Bir İp Bul, Oyuna Başla!: Konuşma, Akıcı Okuma, İsim ve Fiil, Yazım ve E-posta

Konuşma hazırlıkla başlar. Bir film ya da çizgi filmi anlatacaksan izlerken aldığın notlara bakarak olayları akışına uygun sıralarsın ve konuşmanın başında o filmi neden seçtiğini söylersin. Ailenle dışarıda yaptığın etkinlikleri anlatacaksan önce onları sosyal, eğlenme amaçlı ve kültürel olmak üzere üç alanda listelersin.

Listendeki etkinlikler arasından en çok hoşuna gideni seçip şu sorularla düşünürsün: Ne sıklıkla yapıyorsun? Neler yapıyorsun? Özel bir görevin var mı? Hangi duyguları hissediyorsun? Onu diğerlerinden daha çok sevmenin nedeni ne? Cevapların konuşmanın kısa planını oluşturur. Konuştuktan sonra zorlandığın yeri, hissettiklerini ve sonraki konuşmada düzeltmen gerekenleri not alırsın.

Konuşurken beden dilini de kullanırsın. Dinleyenlerle göz teması kurar, bakışlarını farklı arkadaşlarında gezdirirsin. Elini, kolunu ve bedenini anlattıklarını destekleyecek şekilde hareket ettirirsin. Heyecan, sevinç, şaşkınlık ya da merak gibi duyguları yüz ifadenle gösterirsin.

Konuşmayı bitirirken olayın nasıl sonuçlandığını ve yaşadığın deneyimin sende bıraktığı duyguyu söylersin. Öğretmeninin yorumlarına bakarak konuşmanın iyi yanlarını ve geliştirmen gereken yanlarını ayırırsın.

Metni önce öğretmeninin okuyuşundan dinlersin. Dinlerken tanımadığın kelimeleri ve kelime gruplarını işaretler, anlamlarına dair tahminlerini yazarsın. Sonra öğretmeninin hızını, vurgusunu ve tonlamasını örnek alarak metni sesli okursun; okuyuşunun anlamı yansıtması gerekir.

Akıcı okuyan biri, metni anlamı yansıtacak bir hızla ve vurguyla okur, kelimeleri de doğru söyler. Hızlı okumak, akıcı okumayla aynı şey değildir.

Metin, tek malzemeyle oynanan ip oyunlarını tanıtır. Halat çekmede iki takım ipin iki ucunda yer alır, ortada bir sınır çizgisi belirlenir; amaç, ipi kendi tarafına çekerek rakip takımın bütün oyuncularını bu çizgiden geçirmektir. İp çevirmede en az beş oyuncuyla oynanması önerilir: biri ortada ipi çevirir, ötekiler çevresinde çember olup ipe değmemek için zıplar; ipe değen oyuncu ortaya geçer.

İp atlamalı bayrak koşusunda eşit sayıda oyunculu takımlar, ip atlayarak koşu alanının öteki ucuna gidip döner ve ipi sıradaki arkadaşlarına teslim eder; koşuyu ilk bitiren takım kazanır. Lazer oyununda ağaçlara karışık biçimde bağlanan kalın örgü iplere değmeden hedefe ulaşılır; süre tutulursa hangi oyuncunun hedefe daha çabuk vardığı belirlenebilir. Kedi beşiğinde iki kişi, uçları bağlı bir metrelik ipe sırayla farklı şekiller verir; ip düğüm olunca oyun biter. Halat çekme ve bayrak koşusu takımlarla oynanır; diğer üç oyunun anlatımında takımdan söz edilmez.

Anahtar kelimeler, metnin içeriğini yansıtan kelimelerdir; metinden seçerken sık geçen ve konuyla yakından ilgili kelimelere bakarsın. İp oyunlarını anlatan metinde “ip” kelimesi bunun açık örneğidir. Seçtiğin her kelimenin metinle ilişkisini açıklarsın: “ip”, anlatılan oyunların ortak malzemesidir.

Anlamını bilmediğin kelimeler için üç sütunlu bir tablo kullanırsın: kelime ya da kelime grubu, tahminin ve sözlük anlamı. Önce metindeki kullanımdan tahminini yazarsın, sonra TDK’nin Güncel Türkçe Sözlüğü’nde anlamını bulup yanına eklersin ve tahminini kontrol edersin.

Metinden ve kendi deneyimlerinden hareketle sorulara sözlü cevap verirsin. Örneğin kedi beşiğinde hamlelerini neden önceden düşünmen gerektiğini, ipin düğüm olunca oyunun biteceğini ve oyunun devam etmesini sağlaman gerektiğini söyleyerek açıklarsın. Metindeki oyunlarla senin oynadığın ip oyunları arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları da karşılaştırırsın.

Kelimeleri iki gruba ayırarak başlayabilirsin. Bir varlığa ad olan kelimeler isimdir: Atatürk, sandalye, boyası, perdeler, halının gibi.

Kelimelerin bir kısmı varlık adı değildir; yapılan bir işi ya da olan bir durumu bildirir: onarıldı, konulmuş, değişmiş, açıldı, duruyor. Bu kelimelere fiil denir.

Bir cümlede altı çizili kelimenin türünü, yani isim ya da fiil olduğunu bulmak için ne bildirdiğine bakarsın. Varlığa ad oluyorsa isim, işi ya da durumu bildiriyorsa fiildir. Örneğin “Pencere açıldı.” cümlesinde “pencere” isim, “açıldı” fiildir. İsim bulduktan sonra onu kendi cümlenin içinde de kullanabilirsin: “Oyun için sandalyeleri daire biçiminde dizdik.”

Saat yazarken saat ile dakikanın arasına nokta konur: 21.30. Binlik sayılarda basamakları ayırmak için de nokta kullanılır: 2.500. İnternet adreslerinde bölümler noktayla ayrılır: www.eba.gov.tr. Çarpma işleminde çarpılan iki sayının arasındaki nokta da çarpmayı gösterebilir: 9.3.

Kısa çizgi, satır sonuna sığmayan bir kelimenin bölünerek yazıldığını gösterir. Kelimeyi hece sınırından bölersin: oyuncak kelimesi “oyun-” ve “cak” biçiminde yazılabilir. Heceyi ortasından bölmek, örneğin “oy-” ve “uncak” yazmak yanlıştır. Kısa çizgi satırın sonunda kalır, kelimenin devamı alt satıra yazılır.

Metnin akıcı olup olmaması, kurduğun cümlelerin yapısına da bağlıdır. Çok uzun bir cümleyi, birbiriyle ilişkili parçalara ayırıp kısa cümlelere dönüştürürsen metin daha anlaşılır olur. Örneğin “Yarışma sabahı erkenden kalkıp çantamı hazırladım, arkadaşlarımla bahçede buluşup takımımızı kurduk ve ilk koşuya birlikte başladık.” cümlesi üçe bölünür: “Yarışma sabahı erkenden kalkıp çantamı hazırladım. Arkadaşlarımla bahçede buluşup takımımızı kurduk. İlk koşuya birlikte başladık.”

E-postada gönderenin ve alıcının adresleri “Kimden” ve “Kime” alanlarında yer alır; “Konu” alanı iletinin neyle ilgili olduğunu kısaca söyler. İleti uygun bir selam ve hitapla başlar, nezaket kurallarına uygun bir dille sürer, uygun bir kapanış ve imzayla biter. İletiye dosya ya da görsel eklenmişse “Ek” satırında belirtilir.

Yazmaya başlamadan önce amacını (örneğin bir oyun hakkında bilgi istemek), hedef kitleni (iletiyi kimin okuyacağını), yazma ortamını (elektronik posta) ve aracını belirlersin. Verdiğin bilgilerin hem doğru hem güvenilir olmasına, yazım ve noktalama kurallarına dikkat edersin. Göndermeden önce yazdığının oyunu tanıtmaya ve iletişimi sürdürmeye yeterli olup olmadığını kontrol eder, eksik ya da hata varsa düzeltirsin.