Akrabalarım: Okuma Diyaloğu, Çalışma Yerleri ve Kaç Akraban Var?

Ders kitabımızın 23–25. sayfalarındaki etkinliklerde, sonu tenvinli olan kelimelerin başına belirlilik takısı ال eklenirken yaşanan iki önemli değişiklik uygulamalı olarak gösterilir: Birincisi, kelimenin sonundaki çift hareke (tenvin) teke düşer (دَفْتَرٌ → اَلدَّفْتَرُ). İkincisi ise ilk harfin şemsi veya kameri olmasına göre okunuş değişir.

Şemsi harfle başlayan kelimelerde ل harfi okunmaz ve ilk harfin üzerine şedde konur: اَلنَّحْلُ (arı), اَلثَّوْبُ (elbise), اَلسَّمَّاعَةُ (kulaklık/stetoskop), اَلتِّلْفَازُ (televizyon), اَلدَّفْتَرُ (defter), اَلرَّسْمُ (resim), اَللَّوْحَةُ (tablo), اَلظَّبْيُ (ceylan), اَلذِّئْبُ (kurt), اَلشَّاحِنَةُ (kamyon), اَلضَّوْءُ (ışık), اَلصَّفُّ (sınıf), اَلطَّبِيبُ (doktor) ve اَلزَّمَنُ (zaman).

Kameri harfle başlayan kelimelerde ise ل harfinin üzerine cezim (الْـ) konur ve açıkça okunur: اَلْحَقِيبَةُ (çanta), اَلْأَبُ (baba), اَلْبَقَرَةُ (inek), اَلْجَرَسُ (zil), اَلْخَاتَمُ (yüzük), اَلْيَوْمُ (gün), اَلْوَرَقُ (kâğıt), اَلْهُدْهُدُ (ibibik kuşu), اَلْعُصْفُورُ (serçe), اَلْغَسَّالَةُ (çamaşır makinesi), اَلْقَمِيصُ (gömlek), اَلْفُلْفُلُ (biber), اَلْكَأْسُ (bardak) ve اَلْمِظَلَّةُ (şemsiye).

Kitabımızın 26. sayfasındaki okuma metninde Büşra (بُشْرَى), arkadaşı Merve'ye (مَرْوَة) geniş ailesinin fotoğrafını göstererek هَذِهِ صُورَةُ أَقَارِبِي (Bu, akrabalarımın fotoğrafıdır) der ve akrabalarını tek tek tanıtır.

Büşra önce dayısını ve teyzesini tanıtır: هَذَا خَالِي مَحْمُودٌ، هُوَ مُعَلِّمٌ مَاهِرٌ، يَعْمَلُ فِي مَدْرَسَتِي (Bu dayım Mahmut'tur, o yetenekli bir öğretmendir, benim okulumda çalışıyor) ve وَهَذِهِ خَالَتِي زَهْرَةُ، هِيَ بَيْطَرِيَّةٌ نَشِيطَةٌ (Bu da teyzem Zehra'dır, o çalışkan bir veterinerdir).

Ardından baba tarafındaki akrabalarını ve ninesini tanıtır: هَذِهِ عَمَّتِي شَيْمَاءُ، هِيَ مُمَرِّضَةٌ (Bu halam Şeyma'dır, o hemşiredir), وَهَذَا عَمِّي مُحَمَّدٌ، هُوَ مُحَامٍ (Bu amcam Muhammed'dir, o avukattır), وَهَذِهِ بِنْتُ عَمِّي خَدِيجَةُ، هِيَ طَالِبَةٌ (Bu amcamın kızı Hatice'dir, o öğrencidir) ve وَهَذِهِ جَدَّتِي فَاطِمَةُ، هِيَ مُتَقَاعِدَةٌ (Bu da ninem Fatma'dır, o emeklidir; onun dört torunu vardır).

Okuma metninden hareketle kelimeleri iki ana başlık altında sınıflandırabiliriz: Birincisi geniş aile bireylerini ifade eden الْأَقَارِبُ (akrabalar) grubu: جَدٌّ (dede), جَدَّةٌ (nine), عَمٌّ (amca), عَمَّةٌ (hala), خَالٌ (dayı), خَالَةٌ (teyze), حَفِيدٌ (erkek torun), حَفِيدَةٌ (kız torun) ve بِنْتُ عَمٍّ (amca kızı).

İkincisi ise الْمِهَنُ (meslekler) grubudur: مُعَلِّمٌ (öğretmen), بَيْطَرِيَّةٌ (kadın veteriner), مُمَرِّضَةٌ (hemşire), مُحَامٍ (avukat), طَبَّاخٌ / طَبَّاخَةٌ (aşçı), ضَابِطٌ (subay), شُرْطِيٌّ (polis) ve سَائِقٌ (şoför).

Meslek sahiplerini överken kullanılan sıfatlar da cinsiyete göre değişir: Erkek için مَاهِرٌ (yetenekli) ve نَشِيطٌ (çalışkan) kullanılırken, kadın için sonuna yuvarlak tâ (ة) eklenerek مَاهِرَةٌ ve نَشِيطَةٌ denir.

Bir kişinin nerede çalıştığını sormak için أَيْنَ (Nerede?) soru edatı ile يَعْمَلُ (erkek çalışıyor) veya تَعْمَلُ (kadın çalışıyor) fiili kullanılır. Örneğin okuma metni sorularında أَيْنَ يَعْمَلُ الْخَالُ؟ (Dayı nerede çalışıyor?) sorusuna يَعْمَلُ الْخَالُ فِي الْمَدْرَسَةِ (Dayı okulda çalışıyor) cevabı verilir.

Bir akrabanın mesleğini doğrudan sormak istediğimizde مَا مِهْنَةُ ...؟ (...-nın mesleği nedir?) kalıbını kullanırız: مَا مِهْنَةُ الْخَالَةِ؟ → هِيَ بَيْطَرِيَّةٌ (Teyzenin mesleği nedir? O veterinerdir) ve مَا مِهْنَةُ الْعَمَّةِ؟ → هِيَ مُمَرِّضَةٌ (Halanın mesleği nedir? O hemşiredir).

Mesleği doğrulamak için ise هَلْ soru edatı kullanılır: هَلِ الْعَمُّ مُحَامٍ؟ (Amca avukat mıdır?) sorusuna نَعَمْ، هُوَ مُحَامٍ (Evet, o avukattır) şeklinde cevap verilir.

Kitabımızın 29. sayfasında meslek sahiplerinin çalıştıkları ve çalışmadıkları yerleri karşılaştıran cümle kalıpları yer alır. Olumlu cümlede erkek için يَعْمَلُ فِي ..., kadın için تَعْمَلُ فِي ... (...-da çalışır) yapısı kullanılır.

Bir meslek sahibinin o mekânda çalışmadığını belirtmek için fiilin başına olumsuzluk edatı olan لَا getirilir: لَا يَعْمَلُ فِي ... (erkek ...-da çalışmaz) ve لَا تَعْمَلُ فِي ... (kadın ...-da çalışmaz).

Kitaptaki örnek cümleler bu farkı net biçimde gösterir: اَلْمُعَلِّمَةُ تَعْمَلُ فِي الْمَدْرَسَةِ (Kadın öğretmen okulda çalışır), اَلطَّبَّاخَةُ لَا تَعْمَلُ فِي غُرْفَةِ الْجُلُوسِ (Kadın aşçı oturma odasında çalışmaz), اَلشُّرْطِيُّ يَعْمَلُ فِي الْعَمَلِ (Polis iş yerinde çalışır), اَلْمُعَلِّمُ لَا يَعْمَلُ فِي غُرْفَةِ النَّوْمِ (Öğretmen yatak odasında çalışmaz) ve اَلسَّائِقُ يَعْمَلُ فِي الْعَمَلِ (Şoför iş yerinde çalışır).

Bir kimsenin kaç akrabası veya kaç torunu olduğunu sormak için كَمْ (Kaç / Kaç tane?) soru edatı kullanılır. كَمْ edatından sonra gelen tekil isim iki üstünlü (mensup) olarak okunur.

Örneğin okuma metninde كَمْ حَفِيدًا لِجَدَّتِكِ؟ (Ninenin kaç torunu var?) diye sorulduğunda أَرْبَعَةٌ (Dört) cevabı verilir. Benzer şekilde arkadaşımıza كَمْ عَمًّا لَكَ؟ (Senin kaç amcan var?), كَمْ خَالًا لَكَ؟ (Kaç dayın var?) veya كَمْ عَمَّةً لَكِ؟ (Kaç halan var?) diye sorabiliriz.

Ünitemizin sonunda (s. 30) akraba bağlarını (sıla-i rahim) ve akrabaya iyiliği öğütleyen çok anlamlı bir Arapça veciz söz yer alır: اَلْأَقْرَبُونَ أَوْلَى بِالْمَعْرُوفِ ('İyiliğe en layık olanlar en yakın akrabalarıdır.').