İçeriğe geç

5. sınıf · Türkçe · 12. hafta (7-11 Aralık 2026)

Atatürk ve Çiftlik (Dinleme/İzleme Metni) ve Tema Sonu Değerlendirmesi: Dinleme Stratejileri, Metin Yapısı, Söz Varlığı ve Bilgilendirici Metin Yazma (T.D.5.1 / T.Y.5.18)

2. Tema: Atatürk'ü Tanımak teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

'Atatürk'ü Tanımak' temamızın son haftasında, Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün doğa sevgisini, tarıma verdiği önemi ve imkânsız denileni başarma azmini anlatan 'Atatürk ve Çiftlik' dinleme/izleme metnini inceliyoruz. Dinleme öncesi, sırası ve sonrasında uyguladığımız stratejilerle metnin bölümlerini ve hikâye unsurlarını çözümlüyor; ardından tema boyunca öğrendiğimiz söz sanatları, bağlantı ifadeleri, kök-ek bilgisi ve yazım-noktalama kurallarını genel değerlendirme çalışmalarıyla pekiştiriyoruz.

«Atatürk ve Çiftlik» Dinleme/İzleme Metni, Hikâye Unsurları ve Metnin Bölümleri

Dinleme ve izleme sürecini verimli yönetmek için öncelikle amacımızı ve materyalimizi belirler; dinleme öncesinde başlık ve görsellerden hareketle metnin içeriğine dair tahminlerde bulunuruz (T.D.5.1, T.D.5.2). Dinleme sırasında önemli noktaları not alarak dinler, anlamını bilmediğimiz kelimelerin ('çorak, bataklık, numune, azim, bağış' gibi) anlamını cümlenin bağlamından tahmin edip sözlükten doğrularız (T.D.5.4).

'Atatürk ve Çiftlik' metni; Ankara'da kimsenin 'burada ot bile yetişmez' dediği çorak ve bataklık bir arazinin, Atatürk'ün ileri görüşlülüğü, bilimsel tarım yöntemleri ve sarsılmaz kararlılığı sayesinde yemyeşil bir 'Atatürk Orman Çiftliği'ne dönüştürülmesini ve Türk milletine armağan edilmesini konu alır. Metnin yüzey anlamı modern tarım çiftliğinin kuruluşu iken; derin anlamı azim, çalışkanlık, bilim ve vatan sevgisiyle her güçlüğün aşılabileceği mesajıdır.

Öyküleyici anlatımla kurgulanan metinlerde dört temel hikâye unsuru bulunur: Şahıs ve varlık kadrosu (Atatürk, tarım uzmanları, çiftlik çalışanları), Mekân (Ankara / Orman Çiftliği arazisi), Zaman (Cumhuriyetin ilk yılları) ve Olay örgüsü. Öyküleyici metinler serim (giriş), düğüm (gelişme) ve çözüm (sonuç) bölümlerinden; bilgilendirici metinler ise giriş, gelişme ve sonuç bölümlerinden oluşur (T.D.5.14).

«ATATÜRK VE ÇİFTLİK» DİNLEME/İZLEME METNİ ÇÖZÜMLEMESİ Dinleme Stratejileri ve Metin Özeti • Dinleme Öncesi: Başlık ve görsellerden hareketle içeriği tahmin etme, amaç belirleme. • Dinleme Sırası: Not alarak ve empati kurarak dinleme; hikâye unsurlarını ve bölümleri bulma. • Dinleme Sonrası: Yüzey ve derin anlamı belirleme, söz varlığını bağlamdan tahmin etme. Bölümler: Serim (Giriş) · Düğüm (Gelişme) · Çözüm Atatürk Orman Çiftliği ve Kişilik Özellikleri • Çorak ve bataklık araziyi bilimsel yöntemlerle yeşerterek modern bir tarım merkezine dönüştürdü. • Doğa ve ağaç sevgisi, kararlılık, ileri görüşlülük, çalışkanlık ve milletine hizmet bilinci öne çıkar. • Çiftlik arazilerini Türk milletine (Hazineye) bağışlayarak vatanseverlik örneği sergiledi. Modern tarım, ağaçlandırma ve üretim seferberliği
🔍 Büyütmek için dokunun

Söz Varlığı, Söz Sanatları, Dil Yapıları ve Bağlantı İfadeleri

Anlatımı zenginleştirmek ve etkileyici kılmak için söz sanatlarından yararlanılır (T.O.5.19): Aralarında ilgi bulunan iki varlıktan zayıf olanın güçlü olana 'gibi, kadar, sanki, tıpkı' edatlarıyla benzetilmesine benzetme (teşbih) denir ('Çorak topraklar cennet gibi bir bahçeye dönüştü' cümlesinde olduğu gibi). İnsana özgü konuşma, üzülme, sevinme, yorulma gibi özelliklerin doğadaki cansız varlıklara, bitkilere veya hayvanlara aktarılmasına ise kişileştirme (teşhis) adı verilir ('Susuzluktan boynu bükülen fidanlar yağmurla birlikte neşeyle gülümsedi').

Dil yapıları bakımından sözcüklerin anlamlı en küçük parçasına kök denir; '-mak / -mek' mastar ekini alabilen kökler fiil kökü (ek-, biç-, çalış-, sev-), alamayan kökler ise isim köküdür (toprak, su, ağaç, vatan). Köklerin sonuna gelerek onlardan yeni anlamlı kelimeler türeten eklere yapım eki denir: Örneğin 'çift → çiftlik / çiftçi', 'tarla → tarım', 'su → sulama' sözcükleri yapım eki alarak türemiştir.

Konuşma ve yazma çalışmalarımızda düşünceler arasında mantıksal geçiş sağlamak için bağlantı ifadeleri kullanırız (T.K.5.19, T.Y.5.15): Düşüncenin yönünü değiştiren 'ama, fakat, lakin, ancak, buna rağmen, oysa'; neden-sonuç bildiren 'çünkü, bu nedenle, bu yüzden, böylece, dolayısıyla' ve anlatılanları toparlayan 'kısacası, özetle, sonuç olarak' ifadeleri metnin bağdaşıklığını güçlendirir.

SÖZ VARLIĞI, SÖZ SANATLARI VE BAĞLANTI İFADELERİ Sözcükte Anlam İlişkileri • Gerçek Anlam: Akla gelen ilk temel anlam (toprağı kazmak). • Mecaz Anlam: Gerçek anlamdan uzaklaşmış anlam (yeşeren umut). • Eş / Zıt / Eş Sesli sözcükler ve deyimler (el birliği etmek). Söz Sanatları (T.O.5.19) • Benzetme (Teşbih): Zayıf olanı güçlü olana «gibi, kadar» ile benzetme (Cennet gibi vatan). • Kişileştirme (Teşhis): İnsana ait özellikleri doğadaki varlıklara verme (Gülümseyen fidanlar). Bağlantı İfadeleri (T.Y.5.15) • Zıtlık / Geçiş: ama, fakat, lakin, ancak, buna rağmen, oysa. • Neden-Sonuç: çünkü, bu yüzden, böylece, dolayısıyla, bu nedenle. • Özetleme: kısacası, özetle, sonuç olarak, açıkçası.
🔍 Büyütmek için dokunun

İkinci Tema Sonu Değerlendirmesi: Yazım Kuralları, Noktalama ve Yazma Süreci

Temamız boyunca üzerinde durduğumuz temel yazım kuralları (T.Y.5.16): Kişi adlarından önce ve sonra gelen unvanlar, saygı sözleri, rütbe adları ve lakaplar büyük harfle başlar (Gazi Mustafa Kemal Paşa, Mustafa Bey, Yüzbaşı Ali). Millî ve dinî bayramlar ile anma ve kutlama günlerinin adları (29 Ekim Cumhuriyet Bayramı, 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı) ve tarihî olay, çağ ve dönem adları (Kurtuluş Savaşı, Millî Mücadele, Çanakkale Zaferi) büyük harfle yazılır.

Özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme ekleri kesme işaretiyle (') ayrılır (Atatürk'ün, Ankara'da, Çankaya Köşkü'ne); ancak kurum, kuruluş, kurul, birleşim ve iş yeri adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz (Türkiye Büyük Millet Meclisine, Atatürk Orman Çiftliğinde, Türk Dil Kurumundan) ve özel adlara gelen yapım ekleri ile yapım ekinden sonra gelen çekim ekleri de kesmeyle ayrılmaz (Türkçe, Türkçenin, Ankaralılar).

Bilgilendirici bir metin yazarken (T.Y.5.3, T.Y.5.17); giriş bölümünde konuyu tanıtıp merak uyandırırız, gelişme bölümünde örnekler, karşılaştırmalar ve uygun bağlantı ifadeleriyle konuyu açıklarız, sonuç bölümünde ise ana düşünceyi özetleyerek yazımızı tamamlar ve yazım-noktalama denetimi yaparız.

2. TEMA SONU ÖZETİ: YAZIM, NOKTALAMA VE METİN YAPISI Yazım Kuralları ve Noktalama (T.Y.5.16) • Kişi adlarından önce ve sonra gelen unvan, saygı ve rütbe sözleri büyük harfle başlar: Gazi Mustafa Kemal Paşa, Çavuş Mehmet. • Millî ve dinî bayramlar ile tarihî olaylar büyük harfle başlar: Cumhuriyet Bayramı, Kurtuluş Savaşı, Çanakkale Zaferi. Kurum adlarına gelen ekler kesmeyle ayrılmaz. Bilgilendirici ve Öyküleyici Metin Yapısı • Öyküleyici Metin: Olay örgüsü, şahıs/varlık kadrosu, mekân ve zaman unsurlarından oluşur (Bölümleri: Serim - Düğüm - Çözüm). • Bilgilendirici Metin: Okuyucuya bilgi vermek ve bir düşünceyi açıklamak için yazılır (Bölümleri: Giriş - Gelişme - Sonuç). Şiirde dörtlük, dize, kafiye, redif ve ahenk aranır.
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1'Atatürk ve Çiftlik' metninde uzmanların 'Bu çorak ve bataklık arazide hiçbir şey yetişmez' demesine rağmen Atatürk'ün orada örnek bir çiftlik kurması O'nun hangi kişilik özelliklerini gösterir?

    Cevabı göster

    Zorluklar karşısında yılmayan kararlılığını (azmini), bilime ve modern tarıma olan inancını, ileri görüşlülüğünü, çalışkanlığını ve doğa/vatan sevgisini gösterir.

  2. Örnek 2'Bozkırın ortasında zümrüt gibi parlayan çiftlik, dallarını gökyüzüne uzatıp sevincini fısıldayan ağaçlarla doldu.' cümlesinde bulunan söz sanatlarını belirleyip açıklayınız.

    Cevabı göster

    Çiftliğin yeşilliğiyle 'zümrüt gibi parlaması' benzetme (teşbih) sanatıdır; ağaçların 'sevincini fısıldaması' ise insana ait fısıldama ve sevinme özelliğinin ağaca verilmesi nedeniyle kişileştirme (teşhis) sanatıdır.

  3. Örnek 3'Çiftlik, sulama, ağaçlar, dikti, verimli' sözcüklerinin köklerini bularak isim kökü mü yoksa fiil kökü mü olduklarını ve hangilerinin yapım eki aldığını belirtiniz.

    Cevabı göster

    • Çiftlik → Kökü 'çift' (isim kökü), '-lik' yapım eki almıştır. • Sulama → Kökü 'su' (isim kökü), '-la' ve '-ma' yapım eklerini almıştır. • Ağaçlar → Kökü 'ağaç' (isim kökü), '-lar' çoğul (çekim) eki almıştır. • Dikti → Kökü 'dik-' (fiil kökü), '-ti' geçmiş zaman (çekim) eki almıştır. • Verimli → Kökü 'ver-' (fiil kökü), '-im' ve '-li' yapım eklerini almıştır.

  4. Örnek 4Aşağıdaki iki cümleyi önce zıtlık bildiren, sonra neden-sonuç bildiren uygun bağlantı ifadeleriyle birleştiriniz: 'Arazi çok çoraktı.' / 'Düzenli çalışmayla yemyeşil bir ormana dönüştü.'

    Cevabı göster

    • Zıtlık/geçiş bağlantısıyla: 'Arazi çok çoraktı; buna rağmen (veya ancak / fakat) düzenli çalışmayla yemyeşil bir ormana dönüştü.' • Neden-sonuç bağlantısıyla: 'Arazide düzenli ve bilimsel çalışma yapıldı; bu sayede (veya böylece / bu yüzden) çorak topraklar yemyeşil bir ormana dönüştü.'

  5. Örnek 5'Geçen hafta Gazi Mustafa Kemal Paşa'nın kurduğu Atatürk Orman Çiftliği'ne ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne gittik.' cümlesindeki noktalama yanlışını bularak düzeltiniz.

    Cevabı göster

    Kurum ve kuruluş adlarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz. Bu nedenle 'Atatürk Orman Çiftliğine' ve 'Türkiye Büyük Millet Meclisine' şeklinde kesme işareti olmadan yazılmalıdır ('Gazi Mustafa Kemal Paşa'nın' ifadesindeki kesme işareti ise kişi adı olduğu için doğrudur).

  6. Örnek 6Öyküleyici bir metnin bölümleri ile bilgilendirici bir metnin bölümleri nasıl adlandırılır?

    Cevabı göster

    Öyküleyici (hikâye edici) metinlerin bölümleri 'serim, düğüm ve çözüm' olarak adlandırılırken; bilgilendirici metinlerin bölümleri 'giriş, gelişme ve sonuç' olarak adlandırılır.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1«İlkbahar gelince çiftlikteki minik fidanlar neşeyle el çırpıyor, güneş ise altın bir tepsi gibi tepeden onlara gülümsüyordu.» cümlesinde aşağıdaki söz sanatlarından hangileri bir arada kullanılmıştır?

  2. 2Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harflerin veya kesme işaretinin kullanımıyla ilgili bir yazım yanlışı yapılmıştır?

  3. 3«Atatürk'ün seçtiği arazi ilk başta oldukça verimsiz ve bataklıktı; ___ yapılan bilimsel çalışmalar ve sabırlı emekler sonucunda modern bir çiftliğe dönüştü.» cümlesinde boş bırakılan yere hangi bağlantı ifadesi getirilmelidir?

  4. 4Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisinin kökü tür bakımından (isim kökü / fiil kökü) diğerlerinden farklıdır?

  5. 5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

    • Dinleme/izleme öncesinde metnin başlığından ve görsellerinden hareketle içeriğe yönelik tahminde bulunmak etkili bir dinleme stratejisidir.
    • Öyküleyici metinler olay örgüsü, şahıs ve varlık kadrosu, mekân ve zaman olmak üzere dört temel hikâye unsurundan oluşur.
    • «Türkçenin» ve «Ankaralılar» kelimelerinde yapım ekinden sonra gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılmalıdır.
    • «Kısacası, özetle, sonuç olarak» gibi bağlantı ifadeleri anlatılan düşünceleri toparlamak ve sonuca bağlamak için kullanılır.
    • «Çiftçi» ve «ormanlık» sözcükleri yapım eki almadığı için basit (türememiş) sözcük kabul edilir.

  6. 6Aşağıdaki Türkçe kavramlarını açıklamaları ve örnekleriyle eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

    1. Bir metinde doğrudan ve açıkça verilen bilgilere anlam, ipuçlarından çıkarılan örtük mesaja ise derin anlam denir.
    2. Sonuna «-mak / -mek» mastar eki alabilen «çalış-, üret-, büyü-» gibi sözcük köklerine kökü adı verilir.
    3. Şiirde dört dizeden oluşan bölümlere , her bir satıra ise dize (mısra) denir.
    4. Kişi adlarından önce ve sonra gelen , rütbe ve saygı sözleri büyük harfle başlar.
    5. Dinlediğimiz metinde anlamını bilmediğimiz bir sözcüğün anlamını önce geçtiği hareketle tahmin eder, sonra sözlükten kontrol ederiz.

  8. 8Atatürk'ün doğa sevgisini ve çalışkanlığını konu alan; giriş, gelişme ve sonuç bölümlerinden oluşan, içinde en az bir söz sanatı ve iki bağlantı ifadesi barındıran kısa bir bilgilendirici metin yazınız.

Kısaca

  • Dinleme/İzleme Süreci (Atatürk ve Çiftlik): Dinleme öncesinde tahmin yapılır, dinleme sırasında not alınır, dinleme sonrasında yüzey/derin anlam, hikâye unsurları ve metnin bölümleri (serim-düğüm-çözüm) belirlenir.
  • Söz Sanatları: Zayıf olanın güçlü olana «gibi, kadar» ile benzetilmesine benzetme (teşbih); insana ait özelliklerin doğadaki varlıklara verilmesine kişileştirme (teşhis) denir.
  • Kök ve Yapım Ekleri: Sözcüğün anlamlı en küçük parçası köktür (isim kökü / fiil kökü); yapım ekleri (çift-lik, su-la-ma, ver-im-li) sözcükten yeni anlamlı sözcükler türetir.
  • Bağlantı İfadeleri: «Ama, fakat, ancak, buna rağmen» düşüncenin yönünü değiştirir; «çünkü, bu yüzden, böylece» neden-sonuç kurar; «kısacası, özetle, sonuç olarak» anlatımı toparlar.
  • Yazım ve Noktalama: Kişi unvanları, bayramlar ve tarihî olaylar büyük harfle başlar; kurum/kuruluş adlarına (Atatürk Orman Çiftliğine) ve yapım eklerine (Türkçenin) gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz.

Bu dersin öteki kaynakları