Bir İp Bul, Oyuna Başla!: Yönerge Okuma, Görsel Okuma, Oyun Söz Varlığı, Hazırlıksız Konuşma ve Karşılaştırma

Bir metne başlamadan önce başlığına ve görsellerine bakarak ne tür bir metin okuyacağını tahmin edersin. “Bir İp Bul, Oyuna Başla!” başlığı sana iki şey söyler: Metin ipin kullanıldığı oyunlardan söz edecektir; başlıktaki “bul” ve “başla” kelimeleri sana bir şey yapmanı söylediği için metin büyük olasılıkla oyunların nasıl oynandığını anlatan yönergeler içerecektir. Tahminini gerekçesiyle birlikte söylersin: “Bence metin ip oyunlarının kurallarını anlatacak; çünkü başlık bana ipi bulup oyuna başlamamı söylüyor.”

Her metin aynı yöntemle okunmaz; önce okuma amacını belirlersin. Amacın bir oyunu öğrenip teneffüste oynamaksa o oyunun bölümünü adım adım, hiçbir kuralı atlamadan okursun; gerekirse her adımı parmağınla takip edersin. Amacın metinde kaç oyun anlatıldığını ya da hangi oyunun takımla oynandığını bulmaksa metnin tamamını okumana gerek yoktur; oyun adlarına ve koyu yazılmış kelimelere göz gezdirerek aradığın bilgiyi tararsın. Amacın oyunları arkadaşlarına tanıtmaksa okurken her oyun için kısa bir not alırsın.

Yöntemi seçerken sürene ve elindeki olanaklara da bakarsın. On dakikan varsa beş oyunun hepsini ayrıntılı okuyamazsın, bir tanesini seçersin. Yanında sözlük yoksa bilmediğin kelimeleri işaretleyip sonra bakmak üzere bırakırsın. Okuma bitince seçtiğin yöntemin işe yarayıp yaramadığını düşünürsün: Oyunu öğrenebildin mi? Aradığın bilgiyi buldun mu? Cevabın hayırsa bir sonraki okumada yöntemini değiştirirsin.

Bir işin nasıl yapılacağını sırayla anlatan metinlere yönerge denir. Oyun kuralları, yemek tarifleri ve kullanma kılavuzları birer yönergedir. Yönergelerde bilgiler açıkça verilir: Kaç kişiyle oynanacağı, hangi malzemenin gerekeceği, oyunun amacının ne olduğu ve oyunun ne zaman biteceği metinde yazılıdır. Bu bilgileri bulmak için metne “Kaç kişi?”, “Neyle?”, “Nasıl?”, “Ne zaman biter?” sorularını sorarsın.

“Bir İp Bul, Oyuna Başla!” metninde ip çevirme için en az beş oyuncu önerildiğini, halat çekmede ortaya bir sınır çizgisi belirlendiğini ve kedi beşiğinde ip düğüm olunca oyunun bittiğini okumuştun. Bunlar yüzey anlamdır: Cevap metinde cümle olarak vardır, yorum yapmana gerek kalmaz. Buna karşılık “En eğlenceli oyun hangisi?” ya da “Lazer oyununda neden kalın ip kullanılıyor olabilir?” sorularının cevabı metinde yazmaz; bunları metindeki ipuçlarını kendi bilgilerinle birleştirerek yorumlarsın.

Yönergede sıra çok önemlidir. Halat çekmede önce takımlar ipin iki ucuna geçer, sonra çizgi belirlenir, en sonunda çekmeye başlanır; sırayı değiştirirsen oyun bozulur. Bu yüzden yönerge okurken adımları numaralandırır ya da “önce, sonra, en sonunda” kelimeleriyle işaretlersin. Metnin iletmek istediği mesajı da bulursun: Tek bir iple bile pek çok farklı oyun oynanabilir; bu düşünce, metindeki bütün oyunların ortak noktasıdır.

Oyunları anlatan metinlerde görseller yazının yardımcısıdır. Bir çizimde iki sıra çocuğun aynı ipi karşılıklı çektiğini ve ortada bir çizgi olduğunu görüyorsan görselin halat çekmeyi anlattığını metni okumadan bile anlarsın. Görseli okurken önce kimlerin ve nelerin olduğuna, sonra ne yaptıklarına, en son ayrıntılara (ok işaretleri, numaralar, yüz ifadeleri) bakarsın.

Görseldeki bazı mesajlar açıktır: Çizimde beş çocuk varsa oyun beş kişiyle oynanıyordur. Bazı mesajlar ise örtüktür, yani doğrudan söylenmez ama ipuçlarından çıkarılır. Çocukların gülen yüzleri oyunun eğlenceli olduğunu, hep birlikte çember olmaları oyunun birlikte oynandığını, eski bir fotoğraftaki siyah beyaz renkler oyunun yıllar önce de oynandığını düşündürür. Örtük mesajı bulurken önce ipucunu söyler, sonra ön bilginle birleştirirsin: “Çocuklar toprak bir sokakta oynuyor; demek ki bu oyun için özel bir alan gerekmiyor.”

Oklar ve numaralar görselin dilidir. Ok, ipin ya da oyuncunun hangi yöne gideceğini; numaralar hangi hareketin önce, hangisinin sonra yapılacağını gösterir. Kedi beşiği gibi el hareketlerine dayanan bir oyunda yalnız yazıyla anlatılması güç olan şekiller, numaralı çizimlerle çok daha kolay anlaşılır. Metinle görsel uyuşmuyorsa, örneğin metin dört oyuncu diyor ama çizimde altı çocuk varsa, bunu fark edip not alır, metindeki kuralı esas alırsın.

Temayla ilgili kelimeleri bir araya getirmek söz varlığını büyütür. “Oyun” kelimesinin çevresine oyuncu, takım, rakip, kural, sıra, hamle, malzeme, kazanmak ve kaybetmek kelimelerini yazarsan bir kelime ağı kurmuş olursun. Metni okurken bu ağa yeni kelimeler eklersin: halat, çember, bayrak, hedef, düğüm. Böylece bir oyunu anlatırken ya da yazarken aradığın kelimeyi kolayca bulursun.

Kelimeler arasındaki anlam ilişkilerine de bakarsın. “Kazanmak” ile “kaybetmek”, “başlamak” ile “bitmek” zıt anlamlıdır. “Oyun” ile “eğlence” yakın anlamlı, “yarış” ile “müsabaka” eş anlamlıdır. Bazı kelimeler aynı şeyin farklı türlerini adlandırır: Sicim ince iptir; halat ve urgan kalın iptir; ip ise hepsini kapsayan genel addır. Bir kelimeyi öğrenirken genel adını, eş ve zıt anlamlısını birlikte düşünmek kelimeyi hafızanda daha sağlam tutar.

Türkçede ipin ve oyunun geçtiği pek çok deyim vardır. Deyim, en az iki kelimeden oluşan ve gerçek anlamından uzaklaşmış kalıplaşmış sözdür. “İpin ucunu kaçırmak” bir işin denetimini yitirmek, “ipleri eline almak” yönetimi üstlenmek, “ipe un sermek” bir işi yapmamak için bahane uydurmak demektir. “Oyuna gelmek” aldatılmak, “oyunbozanlık etmek” ise bir oyunu ya da anlaşmayı bozmak anlamındadır. Bu deyimleri konuşmanda ve yazında yerinde kullanırsan anlatımın renklenir: “Takım kaptanı ipleri eline alınca oyun düzene girdi.”

Öğretmenin “Bildiğin bir ip oyununu anlat.” dediğinde hazırlık yapacak zamanın yoktur; bu bir hazırlıksız konuşmadır. Yine de konuşmaya başlamadan önce birkaç saniyelik bir zihinsel plan yaparsın: Oyunun adı ne? Kaç kişiyle ve neyle oynanır? Nasıl başlar, nasıl biter? Bu dört soru konuşmanın iskeletidir. Çıkış noktan, yani konuşmaya neden başladığın, planını belirler: Oyunu tanıtmak için konuşuyorsan kurallara, bir anını paylaşmak için konuşuyorsan duygularına ağırlık verirsin.

Doğaçlama konuşurken ezber yapmaz, aklına geleni bağlama uygun ve doğal bir biçimde söylersin. Konuşman sözlü üretim türündeyse (tek başına anlatım) dinleyicilerin ihtiyacını düşünürsün: Oyunu hiç bilmeyen biri için önce malzemeyi, sonra kuralları söylersin. Sözlü etkileşim türündeyse (soru-cevap, karşılıklı konuşma) arkadaşının sorusunu dinleyip ona göre cevap verirsin. Konuşurken kelime ağındaki kelimeleri kullanırsın: “rakip takım”, “sınır çizgisi”, “hamle” demek, “şey” ya da “bu” demekten daha açıktır.

Sesin, yönergeyi anlaşılır kılar. Kuralları yavaş ve tane tane söylersin; en önemli kuralı sesini biraz yükselterek vurgularsın: “İpe değmemek gerekiyor.” Soru sorarken ses tonun yükselir, bir adımı bitirirken alçalır; adımlar arasında kısa bir duraklama yaparsın ki dinleyen bir adımı diğerinden ayırabilsin. Ellerinle hareketi gösterir, dinleyenlerin yüzüne bakarsın; anlamadıklarını yüzlerinden fark edersen adımı yeniden söylersin.

Yazmaya başlamadan önce amacını, hedef kitleni ve yazının yapısını seçersin. Amacın büyüklerinin oynadığı oyunlarla bugünkü oyunları karşılaştırmaksa önce bilgi toplarsın: Aile büyüklerine çocukken hangi oyunları, nerede, kaç kişiyle ve hangi malzemeyle oynadıklarını sorarsın; sonra kendi oynadığın oyunlar için aynı soruları cevaplarsın. Karşılaştırılabilir unsurları (malzeme, yer, oyuncu sayısı, süre) bir tabloya yazarsın; tablo sana benzerlikleri ve farklılıkları gösterir.

Karşılaştırma paragrafı yazarken önce karşılaştırdığın iki şeyi tanıtırsın, sonra benzerlikleri, ardından farklılıkları anlatır, en sonunda kendi düşünceni söylersin. Benzerlik için “ikisi de”, “tıpkı … gibi”, “benzer biçimde”; farklılık için “oysa”, “buna karşılık”, “…den farklı olarak” ifadelerini kullanırsın: “Babaannemin oynadığı ip atlama da benim oynadığım dijital oyun da arkadaşlarla oynanır. Oysa ip atlama sokakta, bedeni çalıştırarak oynanır; buna karşılık dijital oyun ekran başında oynanır.”

Bir oyunun yönergesini yazarken sıralı yapı kullanırsın. Önce oyunun adını, malzemesini ve oyuncu sayısını bir cümleyle verirsin; sonra adımları sıra sayılarıyla yazarsın. Her adımda tek bir eylem bulunur; her adım bir cümle olduğu için büyük harfle başlar, noktayla biter: “1. Oyuncular bir çember olur. 2. Ebe ipi yerden çevirir. 3. İpe değen oyuncu ebe olur.” Sıra sayılarından sonra nokta konduğunu hatırlarsın. Ölçü birimlerinin kısaltmaları olan m, cm ve kg noktasız yazılır; dk. ve sn. kısaltmaları ise nokta alır: “Oyun için 3 m ip gerekir, her tur 2 dk. sürer.”

Yazını bitirince kontrol edersin: Karşılaştırma yazısında hem benzerlik hem farklılık var mı? Yönergede adımlar doğru sırada mı, atlanan bir kural var mı? Kelime ağındaki kelimeleri kullandın mı? Yazım ve noktalama doğru mu? Bu sorulara verdiğin cevaplar yazının güçlü ve geliştirilmesi gereken yönlerini gösterir.