Okulumu Tanıtıyorum: Ortaokul ve Sınıfım, Okul Eşyalarının Konumu, Birinciden Onuncuya Sıra Sayıları, Ne Var ve Nerede Soruları, Mümtaz ve Tab'an İfadeleri ile İlmin Mertebesi Veciz Sözü

Bir okulu tanıtmaya önce kendimizden başlarız. Erkek bir öğrenci أَنَا طَالِبٌ فِي الصَّفِّ السَّادِسِ (Ene tâlibun fi's-saffi's-sâdisi - Ben altıncı sınıf öğrencisiyim) derken kız bir öğrenci أَنَا طَالِبَةٌ فِي الصَّفِّ السَّادِسِ (Ene tâlibetun fi's-saffi's-sâdisi) der. طَالِبٌ (öğrenci) kelimesinin sonuna ـَةٌ eklenince kelime dişil olur. Cümledeki فِي harf-i ceri yüzünden الصَّفِّ ve onun sıfatı olan السَّادِسِ esreli okunur.

Türkiye'de 5, 6, 7 ve 8. sınıflar ortaokulda okunur. Arapçada ortaokul اَلْمَدْرَسَةُ الْمُتَوَسِّطَةُ (el-medresetü'l-mutevassıtatu) demektir; مُتَوَسِّطَةٌ kelimesi «ortadaki, orta» anlamındadır. Diğer kademeler اَلْمَدْرَسَةُ الِابْتِدَائِيَّةُ (ilkokul) ve اَلْمَدْرَسَةُ الثَّانَوِيَّةُ (lise) şeklindedir. Bunlar sıfat tamlamasıdır: مَدْرَسَةٌ müennes olduğu için sıfatlar da ة ile biter. «Ortaokulda okuyorum» demek için أَدْرُسُ فِي الْمَدْرَسَةِ الْمُتَوَسِّطَةِ cümlesi kurulur.

Kısa bir tanıtım metni dört adımdan oluşur: ad, sınıf, okul türü ve sınıfın yeri. Örnek model şöyledir: اِسْمِي زَيْنَبُ. أَنَا طَالِبَةٌ فِي الصَّفِّ السَّادِسِ. أَدْرُسُ فِي الْمَدْرَسَةِ الْمُتَوَسِّطَةِ. صَفِّي فِي الطَّابِقِ الثَّانِي. (Adım Zeynep. Altıncı sınıf öğrencisiyim. Ortaokulda okuyorum. Sınıfım ikinci kattadır.) Bu modeldeki صَفِّي (sınıfım) ve مَدْرَسَتِي (okulum) kelimelerinin sonundaki ـِي eki Türkçedeki «-ım, -im» iyelik ekinin karşılığıdır. Okulumuzu bir sıfatla da anlatabiliriz: مَدْرَسَتِي كَبِيرَةٌ وَجَمِيلَةٌ (Okulum büyük ve güzeldir).

Bu ünite kapsamında مَكْتَبَةٌ kelimesi iki ayrı listede karşımıza çıkar: okulun bölümleri arasında kütüphane, okulda bulunan eşyalar arasında ise kitaplık (kitap dolabı) anlamında. Kelime كِتَابٌ (kitap), كُتُبٌ (kitaplar) ve كَاتِبٌ (yazar) kelimeleriyle aynı ك ت ب kökünden gelir ve «kitapların bulunduğu yer» demektir. Hangi anlamın kastedildiğini cümlenin bağlamından anlarız: أَذْهَبُ إِلَى الْمَكْتَبَةِ (Kütüphaneye gidiyorum) cümlesinde bir mekân, تُوجَدُ فِي الصَّفِّ مَكْتَبَةٌ صَغِيرَةٌ (Sınıfta küçük bir kitaplık vardır) cümlesinde ise bir eşya söz konusudur.

Okulda bulunan hedef eşyalar şunlardır: خَرِيطَةٌ (harita), مَقْعَدٌ (sıra, oturak; çoğulu مَقَاعِدُ), سَبُّورَةٌ ذَكِيَّةٌ (akıllı tahta), مَكْتَبَةٌ (kitaplık), سَاعَةٌ (saat) ve حَاسُوبٌ (bilgisayar). Bu kelimelerin cinsiyetini şimdiden bilmek, bir sonraki bölümde «vardır» fiilini seçerken işimizi kolaylaştırır: مَقْعَدٌ ve حَاسُوبٌ müzekker (eril); sonu ة ile biten خَرِيطَةٌ، سَبُّورَةٌ، مَكْتَبَةٌ ve سَاعَةٌ müennes (dişil) kelimelerdir.

Eşyaların yerini anlatırken geçen hafta öğrendiğimiz zarfları kullanırız. Krokiye bakan kişiye göre sınıfımızı şöyle anlatabiliriz: اَلسَّاعَةُ فَوْقَ السَّبُّورَةِ (Saat tahtanın üstündedir), اَلْخَرِيطَةُ يَسَارَ السَّبُّورَةِ (Harita tahtanın solundadır), اَلْمَكْتَبَةُ يَمِينَ السَّبُّورَةِ (Kitaplık tahtanın sağındadır), اَلْحَاسُوبُ أَمَامَ السَّبُّورَةِ (Bilgisayar tahtanın önündedir) ve اَلْحَقِيبَةُ تَحْتَ الْمَقْعَدِ (Çanta sıranın altındadır). Tersinden bakınca اَلسَّبُّورَةُ خَلْفَ الْحَاسُوبِ (Tahta bilgisayarın arkasındadır) da denebilir. Zarftan sonra gelen her isim esreli okunur.

Sıra sayılarını ezberlemenin en kolay yolu, onların sayma sayılarından nasıl türediğini görmektir. Üçten ona kadar sayıların kökü fâil kalıbına (فَاعِلٌ) dökülür: ثَلَاثَةٌ (üç) → ثَالِثٌ (üçüncü), أَرْبَعَةٌ (dört) → رَابِعٌ (dördüncü), خَمْسَةٌ (beş) → خَامِسٌ (beşinci), سَبْعَةٌ (yedi) → سَابِعٌ (yedinci), ثَمَانِيَةٌ (sekiz) → ثَامِنٌ (sekizinci), تِسْعَةٌ (dokuz) → تَاسِعٌ (dokuzuncu), عَشَرَةٌ (on) → عَاشِرٌ (onuncu). سِتَّةٌ (altı) kelimesinin sıra sayısı ise asıl kökünden gelen سَادِسٌ (altıncı) biçimidir.

Bu kalıba uymayan iki özel sıra sayısı vardır: وَاحِدٌ (bir) için اَلْأَوَّلُ (birinci), اِثْنَانِ (iki) için اَلثَّانِي (ikinci) kullanılır. Sıra sayıları belirli bir isimden sonra geldiğinde ال takısını alır: اَلصَّفُّ الْخَامِسُ (beşinci sınıf), اَلصَّفُّ السَّابِعُ (yedinci sınıf), اَلصَّفُّ الثَّامِنُ (sekizinci sınıf). Ortaokulun dört sınıfı böylece beşinciden sekizinciye kadar sıralanır; lisenin ilk iki sınıfı ise اَلصَّفُّ التَّاسِعُ (dokuzuncu sınıf) ve اَلصَّفُّ الْعَاشِرُ (onuncu sınıf) olur.

Okul binasında katları anlatırken giriş katı için اَلطَّابِقُ الْأَرْضِيُّ (zemin kat) ifadesi kullanılır; onun üstündeki katlar اَلطَّابِقُ الْأَوَّلُ، اَلطَّابِقُ الثَّانِي diye devam eder. فِي ile kullanıldığında sıra sayısı da esreli okunur: فِي الصَّفِّ السَّابِعِ (yedinci sınıfta), فِي الطَّابِقِ الْأَوَّلِ (birinci katta). Yalnızca الثَّانِي kelimesinin sonundaki harf ي olduğu için esre görünmez: فِي الطَّابِقِ الثَّانِي.

Bir yerde neler olduğunu öğrenmek için مَاذَا (ne) soru kelimesini يُوجَدُ (bulunur, vardır) fiiliyle birlikte kullanırız: مَاذَا يُوجَدُ فِي الصَّفِّ؟ (Sınıfta ne var?). Soruda henüz ne bulunduğunu bilmediğimiz için genellikle يُوجَدُ tercih edilir; aklımızda müennes bir eşya varsa مَاذَا تُوجَدُ ...؟ biçimi de duyulabilir. Asıl dikkat edilmesi gereken yer cevaptır: Cevapta fiil, bulunan eşyanın cinsiyetine uyar. Müzekker eşya için يُوجَدُ فِي الصَّفِّ حَاسُوبٌ (Sınıfta bilgisayar vardır), müennes eşya için تُوجَدُ فِي الصَّفِّ خَرِيطَةٌ (Sınıfta harita vardır) denir.

Bu soru kalıbı yer-yön zarflarıyla da kurulabilir. O zaman فِي yerine zarf gelir: مَاذَا يُوجَدُ يَمِينَ السَّبُّورَةِ؟ (Tahtanın sağında ne var?) → تُوجَدُ يَمِينَ السَّبُّورَةِ مَكْتَبَةٌ (Tahtanın sağında bir kitaplık vardır). مَاذَا يُوجَدُ فَوْقَ السَّبُّورَةِ؟ → تُوجَدُ فَوْقَ السَّبُّورَةِ سَاعَةٌ (Tahtanın üstünde saat vardır). مَاذَا يُوجَدُ أَمَامَ الْمَدْرَسَةِ؟ → يُوجَدُ أَمَامَ الْمَدْرَسَةِ فِنَاءٌ كَبِيرٌ (Okulun önünde büyük bir avlu vardır). Cevaplarda bulunan eşya belirsiz (tenvinli) gelir; çünkü «bir harita, bir saat» gibi yeni bir bilgi verilmektedir.

Cevapta birden fazla eşya sayıldığında fiil, kendinden hemen sonra gelen ilk isme uyar: يُوجَدُ فِي الْمُخْتَبَرِ حَاسُوبٌ وَسَاعَةٌ (Laboratuvarda bilgisayar ve saat vardır) cümlesinde ilk isim حَاسُوبٌ müzekker olduğu için يُوجَدُ; تُوجَدُ فِي الْمَكْتَبَةِ خَرِيطَةٌ وَحَاسُوبٌ cümlesinde ise ilk isim خَرِيطَةٌ müennes olduğu için تُوجَدُ kullanılmıştır. Akıcı konuşmak isteyen öğrenci, cevabı soru cümlesindeki sözcükleri tekrar ederek kurar; böylece hem yapıyı pekiştirir hem de dinleyene tam bilgi verir.

Bir bölümün veya eşyanın nerede olduğunu sormak için أَيْنَ (nerede) soru kelimesi kullanılır. Bu kalıpta yer sorulan şey bellidir; bu yüzden fiil daha soruda o isme uyar: أَيْنَ يُوجَدُ الْمُخْتَبَرُ؟ (Laboratuvar nerede bulunur?), أَيْنَ تُوجَدُ الْمَكْتَبَةُ؟ (Kütüphane nerede bulunur?). Cevapta aynı fiil tekrarlanır, ardından mekân ve konum bilgisi gelir: يُوجَدُ الْمُخْتَبَرُ فِي الطَّابِقِ الثَّانِي (Laboratuvar ikinci kattadır), تُوجَدُ الْمَكْتَبَةُ فِي الطَّابِقِ الثَّانِي (Kütüphane ikinci kattadır).

Görseldeki üç katlı okul krokisini birlikte okuyalım. Zemin katta soldan sağa اَلْمَسْجِدُ (mescit), اَلْمَقْصِفُ (kantin) ve فِنَاءُ الْمَدْرَسَةِ (okul avlusu); birinci katta غُرْفَةُ الْمُدِيرِ (müdür odası), غُرْفَةُ الْمُعَلِّمِينَ (öğretmenler odası) ve اَلصَّفُّ السَّادِسُ; ikinci katta اَلْمَكْتَبَةُ، اَلْمُخْتَبَرُ ve اَلصَّفُّ السَّابِعُ bulunur. Buna göre: تُوجَدُ غُرْفَةُ الْمُعَلِّمِينَ يَمِينَ غُرْفَةِ الْمُدِيرِ (Öğretmenler odası müdür odasının sağındadır), يُوجَدُ الْمَقْصِفُ يَمِينَ الْمَسْجِدِ (Kantin mescidin sağındadır), تُوجَدُ الْمَكْتَبَةُ فَوْقَ غُرْفَةِ الْمُدِيرِ (Kütüphane müdür odasının üstündedir) ve يُوجَدُ الْمَسْجِدُ تَحْتَ غُرْفَةِ الْمُدِيرِ (Mescit müdür odasının altındadır).

Günlük konuşmada cevabı kısaltmak da mümkündür. Uzun cevap yerine yalnızca konum söylenebilir: أَيْنَ يُوجَدُ الْمُخْتَبَرُ؟ → فِي الطَّابِقِ الثَّانِي، يَمِينَ الْمَكْتَبَةِ (İkinci katta, kütüphanenin sağında). Mekânın adını tekrar etmek istemezsek zamir kullanırız: müzekker mekân için هُوَ، müennes mekân için هِيَ: أَيْنَ تُوجَدُ غُرْفَةُ الْمُعَلِّمِينَ؟ → هِيَ فِي الطَّابِقِ الْأَوَّلِ (O, birinci kattadır). Bir yeri tarif ederken önce katı, sonra yanındaki mekânı söylemek dinleyenin işini kolaylaştırır.

Bu haftanın ilk sosyal ifadesi مُمْتَازٌ (mümtâzun) kelimesidir ve «mükemmel, harika, çok iyi» anlamına gelir. Öğretmen doğru cevap veren öğrenciye tek kelimeyle مُمْتَازٌ! (Mükemmel!) diyebilir ya da cümle içinde kullanabilir: إِجَابَتُكَ صَحِيحَةٌ، مُمْتَازٌ! (Cevabın doğru, harika!). Kelime bir kişiyi nitelediğinde cinsiyete uyar: أَنْتَ طَالِبٌ مُمْتَازٌ (Sen mükemmel bir öğrencisin - erkek), أَنْتِ طَالِبَةٌ مُمْتَازَةٌ (Sen mükemmel bir öğrencisin - kız).

İkinci ifade طَبْعًا (tab'an) «tabii ki, elbette» demektir; sonundaki iki üstün (tenvin) yüzünden «-an» diye okunur. Bir soruya güçlü ve içten bir «evet» demek için kullanılır: هَلْ تُحِبُّ مَدْرَسَتَكَ؟ (Okulunu seviyor musun?) → طَبْعًا، أُحِبُّ مَدْرَسَتِي كَثِيرًا (Elbette, okulumu çok seviyorum). Bir arkadaşın yardım istediğinde de طَبْعًا! diyerek isteğini memnuniyetle kabul ettiğini gösterirsin. Unutma: مُمْتَازٌ övgü bildirir, طَبْعًا ise onay bildirir.

Haftanın veciz sözü رُتْبَةُ الْعِلْمِ أَعْلَى الرُّتَبِ (Rutbetü'l-ilmi a'le'r-ruteb) şeklindedir ve «İlmin derecesi, derecelerin en yücesidir.» anlamına gelir. Sözdeki رُتْبَةٌ derece, mertebe; çoğulu رُتَبٌ dereceler; اَلْعِلْمُ ilim, bilgi; أَعْلَى ise en yüksek, en yüce demektir. Bu söz, Kur'an-ı Kerim'deki «يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ» (Allah sizden iman edenleri ve kendilerine ilim verilenleri derece derece yükseltir. Mücâdele Suresi, 11. ayet) mesajıyla uyum içindedir. Kütüphanede okuduğumuz her sayfa, laboratuvarda yaptığımız her deney bizi bu yüce dereceye bir basamak daha yaklaştırır.