Okulumda Bir Gün: Okul Gezisi Diyaloğu, Okuma Metni, Bölümlerde Yapılan Etkinlikler, Zıt Yönlerle Konum Anlatma, Sıra Sayılarıyla Sıralama ve Okul Tanıtım Broşürü

Bir dinleme ya da izleme metnine başlamadan önce hazırlık yapmak, duyduklarımızı anlamamızı çok kolaylaştırır. Bu hafta okula yeni gelen Kerim (كَرِيمٌ) ile onu okulda gezdiren rehber öğrenci Selma (سَلْمَى) arasında geçen bir diyaloğu dinleyeceğiz. Dinlemeden önce kendimize şu soruları sorarız: Yeni bir öğrenci okulda en çok neyi merak eder? Konuşmada hangi bölümlerin adı geçebilir? Hangi soru kelimelerini duyacağım? Bu tahminler, kulağımızı مَكْتَبَةٌ، مُخْتَبَرٌ، مَقْصِفٌ gibi anahtar kelimelere hazırlar.

Diyalog şöyledir: Kerim: أَنَا طَالِبٌ جَدِيدٌ. أَيْنَ يُوجَدُ الصَّفُّ السَّادِسُ؟ (Ben yeni bir öğrenciyim. Altıncı sınıf nerede?) – Selma: يُوجَدُ الصَّفُّ السَّادِسُ فِي الطَّابِقِ الْأَوَّلِ. (Altıncı sınıf birinci kattadır.) – Kerim: وَمَاذَا يُوجَدُ فِي الطَّابِقِ الْأَرْضِيِّ؟ (Peki zemin katta ne var?) – Selma: يُوجَدُ فِي الطَّابِقِ الْأَرْضِيِّ مَقْصِفٌ وَمَسْجِدٌ. (Zemin katta kantin ve mescit vardır.) – Kerim: هَلْ تُوجَدُ فِي الْمَدْرَسَةِ مَكْتَبَةٌ؟ (Okulda kütüphane var mı?) – Selma: طَبْعًا! تُوجَدُ الْمَكْتَبَةُ فِي الطَّابِقِ الثَّانِي، يَسَارَ الْمُخْتَبَرِ. (Elbette! Kütüphane ikinci katta, laboratuvarın solundadır.) – Kerim: شُكْرًا! (Teşekkürler!) – Selma: عَفْوًا! (Rica ederim!)

Dinlerken her şeyi aynı anda yazmaya çalışmayız; yalnızca soru kelimesini, mekânın adını ve konum bilgisini not ederiz. Dinledikten sonra notlarımızı bir araya getirerek diyaloğu anlamlandırırız: Altıncı sınıf birinci kattadır; zemin katta kantin ve mescit vardır; kütüphane ikinci katta, laboratuvarın solundadır. Diyalogda yeni bir soru kalıbı da duyduk: هَلْ ile başlayan sorular «evet» ya da «hayır» cevabı bekler. Selma burada sıradan bir نَعَمْ (evet) yerine طَبْعًا diyerek cevabını daha güçlü ve içten bir hâle getirmiştir.

Okumaya başlamadan önce de hazırlık yaparız: Metnin başlığına ve yanındaki görsele bakar, metnin ne hakkında olduğunu tahmin ederiz. Başlık مَدْرَسَتِي (Okulum) olduğuna göre metinde okulun bölümleri, katları ve sınıftaki eşyalar anlatılacaktır. İkinci adımda metne hızlıca göz gezdirip tanıdığımız kelimeleri buluruz: مَسْجِدٌ، مَقْصِفٌ، فِنَاءٌ، سَبُّورَةٌ ذَكِيَّةٌ... Tanıdık kelimeler, metnin geri kalanını anlamamız için birer işaret taşıdır.

Metin şöyledir: اِسْمِي هَاجَرُ. أَنَا طَالِبَةٌ فِي الصَّفِّ السَّادِسِ. مَدْرَسَتِي مَدْرَسَةٌ مُتَوَسِّطَةٌ كَبِيرَةٌ وَجَمِيلَةٌ، وَفِيهَا ثَلَاثَةُ طَوَابِقَ. فِي الطَّابِقِ الْأَرْضِيِّ مَسْجِدٌ وَمَقْصِفٌ. يُوجَدُ أَمَامَ الْمَدْرَسَةِ فِنَاءٌ وَاسِعٌ. فِي الطَّابِقِ الْأَوَّلِ غُرْفَةُ الْمُدِيرِ وَغُرْفَةُ الْمُعَلِّمِينَ. صَفِّي فِي الطَّابِقِ الثَّانِي، اَلْمُخْتَبَرُ يَمِينَ صَفِّي وَالْمَكْتَبَةُ يَسَارَ صَفِّي. تُوجَدُ فِي صَفِّي سَبُّورَةٌ ذَكِيَّةٌ وَخَرِيطَةٌ وَسَاعَةٌ. أُحِبُّ مَدْرَسَتِي كَثِيرًا. (Adım Hâcer. Altıncı sınıf öğrencisiyim. Okulum büyük ve güzel bir ortaokuldur; onda üç kat vardır. Zemin katta mescit ve kantin vardır. Okulun önünde geniş bir avlu bulunur. Birinci katta müdür odası ve öğretmenler odası vardır. Sınıfım ikinci kattadır; laboratuvar sınıfımın sağında, kütüphane sınıfımın solundadır. Sınıfımda akıllı tahta, harita ve saat vardır. Okulumu çok seviyorum.)

Metni anlamlandırmak için bilgileri kat kat bir tabloya dökeriz; böylece dağınık cümleler düzenli bir okul planına dönüşür. Metinde iki yeni kullanım dikkatimizi çeker. Birincisi فِيهَا kelimesidir: فِي (içinde) ile هَا (onun - dişil) birleşmiştir ve «onda, onun içinde» demektir; burada مَدْرَسَةٌ kelimesini gösterir. İkincisi fiilsiz bulunma cümlesidir: فِي الطَّابِقِ الْأَرْضِيِّ مَسْجِدٌ cümlesinde يُوجَدُ yoktur ama anlam yine «Zemin katta mescit vardır» olur. Arapçada yer bildiren öbek başa, belirsiz isim sona geldiğinde «vardır» anlamı kendiliğinden oluşur.

Bir okulu tanıtmak yalnızca bölümlerin adını söylemek değildir; o bölümlerde neler yapıldığını anlatmak tanıtımı canlı hâle getirir. Bunun için «biz» anlamı taşıyan fiilleri kullanırız. Fiilin başındaki نَـ ön eki Türkçedeki «-ırız, -eriz» ekinin karşılığıdır: نَقْرَأُ الْكُتُبَ فِي الْمَكْتَبَةِ (Kütüphanede kitap okuruz), نُجْرِي التَّجَارِبَ فِي الْمُخْتَبَرِ (Laboratuvarda deney yaparız), نَأْكُلُ وَنَشْرَبُ فِي الْمَقْصِفِ (Kantinde yer ve içeriz), نَلْعَبُ فِي فِنَاءِ الْمَدْرَسَةِ (Okul avlusunda oynarız), نُصَلِّي فِي الْمَسْجِدِ (Mescitte namaz kılarız). Odalarda ise başka kişiler çalışır: يَعْمَلُ الْمُدِيرُ فِي غُرْفَةِ الْمُدِيرِ (Müdür, müdür odasında çalışır), يَجْتَمِعُ الْمُعَلِّمُونَ فِي غُرْفَةِ الْمُعَلِّمِينَ (Öğretmenler, öğretmenler odasında toplanır).

Okul eşyalarının da bir işlevi vardır. Sınıfımızı anlatırken şu cümleleri kurabiliriz: نَجْلِسُ عَلَى الْمَقْعَدِ (Sırada otururuz), نَكْتُبُ عَلَى السَّبُّورَةِ الذَّكِيَّةِ (Akıllı tahtaya yazarız), نَنْظُرُ إِلَى الْخَرِيطَةِ (Haritaya bakarız), نَسْتَخْدِمُ الْحَاسُوبَ (Bilgisayarı kullanırız), نَضَعُ الْكُتُبَ فِي الْمَكْتَبَةِ (Kitapları kitaplığa koyarız). Son cümlede مَكْتَبَةٌ kelimesinin bir eşya, yani kitaplık anlamında kullanıldığına dikkat et; نَقْرَأُ فِي الْمَكْتَبَةِ cümlesinde ise aynı kelime kütüphane demektir.

Öğrendiklerimizi bir bilmece oyunu ile pekiştirebiliriz. Bir öğrenci bir mekânı ya da eşyayı anlatır, diğerleri tahmin eder: أَنَا فَوْقَ السَّبُّورَةِ. أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ إِلَيَّ لِتَعْرِفُوا الْوَقْتَ. مَنْ أَنَا؟ (Tahtanın üstündeyim. Saati öğrenmek için bana bakarsınız. Ben kimim?) → أَنْتِ السَّاعَةُ! (Sen saatsin!). İkinci bilmece: فِي هَذَا الْمَكَانِ كُتُبٌ كَثِيرَةٌ، وَنَقْرَأُ فِيهِ بِهُدُوءٍ. مَا هَذَا الْمَكَانُ؟ (Bu yerde çok kitap vardır ve orada sessizce okuruz. Burası neresi?) → هَذَا الْمَكَانُ الْمَكْتَبَةُ. Bilmece hazırlayan öğrenci hem kelimeyi hem de konum ve işlev bilgisini birlikte kullanmış olur.

Yer-yön zarfları zıt çiftler hâlinde düşünülürse çok daha kolay akılda kalır: يَمِينَ (sağında) ↔ يَسَارَ (solunda), أَمَامَ (önünde) ↔ خَلْفَ (arkasında), فَوْقَ (üstünde) ↔ تَحْتَ (altında). Bu çiftlerin güzel bir özelliği vardır: Bir konumu iki farklı şekilde söyleyebiliriz. Laboratuvar kütüphanenin sağındaysa kütüphane de laboratuvarın solundadır: اَلْمُخْتَبَرُ يَمِينَ الْمَكْتَبَةِ = اَلْمَكْتَبَةُ يَسَارَ الْمُخْتَبَرِ. Saat tahtanın üstündeyse tahta saatin altındadır: اَلسَّاعَةُ فَوْقَ السَّبُّورَةِ = اَلسَّبُّورَةُ تَحْتَ السَّاعَةِ. Avlu okulun önündeyse okul avlunun arkasındadır: اَلْفِنَاءُ أَمَامَ الْمَدْرَسَةِ = اَلْمَدْرَسَةُ خَلْفَ الْفِنَاءِ.

Cümleyi çevirirken iki isim yer değiştirir ve harekeler de değişir. Cümlenin başındaki isim ötre (ـُ) alır, zarftan sonra gelen isim ise esre (ـِ) alır; zarfın kendisi üstünlü (ـَ) kalır. Örneğin اَلْمُخْتَبَرُ يَمِينَ الْمَكْتَبَةِ cümlesinde الْمَكْتَبَةِ esrelidir; dönüştürünce اَلْمَكْتَبَةُ başa geçip ötre alır, الْمُخْتَبَرِ ise esreli olur. Cümlede يُوجَدُ / تُوجَدُ varsa fiil de yeni özneye göre değişebilir: يُوجَدُ الْمُخْتَبَرُ يَمِينَ الْمَكْتَبَةِ → تُوجَدُ الْمَكْتَبَةُ يَسَارَ الْمُخْتَبَرِ. İlk cümlenin öznesi müzekker مُخْتَبَرٌ, ikincinin öznesi müennes مَكْتَبَةٌ olduğu için fiil يُوجَدُ'dan تُوجَدُ'ya dönmüştür.

Bir yeri daha ayrıntılı tarif etmek istediğimizde kat bilgisi ile zarfı birleştiririz: يُوجَدُ الْمَقْصِفُ فِي الطَّابِقِ الْأَرْضِيِّ، تَحْتَ الصَّفِّ السَّادِسِ (Kantin zemin katta, altıncı sınıfın altındadır). Aynı yer için birden fazla zarf da kullanılabilir: اَلْمَكْتَبَةُ يَسَارَ صَفِّي وَفَوْقَ غُرْفَةِ الْمُدِيرِ (Kütüphane sınıfımın solunda ve müdür odasının üstündedir). Bu tür cümleler, dinleyenin aklında net bir okul planı oluşturur ve konuşmamızı daha akıcı yapar.

Sıra sayılarını yalnızca katları anlatmak için değil, günlük okul hayatındaki pek çok sıralama için de kullanırız. Bunun için önce soru kalıbını öğrenelim: فِي أَيِّ ... ؟ (Hangi ...-de?). أَيُّ kelimesi «hangi» demektir ve kendinden sonraki belirsiz ismi esreli okutur: فِي أَيِّ صَفٍّ أَنْتَ؟ (Hangi sınıftasın? - erkeğe), فِي أَيِّ صَفٍّ أَنْتِ؟ (Hangi sınıftasın? - kıza), فِي أَيِّ طَابِقٍ صَفُّكَ؟ (Sınıfın hangi katta?). Cevaplar sıra sayısıyla verilir: أَنَا فِي الصَّفِّ السَّادِسِ (Altıncı sınıftayım), صَفِّي فِي الطَّابِقِ الثَّالِثِ (Sınıfım üçüncü kattadır).

Sınıfın içinde de sıra sayıları işimize yarar. Oturduğumuz sırayı أَجْلِسُ فِي الْمَقْعَدِ الرَّابِعِ (Dördüncü sırada otururum) diye söyleriz. Ders programını anlatırken اَلدَّرْسُ الْأَوَّلُ (birinci ders), اَلدَّرْسُ الثَّانِي (ikinci ders) ifadelerini kullanırız: اَلدَّرْسُ الْأَوَّلُ دَرْسُ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ (Birinci ders Arapça dersidir). Bir yarışmanın sonucunu bildirirken de sıra sayısı kullanılır: أَحْمَدُ الْأَوَّلُ وَعَلِيٌّ الثَّانِي وَيُوسُفُ الثَّالِثُ (Ahmet birinci, Ali ikinci, Yusuf üçüncüdür). Sıra sayısı burada bir kişiyi niteler ve bilgi bildirir.

Sınavlarda öğrenciler bazen bir sıra numarasına göre oturur. Öğretmen يَا عُمَرُ، اِجْلِسْ فِي الْمَقْعَدِ السَّابِعِ (Ömer, yedinci sıraya otur) dediğinde Ömer hemen طَبْعًا! diye cevap verebilir. On sıralık bir sırayı birinciden onuncuya kadar sayarak kontrol etmek, sıra sayılarını tekrar etmenin eğlenceli bir yoludur: اَلْمَقْعَدُ الْأَوَّلُ، الثَّانِي، الثَّالِثُ، الرَّابِعُ، الْخَامِسُ، السَّادِسُ، السَّابِعُ، الثَّامِنُ، التَّاسِعُ، الْعَاشِرُ. فِي harf-i ceriyle kullanıldığında sıra sayısının da esre aldığını unutma: فِي الْمَقْعَدِ الْعَاشِرِ (onuncu sırada).

Dönemin son haftalarına yaklaşırken öğrendiklerimizi bir okul tanıtım broşüründe topluyoruz. Yazmaya hazırlık için önce bir kelime bankası hazırlarız: okulun bölümleri (مَكْتَبَةٌ، مُخْتَبَرٌ، مَقْصِفٌ، فِنَاءُ الْمَدْرَسَةِ، مَسْجِدٌ), eşyalar (سَبُّورَةٌ ذَكِيَّةٌ، حَاسُوبٌ، خَرِيطَةٌ), katlar ve zarflar. Sonra okulumuzun basit bir krokisini çizeriz. İkinci adımda örnek broşür metnini dikkatle kopyalarız; kopyalarken harfleri, harekeleri ve noktalama işaretlerini doğru yazmaya özen gösteririz.

Örnek broşür metni şöyledir: مَدْرَسَتُنَا مَدْرَسَةٌ مُتَوَسِّطَةٌ جَمِيلَةٌ. فِيهَا مَكْتَبَةٌ كَبِيرَةٌ وَمُخْتَبَرٌ حَدِيثٌ. يُوجَدُ الْمَقْصِفُ فِي الطَّابِقِ الْأَرْضِيِّ، وَيُوجَدُ الْمَسْجِدُ يَسَارَ الْمَقْصِفِ. تُوجَدُ فِي كُلِّ صَفٍّ سَبُّورَةٌ ذَكِيَّةٌ وَحَاسُوبٌ. نَلْعَبُ فِي فِنَاءِ الْمَدْرَسَةِ وَنَقْرَأُ فِي الْمَكْتَبَةِ. (Okulumuz güzel bir ortaokuldur. Onda büyük bir kütüphane ve modern bir laboratuvar vardır. Kantin zemin kattadır; mescit kantinin solundadır. Her sınıfta akıllı tahta ve bilgisayar vardır. Okul avlusunda oynar, kütüphanede okuruz.) Broşür bütün okulu temsil ettiği için مَدْرَسَتِي (okulum) yerine مَدْرَسَتُنَا (okulumuz) kullanılmıştır; kelimenin sonundaki ـنَا eki «-ımız, -imiz» demektir. Kendi broşürünü yazarken bu modeli yeniden yapılandırırsın: kendi okulunun katlarını, bölümlerini ve konumlarını yerleştirir, istersen fiilsiz bir bulunma cümlesi ve zıt yönlü bir anlatım eklersin.

Broşürünü bir slogan ile bitirebilirsin: شِعَارُنَا: رُتْبَةُ الْعِلْمِ أَعْلَى الرُّتَبِ (Sloganımız: İlmin derecesi, derecelerin en yücesidir). Yazdıklarını arkadaşlarınla paylaşırken sosyal ifadelerimizi kullanırız: Arkadaşının broşürü güzelse مُمْتَازٌ! (Mükemmel!) dersin; «Broşürümü okur musun?» (هَلْ تَقْرَأُ نَشْرَتِي؟) sorusuna طَبْعًا! (Elbette!) diye cevap verirsin. Son olarak dönem boyunca neler öğrendiğini düşün: Artık kendini ve okulunu tanıtabiliyor, أَيْنَ ve مَاذَا sorularını sorup cevaplayabiliyor, birinciden onuncuya sıra sayılarını kullanabiliyorsun. Bu kazanımları bir öz değerlendirme listesiyle kontrol etmek, öğrenme yolculuğunu görmeni sağlar.