda 1 numaralı yer, Moni’nin bir fikir bulduğunu bildiren cümleden sonra; 2 numaralı yer, İnci’nin sağlık görevlilerini çağırdığı yerden sonra gelir. Her durakta o ana kadar okuduklarından ve kendi bildiklerinden yararlanıp sonraki bölümü tahmin eder, gerekçeni de yazarsın.

Çalışma kâğıdında üç alan bulunur: okumaya başlamadan önceki tahminlerin, 1 numaralı yerdeki tahminlerin ve 2 numaralı yerdeki tahminlerin. Okuma bitince her tahminin gerekçesini ve doğruluğunu değerlendirirsin. Anlamadığın bir cümle ya da bölüm çıkarsa onu işaretler, uygun bir zamanda öğretmenine veya arkadaşlarına sorarsın.

Okumadan önceBaşlıktan ilk tahminigerekçesiyle birlikteyaz.1 numaralı yerMoni’nin fikir bulduğucümleden sonra dur,sonrasını tahmin et.2 numaralı yerİnci’nin yardımçağrısından sonra dur,yeni tahmin yaz.Okuma bitinceTahminlerin gerekçesinive doğruluğunudeğerlendir.Her durakta tahmin ve gerekçe birlikte yazılır.

Okuma araçlarını seç ve değerlendir

Okumadan önce, metni daha kolay anlamana yardımcı olacak araçları seçersin. Sözlük ve çalışma kâğıdı bunlara örnektir. Seçerken okuma amacını ve ihtiyacını düşünürsün: Bilmediğin kelimelerin çıkacağını sanıyorsan sözlük, tahminlerini düzenli kaydetmek istiyorsan çalışma kâğıdı işini görür.

Seçtiğin araç yetersiz kalırsa seçimini değiştirebilirsin. Örneğin yalnız çalışma kâğıdıyla başlayıp anlamını çıkaramadığın kelimelerle karşılaşırsan yanına sözlük alabilirsin. Araç seçimi, okumaya başlarken verilen ve değişmeyen bir karar değildir.

Okumayı bitirince seçimlerini değerlendirirsin. Seçtiğin araçlar metni anlamana nasıl katkı sağladı? Hangisi işine yaradı, hangisinin yerine başka bir araç seçmek gerekirdi? Bu soruların cevapları bir sonraki okumada daha iyi seçim yapmanı sağlar.

Topsuz Basketbol Oyunu: açık bilgi, yorum, gerçek ve hayal

Moni, oyunlarda çıkan her sorunu bir öğrenme fırsatı sayan ve her sorunun bir çözümü olduğuna inanan çocuktur. Kasabadaki basketbol maçında toplar patlayınca çocuklar çok üzülür. Moni, maçın sürmesi için bir çıkış yolu arar ve topsuz basketbol oynamayı önerir; çünkü oyunda neye ihtiyaç varsa hayal gücüyle çantadan çıkarılabilir.

Çocuklar önce şaşırır, sonra oyuna katılır. Moni çantasından top çıktığını söyler; çocuklar topu sektirir, pas atar, sayı yapar. Mete topa basmış gibi yerde kıvranır, İnci yardım ister, Moni, İnci ve Taci de sağlık görevlisi olur.

Bu sahnelerde gerçekte yaşananlarla yaşanmayanları ayırabilirsin. Çocukların neşeyle koşuşturması ve siren sesini Moni’nin kendisinin çıkarması gerçekte olur. Ambulans, sedye, buz ve sargı bezi ise yoktur; Mete’nin Satürn’deki bir hastanede iyileşmesi de hayalde kalır. Metin, oyunun en keyifli yanını olmayanı varmış gibi yapmak olarak gösterir ve buna altın kural der.

Metinde yazan bilgiyle yorumu da ayırmalısın. “Siren sesini Moni çıkardı.” bilgisi metinde açıkça yazar. “Mete, tedavi için neden Satürn’ü seçmiş olabilir?” sorusunun cevabı ise yorumdur: Mete’nin gezegenler arası yolculuğu hayal etmeye çağıran sözlerine ve metinde anlatılan keyfine bakarak bir sebep önerirsin. Moni’nin sorunu öğrenme fırsatı olarak görmesi de patlayan toplar karşısında pes etmeyip yeni bir oyun fikri üretmesinden anlaşılır.

Gerçekte yaşananGerçekte yaşanmayanNeşeli koşuşturmaMoni’nin siren sesiAmbulansSedyeBuz ve sargı beziSatürn’deki hastaneAltın kural: olmayanı varmış gibi yapmak.

Cümleden kavrama, kavramdan söz varlığına

Bir cümle, kişinin tutumunu gösteren bir kavramı düşündürebilir. Sorunlar karşısında yılmayan Moni kararlılığı, parlak bir fikir bulan Moni üretkenliği düşündürür. Oyun oynamayı muhteşem bulan Mete oyunseverliği, incinen arkadaşının bileğini saran çocuklar da yardımseverliği düşündürür.

Kavramı seçerken yalnız aklına gelen ilk kelimeye bakmazsın; cümlenin anlattığı davranışı düşünürsün. Örneğin merak bir şeyi öğrenmek istemekle, üretkenlik yeni bir şey ortaya koymakla ilgilidir. Fikir bulan Moni bu yüzden üretkenliği düşündürür.

Seçtiğin kavramla ilgili söz varlığını zenginleştirmek için eş, yakın ve zıt anlamlı kelimeleri ve eş sesli kelimeleri düşünürsün; en az üç kelime bulmak hedeflenir. Örneğin “üzülmek” kelimesinin yakın anlamlısı “kederlenmek”, zıt anlamlısı “sevinmek”tir. “Yüz” kelimesi eş seslidir: bir cümlede sayıyı, başka bir cümlede yüzünü yıkadığın yeri anlatır.

Noktanın ilk dört görevi

Nokta yalnız cümlenin sonuna konmaz; kısaltmalarda ve sayılarda da görev alır. Bir noktanın görevini bulmak için neyin yanında durduğuna bakarsın: bir cümlenin son kelimesinin, bir kısaltmanın, bir sıra sayısının ya da tarihteki sayıların yanında mı?

Cümle sonundaki nokta, cümlenin bittiğini gösterir: “Çocuklar topsuz bir maç oynadı.” Kısaltmaların sonuna da nokta konur: vb. (ve benzeri), Cad. (cadde), dk. (dakika).

Sıra bildiren sayıların sonunda nokta bulunur: 1. olan takım, 2. sırada bekleyen oyuncu. Gün, ay ve yılı gösteren sayıların arasında da nokta kullanılır: 03.10.2026.

Eksik noktaları yerine koyarken önce cümlede kısaltma, sıra sayısı ve tarih ararsın; sonra cümlenin sonunu kontrol edersin.

Cümle sonuÇocuklar topsuz bir maç oynadı.Kısaltmanın sonuvb., Cad., dk.Sıra bildirensayıdan sonra1. olan takım, 2. sıradaGün, ay ve yıl arası03.10.2026

Sesini kullan: diyafram nefesi ve ok yönü

Diyafram, göğüs boşluğu ile karın boşluğunu ayıran bir kas katmanıdır. Konuşurken nefesini doğru ayarlayabilmek için diyaframı çalıştıran bir nefes çalışması yaparsın. Bu çalışmada amaç, karnın daha geniş bir alanda hareket etmesini sağlamaktır.

Çalışma şöyle yapılır: Omuzların dik olacak biçimde otur, bir elini göğsüne, öbür elini karnına koy. Uykun gelmiş gibi esne, çok gülünç bir durumla karşılaşmış gibi kahkaha at, bir karış ilerindeki mumu üfleyerek söndürmeye çalış. Bu sırada göğsündeki elin, karnındaki elden daha az oynaması gerekir.

Sesini kullanmanın ikinci yolu, cümle sonundaki oka bakmaktır. Ok yukarıyı gösteriyorsa sesini yükselterek, aşağıyı gösteriyorsa alçaltarak okursun. Örneğin sonunda yukarı ok bulunan “Maç başlıyor!” ve “Top nerede kaldı?” cümlelerinde sesin yükselir; sonunda aşağı ok bulunan “Kapıyı kapattım.” ve “Yarın görüşürüz.” cümlelerinde ise alçalır.

Ok yukarı: sesi yükseltOk aşağı: sesi alçaltMaç başlıyor!Top nerede kaldı?Kapıyı kapattım.Yarın görüşürüz.Ses, cümle sonundaki okun yönünü izler.

Örnekler

  1. Örnek 1Topsuz Basketbol Oyunu’nu okurken 1 numaralı yerdesin: Toplar patlamış, çocuklar üzülmüş ve Moni oyunun sürmesi için bir fikir bulmuş. “Çocuklar basketbolu bırakıp eve gidecek.” tahmini bu ipuçlarıyla uyumlu mu? Gerekçeni söyle.

    Cevabı göster

    Uyumlu değil. Moni, her sorunun bir çözümü olduğuna inanan biridir ve bir fikir bulmuştur; bu yüzden maçın başka bir yolla sürmesi daha güçlü bir tahmindir. Tahminin gerekçesi, okuduğun ipuçlarına dayanmalıdır.

  2. Örnek 2Selin, okumaya yalnız bir çalışma kâğıdı hazırlayarak başladı. Metinde anlamını çıkaramadığı birkaç kelimeyle karşılaşınca okumayı sürdüremedi. Ne yapabilir? Okuma bitince seçimini nasıl değerlendirir?

    Cevabı göster

    Seçimini değiştirip yanına sözlük alabilir; sözlük, bilmediği kelimelerin anlamını kontrol etmesini sağlar. Okuma bitince çalışma kâğıdının ve sözlüğün metni anlamasına nasıl katkı sağladığını, hangisinin işe yaramadığını değerlendirir.

  3. Örnek 3Aşağıdaki ifadeler Topsuz Basketbol Oyunu için yazılmıştır. Hangisi açık bilgi, hangisi yorumdur? I. İnci, sağlık görevlilerini çağırdı. II. Çocuklar topsuz oyunu sevdikleri için maç uzun sürmüştür.

    Cevabı göster

    I açık bilgidir; metinde doğrudan yazar. II yorumdur; metinde maçın uzun sürdüğü yazmaz, bu düşünce çocukların neşeli koşuşturmasından çıkarılır.

  4. Örnek 4Defne sınıfta sandalyesine oturup “Bu benim uzay aracım!” dedi. Arkadaşları geri sayım yaptı, Defne de “Kalkıyoruz!” diye bağırdı. Bu anlatımda gerçekte yaşananları ve yaşanmayanları ayır.

    Cevabı göster

    Gerçekte yaşananlar: Defne’nin sandalyesine oturması, arkadaşlarının geri sayım yapması ve Defne’nin bağırması. Gerçekte yaşanmayanlar: sandalyenin uzay aracı olması ve uzaya kalkış. Oyunda olmayan, varmış gibi yapılır.

  5. Örnek 5Aşağıdaki cümlede eksik olan noktaları yerlerine koy ve her noktanın görevini söyle: Yarışmada 3 olan Ela ödülünü 21 10 2026 günü aldı; ödül olarak kalem, silgi vb malzemeler verildi

    Cevabı göster

    Yarışmada 3. olan Ela ödülünü 21.10.2026 günü aldı; ödül olarak kalem, silgi vb. malzemeler verildi. Cümledeki “3.” sıra bildiren sayıdan sonra gelir; “21.10.2026” gün, ay ve yılı ayırır; “vb.” kısaltmanın sonuna konur; son nokta ise cümlenin bittiğini gösterir.

  6. Örnek 6Ahmet, nefes çalışması yaparken bir elini göğsüne, öbür elini karnına koydu. Çalışma sırasında göğsündeki elin karnındaki elden daha çok hareket ettiğini fark etti. Çalışmayı doğru mu yapıyor? Nasıl düzeltir?

    Cevabı göster

    Doğru yapmıyor. Göğsündeki elin, karnındaki elden daha az oynaması gerekir. Omuzlarını dik tutup karnın daha çok hareket etmesine dikkat etmelidir.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eksik olan nokta, bir sayının sıra bildirdiğini gösterir?

  2. 2Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “yüz” kelimesi diğerlerinden farklı anlamda kullanılmıştır?

  3. 3“Kapıyı kapattım.” cümlesinin sonunda aşağı bakan bir ok var. Bir öğrenci cümleyi sesini yükselterek okuyor. Bu okuma için hangisi söylenebilir?

  4. 4Aşağıdaki ifadeler doğru mu, yanlış mı?

    • Grupla yapılan ikinci denemede ortak karar verilse bile tahmin ve gerekçeyi herkes kendi yazar.
    • Okurken anlamadığın bir cümle çıkarsa onu yok sayıp sormadan devam etmelisin.
    • Bir kavramla ilgili söz varlığı belirlerken eş sesli kelimeler de düşünülebilir.
    • Çalışma kâğıdındaki 2 numaralı yerin tahmini, okumaya başlamadan önce yazılır.

  5. 5Davranışları düşündürdükleri kavramlarla eşleştir.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  6. 6Kelimeleri uygun boşluklara yerleştir. Bir kelime artacak.

    1. Diyafram, göğüs boşluğu ile karın boşluğunu ayıran bir katmanıdır.
    2. Cümle sonundaki ok aşağıyı gösteriyorsa sesini okursun.
    3. Okuma bitince tahminlerinin ve doğruluğunu değerlendirirsin.

  7. 7Moni, toplar patlayınca topsuz basketbol oynamayı önerdi. Elinde ip, top ya da başka bir oyun malzemesi olmasaydı sınıfta hangi oyunu nasıl oynardın? Çözümünü gerekçesiyle açıkla.

  8. 8Mete, tedavi olmak için neden Satürn’deki hastaneyi seçmiş olabilir? Metindeki bir ipucuna dayanarak gerekçeli bir yorum yap.

Kısaca

  • Tahmin etme stratejisi önce izlenir, sonra grupla, en sonunda tek başına uygulanır; tahminler numaralı yerlerde gerekçesiyle kaydedilir ve okuma bitince değerlendirilir.
  • Okuma araçları amaca göre seçilir, yetersiz kalırsa değiştirilir ve okuma sonunda katkıları değerlendirilir.
  • Metinde açıkça yazan bilgi ile yorum birbirinden, gerçekte yaşananlar ile yaşanmayanlar da birbirinden ayrılır.
  • Nokta cümle sonunda, kısaltmanın sonunda, sıra bildiren sayıdan sonra ve gün, ay, yıl arasında kullanılır.
  • Diyafram nefesinde karın bölgesi daha çok hareket eder; cümle sonundaki ok yukarıyı gösteriyorsa ses yükseltilir, aşağıyı gösteriyorsa alçaltılır.

Bu dersin öteki kaynakları