İkinci ünitemiz olan Peygamberimizin Mekkeli Arkadaşları temasına başlarken, İslam güneşinin doğduğu en zorlu Mekke yıllarında Hz. Peygamber'in (sav) yanında yer alan ilk Müslümanları (ashâb / sahabe) tanıyacağız. Peygamberimizin Dârülerkam'da sahabileriyle kurduğu sevgi, güven (itimat) ve eşitlik temelli iletişimi ile onların eşsiz sadakat ve fedakârlıklarını öğreneceğiz.
Sahabe (Ashâb) Kavramı, İlk Müslümanlar ve Dârülerkam Eğitim Merkezi
Sözlükte 'arkadaş, dost ve sohbet eden' anlamına gelen sahabi (çoğulu sahabe veya ashâb); Peygamberimiz Hz. Muhammed'i (sav) dünya gözüyle mümin olarak gören, onun sohbetinde bulunan ve iman üzere vefat eden Müslümanlara verilen isimdir. Mekke'de putperestliğin, kabileciliğin ve zulmün hüküm sürdüğü bir ortamda Hz. Peygamber'in el-Emîn (güvenilir) kişiliğine itimat ederek davetine ilk koşanlara Sâbikûn-i Evvelûn (İlk Öncüler) denir.
İslam'ı ilk kabul eden dört öncü sahabi şunlardır: Kadınlardan Peygamberimizin vefakâr eşi Hz. Hatice (ra), çocuklardan amcasının oğlu Hz. Ali (ra), azatlı kölelerden Hz. Zeyd b. Hârise (ra) ve hür yetişkin erkeklerden en yakın dostu Hz. Ebû Bekir (ra). Hz. Ebû Bekir'in samimi gayretiyle Hz. Osman, Hz. Zübeyr b. Avvâm, Hz. Abdurrahman b. Avf, Hz. Talha b. Ubeydullah ve Hz. Sa'd b. Ebî Vakkâs da ilk Müslümanlar kervanına katılmıştır.
Mekkeli müşriklerin baskılarının arttığı dönemde genç sahabilerden Erkam b. Ebi'l-Erkam (ra), Safa Tepesi'nin eteğindeki evini Hz. Peygamber'in ve Müslümanların hizmetine açmıştır. Dârülerkam (Erkam'ın Evi) adı verilen bu mekân, İslam'ın ilk eğitim yuvası, Kur'an-ı Kerim'in öğrenildiği ve tebliğin yürütüldüğü merkez olmuş; Hz. Ömer (ra) de burada Müslüman olarak İslam'ın açıktan tebliğine büyük güç katmıştır.
Peygamberimizin (sav) Mekkeli Sahabilerle İletişim İlkeleri
Peygamberimiz Hz. Muhammed (sav), Mekkeli arkadaşlarıyla kurduğu iletişimde şefkat, samimiyet, tevazu ve karşılıklı güveni (itimat) esas almıştır. Bir sahabisi kendisiyle konuştuğunda yüzünü ve bütün bedenini ona döner, sözünü kesmeden sonuna kadar dinler, karşılaştığında güler yüzle selam verip elini sıkar ve muhatabına kendisini çok değerli hissettirirdi. Sahabilerinden biri hastalandığında ziyaret eder, bir sıkıntısı olduğunda bizzat ilgilenirdi.
Cahiliye toplumunda kabile üstünlüğü ve zenginlik-kölelik ayrımı çok keskin iken, Hz. Peygamber meclisinde tam bir eşitlik ve kardeşlik ruhu kurmuştur. Mekke'nin en soylu ailesinden gelen Hz. Ebû Bekir ve Mus'ab b. Umeyr ile Habeşli bir köle olan Hz. Bilâl, Rûm diyarı kökenli Suheyb-i Rûmî ve demirci Habbâb b. Eret Dârülerkam'da diz dize oturmuşlardır. Müşrik ileri gelenleri 'Şu yoksulları ve köleleri yanından kovarsan meclisine geliriz' dediklerinde, inen En'âm suresi 52. ayetle Peygamberimiz o mazlum sahabilerini asla yanından uzaklaştırmamıştır.
Ayrıca Peygamberimiz genç sahabilere büyük güven duymuş ve onlara önemli sorumluluklar vermiştir: 16-17 yaşlarındaki Erkam'ın evini merkez seçmiş, genç Mus'ab b. Umeyr'i Medine'ye ilk öğretmen olarak göndermiş ve Habeşistan hicretinde sözcü olarak Hz. Cafer b. Ebî Tâlib'i görevlendirmiştir.
Mekkeli Sahabilerin Sadakati, Sabrı ve Fedakârlık Örnekleri
Mekkeli sahabiler, İslam'ı kabul ettikleri için müşriklerin alaylarına, ekonomik boykotuna ve ağır işkencelerine maruz kalmalarına rağmen Hz. Peygamber'e olan sadakatlerinden ödün vermemişlerdir. Hz. Ebû Bekir (ra), İsrâ ve Miraç mucizesini duyduğunda 'O söylediyse şüphesiz doğrudur!' diyerek es-Sıddîk unvanını almış; servetini Bilâl-i Habeşî, Habbâb ve Âmir b. Füheyre gibi işkence altındaki Müslüman köleleri satın alıp özgürlüğe kavuşturmak için harcamıştır.
Mekke'de hiçbir kabile koruması bulunmayan Ammâr b. Yâsir, babası Yâsir ve annesi Hz. Sümeyye (ra) kızgın güneş altında ağır işkencelere uğramış; Peygamberimiz onların yanından geçerken üzüntüyle 'Sabredin ey Yâsir ailesi! Sizin buluşma yeriniz cennettir' diyerek onlara moral vermiştir. Hz. Sümeyye ve eşi Yâsir, imanlarından dönmeyerek İslam'ın ilk şehitleri olmuşlardır.
Mekke'nin en zengin ve refah içinde yaşayan genci olan Mus'ab b. Umeyr (ra), annesinin tüm servetini elinden almasına ve onu odaya hapsetmesine rağmen İslam'ı seçmiş; Habeşistan'a ve ardından Medine'ye hicret ederek hayatını ilim öğretmeye adamıştır. Hicret emri geldiğinde bütün Mekkeli Müslümanlar (Muhacirler), evlerini, bağlarını ve mallarını Mekke'de bırakarak Allah ve Resulü'ne olan sadakatlerini kanıtlamışlardır.
Örnekler
Örnek 1'Sahabi (Sahabe / Ashâb)' ve 'Muhacir' kavramlarının anlamlarını açıklayınız.
Cevabı göster
• Sahabi (çoğulu Sahabe / Ashâb): Peygamberimiz Hz. Muhammed'i (sav) mümin olarak gören, onun sohbetinde bulunan ve iman üzere vefat eden Müslümanlardır. • Muhacir: Dinini yaşamak ve korumak için Mekke'deki yurdunu ve malını bırakarak Medine'ye (veya Habeşistan'a) hicret eden Mekkeli Müslümanlardır.
Örnek 2İslam'ın ilk yıllarında 'Dârülerkam' (Erkam'ın Evi) Müslümanlar için hangi işlevleri görmüştür?
Cevabı göster
Genç sahabi Erkam b. Ebi'l-Erkam'ın Safa Tepesi eteğindeki evi olan Dârülerkam; Müslümanların müşriklerin baskısından korunarak bir araya geldiği, Hz. Peygamber'den Kur'an ayetlerini ve dinî hükümleri öğrendiği, birlikte ibadet ettiği ve İslam'a davet çalışmalarının yürütüldüğü ilk eğitim ve tebliğ merkezi olmuştur.
Örnek 3Peygamberimizin (sav) Mekkeli sahabilerle iletişiminde dikkat çeken temel özellikler nelerdir?
Cevabı göster
Muhatabına bütün bedeniyle dönerek ve sözünü kesmeden dinlemesi, güler yüzlü ve tatlı dilli olması, zengin-yoksul ya da hür-köle ayrımı yapmadan herkesi eşit tutması, sahabilerin dertleriyle yakından ilgilenmesi ve gençlere güvenerek sorumluluk vermesidir.
Örnek 4Hz. Ebû Bekir'e (ra) neden 'es-Sıddîk' unvanı verilmiştir ve Mekke döneminde mazlum Müslümanlar için nasıl bir fedakârlık yapmıştır?
Cevabı göster
Hz. Peygamber'in getirdiği vahyi ve İsrâ-Miraç mucizesini hiçbir şüphe duymadan tasdik ettiği için kendisine 'özü sözü doğru, tereddütsüz inanan' anlamında 'es-Sıddîk' denmiştir. Ayrıca servetini Bilâl-i Habeşî gibi işkence gören Müslüman köleleri satın alıp azat etmek için harcamıştır.
Örnek 5Mekke'nin en varlıklı gençlerinden biri olan Mus'ab b. Umeyr'in (ra) hayatı, sahabilerin fedakârlığı açısından bize ne göstermektedir?
Cevabı göster
Mus'ab b. Umeyr, ailesinin tüm baskılarına ve zenginlikten mahrum bırakılmasına rağmen imanını ve Hz. Peygamber'in dostluğunu dünyalık servete tercih etmiş; Medine'ye gönderilen ilk öğretmen olarak şehrin İslamlaşmasına öncülük etmiştir.
Örnek 6Mekkeli müşriklerin ağır işkencelerine maruz kalan Yâsir ailesine Hz. Peygamber (sav) nasıl destek olmuş ve bu ailenin İslam tarihindeki yeri ne olmuştur?
Cevabı göster
Peygamberimiz onların yanına giderek 'Sabredin ey Yâsir ailesi! Sizin buluşma yeriniz cennettir' sözleriyle onlara moral ve teselli vermiştir. Hz. Sümeyye ve eşi Yâsir imanlarından taviz vermeyerek İslam'ın ilk şehitleri olmuşlardır.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Mekke döneminde Müslümanların güven içinde toplanıp Kur'an öğrendikleri, Safa Tepesi'nin eteğinde yer alan ve İslam'ın ilk eğitim yuvası kabul edilen mekân aşağıdakilerden hangisidir?
Mekke döneminde genç sahabi Erkam b. Ebi'l-Erkam'ın Safa Tepesi eteğindeki evi (Dârülerkam) İslam'ın ilk eğitim ve tebliğ merkezi olmuştur.
2Peygamberimiz Hz. Muhammed'i (sav) mümin olarak gören, onun sohbetinde bulunan ve iman üzere vefat eden arkadaşlarına verilen ortak isim aşağıdakilerden hangisidir?
Hz. Peygamber'i mümin olarak görüp sohbetinde bulunan arkadaşlarına 'sahabi' (çoğulu sahabe veya ashâb) denir.
3Aşağıdakilerden hangisi İslam'ı ilk kabul eden dört öncü sahabi (Hz. Hatice, Hz. Ali, Hz. Zeyd b. Hârise, Hz. Ebû Bekir) arasında yer alan ve İsrâ-Miraç olayındaki sarsılmaz bağlılığıyla 'es-Sıddîk' unvanını alan sahabidir?
Hür erkekler arasında ilk Müslüman olan ve 'O söylediyse doğrudur' diyerek 'es-Sıddîk' unvanını alan sahabi Hz. Ebû Bekir'dir (ra).
4Peygamberimizin (sav) Mekkeli sahabilerle kurduğu iletişimle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
Hz. Peygamber (sav) zengin-yoksul, hür-köle ayrımı yapmamış; Bilâl-i Habeşî ve Suheyb gibi kimsesiz sahabilerle diz dize oturmuştur.
5
- Kadınlar arasında İslam'ı ilk kabul eden ve Peygamberimize en büyük manevi desteği veren kişi eşi Hz. Hatice (ra) olmuştur.
İlk vahiy geldiğinde Hz. Peygamber'i teskin eden ve ona ilk iman eden kişi Hz. Hatice'dir (ra).
- Dârülerkam, Medine'ye hicretten sonra Mescid-i Nebevî'nin yanına inşa edilen bir misafirhanedir.
Dârülerkam Medine'de değil, Mekke'de Safa Tepesi eteğinde Erkam b. Ebi'l-Erkam'ın evidir.
- Ammâr b. Yâsir'in annesi Hz. Sümeyye (ra) ve babası Yâsir (ra), imanlarından dönmeyerek İslam'ın ilk şehitleri olmuşlardır.
Yâsir ailesi müşriklerin ağır işkencelerine sabretmiş; Sümeyye ve Yâsir (ra) ilk şehitler olmuştur.
- Hz. Ömer'in (ra) Dârülerkam'da Müslüman olmasıyla Müslümanlar büyük bir moral kazanmış ve Kâbe'de açıktan ibadet etmeye başlamışlardır.
Hz. Hamza ve Hz. Ömer'in İslam'a girmesi Mekke'deki Müslümanlara büyük güç kazandırmıştır.
- Bilâl-i Habeşî (ra), Mekke'nin en zengin tüccarlarından biri olup Medine'ye ilk öğretmen olarak gönderilmiştir.
Mekke'nin varlıklı genci olup Medine'ye ilk öğretmen gönderilen sahabi Mus'ab b. Umeyr'dir; Bilâl-i Habeşî ise İslam'ın ilk müezzinidir.
- Kadınlar arasında İslam'ı ilk kabul eden ve Peygamberimize en büyük manevi desteği veren kişi eşi Hz. Hatice (ra) olmuştur.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
- Peygamberimizi mümin olarak gören, sohbetinde bulunan ve imanla vefat eden arkadaşlarına (ashâb) denir.
- Çocuklar arasında İslam'ı ilk kabul eden ve Hz. Peygamber'in evinde büyüyen amcasının oğlu Hz. (ra) olmuştur.
- Mekke döneminde Müslümanların gizlice toplanıp Kur'an öğrendikleri Erkam'ın evine adı verilmiştir.
- İnançları uğrunda Mekke'deki evlerini ve mallarını bırakarak Medine'ye göç eden Mekkeli sahabilere denir.
- Hz. Peygamber'e duyulan sarsılmaz güvene itimat, içten ve vefalı bağlılığa ise adı verilir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (sav) Mekkeli sahabilerle kurduğu iletişimin temel özelliklerini ve bu iletişimin sahabilerde oluşturduğu sadakat ve fedakârlık bilincini 3 adımda örneklerle açıklayınız.
1. ipucu: Birinci adım: Hz. Peygamber'in güler yüz, dinleme, şefkat ve güvene (itimat) dayalı iletişim dili.
2. ipucu: İkinci adım: Dârülerkam'da zengin-yoksul, hür-köle ayrımını kaldıran kardeşlik ve eşitlik ortamı.
3. ipucu: Üçüncü adım: Bu sevgi bağı sonucunda sahabilerin gösterdiği sadakat örnekleri (Hz. Ebû Bekir, Mus'ab, Yâsir ailesi).
Cevap: 1. Şefkat ve Güvene Dayalı İletişim: Peygamberimiz her sahabisine tebessümle yaklaşmış, konuşurken tüm bedeniyle muhatabına dönmüş, dertleriyle ilgilenmiş ve gençlere önemli görevler vererek onlara güvendiğini hissettirmiştir. 2. Eşitlik ve Kardeşlik Ruhu: Cahiliye'nin kabile ve sınıf kibrini yıkarak Dârülerkam'da Kureyş'in soylularıyla Bilâl-i Habeşî ve Habbâb gibi mazlum köleleri eşit kardeşler olarak aynı sofrada ve mecliste buluşturmuştur. 3. Sarsılmaz Sadakat ve Fedakârlık: Bu samimi iletişim sayesinde Hz. Ebû Bekir tüm servetini mazlumları kurtarmak için harcamış, Mus'ab b. Umeyr dünya refahını elinin tersiyle itmiş, Yâsir ailesi ise canları pahasına imanlarından vazgeçmemiştir.
Kısaca
- Sahabe (Ashâb) ve İlk Öncüler: Hz. Peygamber'i (sav) mümin olarak görüp sohbetinde bulunan arkadaşlarına sahabe denir; ilk iman eden dört öncü Hz. Hatice, Hz. Ali, Hz. Zeyd b. Hârise ve Hz. Ebû Bekir'dir.
- Dârülerkam (İslam'ın İlk Mektebi): Genç sahabi Erkam b. Ebi'l-Erkam'ın Safa Tepesi eteğindeki evi, Mekke döneminde Müslümanların Kur'an öğrendiği ve tebliğin yürütüldüğü ilk eğitim merkezi olmuştur.
- Peygamberimizin İletişim Dili (PH.7.2.1): Hz. Peygamber sahabileriyle iletişiminde güler yüz, etkin dinleme, istişare, vefa ve karşılıklı güveni (itimat) esas almış; gençlere sorumluluk vermiştir.
- Eşitlik ve Kardeşlik: Zengin-yoksul, hür-köle ayrımını reddederek Hz. Ebû Bekir ile Bilâl-i Habeşî, Suheyb ve Habbâb gibi mazlum sahabileri eşit kardeşler kılmıştır.
- Sadakat ve Fedakârlık: Hz. Ebû Bekir (es-Sıddîk) malıyla, Mus'ab b. Umeyr ilmi ve gençliğiyle, Yâsir ailesi (Hz. Sümeyye ve Yâsir) ise canlarıyla İslam'a sadakatin en yüce örneklerini vermişlerdir.