Muhacirlerin Dilinden Peygamberimiz: Sevgi, Saygı ve Sünnete Bağlılık (Pekiştirme ve Uygulama)

Mekkeli muhacirlerin Peygamberimize olan bağlılığı yalnızca bir duygu değildi; onların hayatında üç yönlü bir ilişki olarak görülür. Birincisi muhabbet (sevgi), yani Peygamberimizi ailesinden, malından ve hatta kendi canından daha çok sevmektir. Peygamberimiz 'Sizden biriniz, ben kendisine babasından, çocuğundan ve bütün insanlardan daha sevimli olmadıkça (gerçek anlamda) iman etmiş olmaz' buyurmuştur (Buhârî, Müslim). Bir gün Hz. Ömer 'Ey Allah'ın Resulü! Sen bana canım dışındaki her şeyden daha sevimlisin' deyince Peygamberimiz 'Hayır, canımı kudretiyle elinde tutana yemin ederim ki ben sana canından da sevimli olmadıkça (olmaz)' buyurmuş; Hz. Ömer biraz düşündükten sonra 'Şimdi, vallahi sen bana canımdan da sevimlisin' demiş, Peygamberimiz de 'Şimdi oldu ey Ömer' karşılığını vermiştir (Buhârî).

İkinci yön ta'zim (saygı)dır. Sahabiler Peygamberimizin huzurunda sesini yükseltmez, sözünü kesmez, onu dikkatle dinlerdi. Bu saygıyı en iyi anlatanlardan biri, Hudeybiye'de Mekkelilerin elçisi olarak gelen ve o sırada henüz Müslüman olmayan Urve bin Mes'ud'dur. Urve, kavmine dönünce 'Ben Kayser'in, Kisra'nın ve Necaşi'nin huzuruna elçi olarak girdim. Vallahi hiçbir hükümdarın adamlarının, Muhammed'in arkadaşlarının ona gösterdiği saygıyı gösterdiğini görmedim' demiştir (Buhârî). Dışarıdan bir gözün bu tanıklığı, muhacirlerin bağlılığının ne kadar derin olduğunu açıkça gösterir.

Üçüncü ve en önemli yön ise ittiba, yani Peygamberimize uymak ve onun sünnetini yaşamaktır. Yüce Allah 'De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın' (Âl-i İmrân, 31) buyurur. Ancak Peygamberimiz bu sevginin sınırını da çizmiştir: 'Hristiyanların Meryem oğlu İsa'yı aşırı övdükleri gibi siz de beni aşırı övmeyin. Ben ancak bir kulum. Bana Allah'ın kulu ve Resulü deyin' (Buhârî). Bu hadisi bize nakleden de bir muhacir olan Hz. Ömer'dir. Demek ki muhacirlerin sevgisi, Peygamberimizi ilahlaştıran bir aşırılık değil; onu 'güzel örnek' (üsve-i hasene) kabul edip izinden giden ölçülü bir sevgidir (Ahzâb, 21).

Bir insanı en iyi tanıyanlar, onunla aynı evde yaşayan ve uzun yıllar yanında bulunanlardır. Peygamberimizin evinde büyüyen ve Medine'ye hicret eden Hz. Ali (r.a.), onun dış görünüşünü ve huyunu anlatan en önemli tanıklardandır. Peygamberimizin dış görünüşünü ve güzel vasıflarını anlatan bu tür rivayetlere şemail denir. Hz. Ali'nin anlatımına göre Peygamberimiz ne aşırı uzun ne de kısa boyluydu; insanların en cömert gönüllüsü, en doğru sözlüsü, en yumuşak huylusu ve en iyi arkadaşıydı. 'Onu ansızın gören heybetinden çekinir; onunla tanışıp kaynaşan ise onu severdi. Onu anlatan kişi: Ne ondan önce ne de ondan sonra onun gibisini görmedim, derdi' (Tirmizî).

Hz. Ebu Bekir'in kızı ve Peygamberimizin eşi Hz. Aişe (r.a.) de ailesiyle birlikte Mekke'den Medine'ye hicret etmiş bir muhacirdir. O, Peygamberimizin ev hayatını en yakından bilen kişidir. Kendisine Peygamberimizin evde neler yaptığı sorulunca 'Ailesinin işlerine yardım ederdi; namaz vakti gelince namaza çıkardı' cevabını vermiştir (Buhârî). Yine onun anlatımına göre Peygamberimiz kötü söz söylemez, çarşıda bağırıp çağırmaz, kötülüğe kötülükle karşılık vermez; affeder ve bağışlardı (Tirmizî). İki iş arasında serbest bırakıldığında, günah olmadıkça kolay olanı seçerdi (Buhârî).

Bu iki anlatımı birlikte düşündüğümüzde, muhacirlerin bağlılığının sebebi daha iyi anlaşılır: Peygamberimiz uzaktan heybetli görünen ama yakından tanındıkça sevilen, toplum içinde nasılsa evinde de öyle olan, sözü ile davranışı birbirini tutan bir insandı. Muhacirler onun bu tutarlı ve samimi şahsiyetini her gün kendi gözleriyle gördükleri için ona yürekten bağlanmışlardı. Bizim için çıkarılacak ders de şudur: Güzel ahlak yalnızca dışarıda gösterilen bir davranış değil; evde, ailede ve kimsenin görmediği yerde de sürdürülen bir hayat biçimidir.

Hicret yalnızca erkeklerin değil, aynı zamanda büyük sıkıntılara göğüs geren hanım sahabilerin de hikâyesidir. Hz. Ümmü Seleme (r.a.) hem Habeşistan'a hem Medine'ye hicret etmiş bir muhacirdir. Kendi anlatımına göre eşi Ebu Seleme ile Medine'ye yola çıkmak istediklerinde ailesi onu eşinden ayırmış, eşinin ailesi de küçük oğlu Seleme'yi elinden almıştır. Ümmü Seleme bir yıla yakın her gün Mekke'nin dışına çıkıp ağlamış, sonunda ailesi ona acıyıp izin verince oğlunu alarak yalnız başına Medine yoluna düşmüştür. Bu sabrı, Peygamberimizin davetine ne kadar bağlı olduğunu gösterir. Daha sonra Peygamberimizle evlenen Ümmü Seleme, Hudeybiye'de sahabiler kurban kesip tıraş olmakta tereddüt edince Peygamberimize 'Dışarı çık, kimseyle konuşmadan kurbanını kes ve tıraş ol' diye öneride bulunmuş; Peygamberimiz böyle yapınca sahabiler hemen onu örnek almıştır (Buhârî).

Hz. Esma bint Ebu Bekir (r.a.), hicret sırasında Sevr Mağarası'na gizlice yiyecek taşıyan cesur bir genç kızdı. Azık torbasını bağlayacak ip bulamayınca bel kuşağını ikiye bölüp torbayı onunla bağlamış; bu yüzden Peygamberimiz ona 'Zâtü'n-nitâkayn' (iki kuşaklı) demiştir (Buhârî). Müşrikler Peygamberimizin ve babasının nerede olduğunu sorduğunda bir şey söylememiş, bu yüzden tokat yemiştir. Babası bütün parasını yanına alıp gidince, gözleri görmeyen dedesi Ebu Kuhafe'yi üzmemek için bir oyuğa taş koyup üzerini örtmüş, dedesinin elini üzerine koyarak 'Babam bize bunu bıraktı' diyerek onu teselli etmiştir. Esma'nın davranışı sır tutmanın, cesaretin ve aileye şefkatin güzel bir örneğidir.

Hz. Ümmü Eymen (r.a.), asıl adı Bereke olan ve Peygamberimizi çocukluğunda büyüten dadısıdır. Annesi Hz. Âmine vefat ettiğinde küçük Muhammed'in yanında o vardı. Peygamberimiz ona 'Ümmü Eymen, annemden sonra annemdir' diyerek iltifat eder, onu ziyaret ederdi. Medine'ye hicret eden Ümmü Eymen'in vefası Peygamberimizin vefatından sonra da sürmüştür: Hz. Ebu Bekir ve Hz. Ömer onu ziyarete gittiklerinde ağladığını görmüş, sebebini sormuşlardır. O da 'Allah katındakinin Resulü için daha hayırlı olduğunu bilmiyor değilim; ama gökten gelen vahyin kesildiğine ağlıyorum' demiş ve onları da ağlatmıştır (Müslim).

Abdullah bin Mes'ud (r.a.), İslam'ı ilk kabul edenlerden biridir. Mekke'de kabilesi güçlü olmayan, zayıf yapılı, genç bir çobandı. Ancak Kur'an'a olan sevgisi onu Mekke'nin en cesur Müslümanlarından biri yaptı. Rivayete göre sahabiler 'Kureyş henüz Kur'an'ı açıktan okunurken duymadı, kim onlara okuyacak?' diye konuştuklarında, onu korumasız diye endişe etmelerine rağmen Abdullah bin Mes'ud gönüllü olmuş; Kâbe'nin yanında Rahman suresini yüksek sesle okumaya başlamıştır. Müşrikler onu yüzünden yaralayana kadar dövmüş, o ise arkadaşlarının yanına dönünce 'Allah'ın düşmanları gözümde hiç bu kadar değersiz olmamıştı; isterseniz yarın da okurum' demiştir (İbn İshak).

Abdullah bin Mes'ud önce Habeşistan'a, daha sonra Medine'ye hicret ederek iki hicrete de katılmıştır. Medine'de Peygamberimizin yanından neredeyse hiç ayrılmamış, onun ayakkabılarını, misvakını ve abdest suyunu taşıyan yakın hizmetçisi olmuştur. Bu yakınlık sayesinde Peygamberimizin hayatını en iyi bilenlerden biri olmuştur. Peygamberimiz de onun Kur'an bilgisine şahitlik ederek 'Kur'an'ı dört kişiden öğrenin: Abdullah bin Mes'ud, Salim, Muaz ve Übey bin Kâ'b' buyurmuş ve saydığı kişilerin ilki olarak onu anmıştır (Buhârî).

Abdullah bin Mes'ud'un en dokunaklı hatırası şudur: Peygamberimiz bir gün ona 'Bana Kur'an oku' demiş; o da 'Kur'an sana indirilmişken ben mi sana okuyayım?' diye şaşırmıştır. Peygamberimiz 'Ben onu başkasından dinlemeyi severim' buyurunca Nisâ suresini okumaya başlamış, 'Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunlara şahit getirdiğimiz zaman halleri nasıl olacak?' (Nisâ, 41) ayetine gelince Peygamberimiz 'Yeter' demiştir. Abdullah dönüp baktığında Peygamberimizin gözlerinden yaşlar aktığını görmüştür (Buhârî). Bu hatıra, muhacirlerin Peygamberimize bağlılığının özünde Kur'an'a bağlılık olduğunu ve Peygamberimizin ashabıyla kurduğu öğretmen-öğrenci sıcaklığını gösterir.

Bağlılığın en büyük sınavı, Peygamberimizin 632 yılında Medine'de vefat etmesiyle yaşandı. Haberi duyan sahabiler derin bir üzüntüye kapıldı; Hz. Ömer bile bu acı gerçeği kabul etmekte zorlandı. O sırada Hz. Ebu Bekir (r.a.) gelip Peygamberimizin mübarek yüzünü açtı, onu öptü ve ardından halka şöyle seslendi: 'Kim Muhammed'e tapıyorduysa bilsin ki Muhammed ölmüştür. Kim de Allah'a ibadet ediyorsa bilsin ki Allah diridir, ölmez.' Sonra şu ayeti okudu: 'Muhammed ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geri mi döneceksiniz?' (Âl-i İmrân, 144). Sahabiler bu ayeti sanki ilk kez duyuyormuş gibi dinleyip teselli buldular (Buhârî).

Bu olay, muhacirlerin bağlılığının bir kişiye duyulan sıradan bir hayranlık olmadığını gösterir. Onlar Peygamberimizi Allah'ın elçisi olarak sevmiş, bu yüzden onun vefatından sonra da getirdiği mesaja, Kur'an'a ve sünnete bağlı kalmışlardır. Hz. Ebu Bekir halifeliği sırasında 'Resulullah'ın yapmakta olduğu hiçbir şeyi terk etmem; onun emrinden bir şeyi bırakırsam doğru yoldan sapmaktan korkarım' demiştir (Buhârî). Bu söz, sevginin sünnete uymakla devam ettiğinin açık bir ifadesidir.

Hz. Ömer'in Hacerülesved karşısındaki tavrı da aynı anlayışı yansıtır. O, Kâbe'yi tavaf ederken Hacerülesved'e yönelip 'Biliyorum ki sen fayda da zarar da veremeyen bir taşsın. Eğer Resulullah'ın seni öptüğünü görmeseydim seni öpmezdim' demiştir (Buhârî). Hz. Ömer burada iki önemli ilkeyi birlikte öğretir: Birincisi, hiçbir varlığa Allah'ın dışında güç ve kutsallık yüklenmemelidir; ikincisi, Müslüman ibadetlerini kendi aklına göre değil, Peygamberimizden gördüğü şekilde yapar. Böylece muhacirler hem tevhidi korumuş hem de sünnete bağlılığı sonraki nesillere aktarmıştır.

Muhacirlerin yaşadığı olaylar yaklaşık on dört asır önce, bambaşka şartlarda gerçekleşti. Bugün kimse bizden yurdumuzu terk etmemizi ya da işkenceye katlanmamızı beklemiyor. Bu yüzden bu örnekleri günümüze taşırken onları bağlamından koparmadan okumalıyız: Önce olayın hangi şartlarda yaşandığını anlamalı, ardından o davranışın arkasındaki değeri bulmalı, en son da bu değeri kendi hayatımızda nasıl yaşayabileceğimizi düşünmeliyiz. Örneğin Hz. Esma'nın kuşağını bölmesini taklit etmek değil; onun gösterdiği sır tutma, yardımlaşma ve cesaret değerini yaşamak önemlidir.

Bu yöntemle düşündüğümüzde muhacirlerin bağlılığı, bir yedinci sınıf öğrencisinin hayatında pek çok somut davranışa dönüşebilir. Hz. Ali'nin emanetleri sahiplerine teslim etmesi, bize ödünç aldığımız eşyayı zamanında ve sağlam geri vermeyi; Abdullah bin Mes'ud'un Kur'an sevgisi, her gün birkaç ayeti anlamıyla okumayı; Hz. Aişe'nin anlattığı ev hayatı, evde ailemize yardım etmeyi; Ümmü Seleme'nin sabrı ve isabetli görüşü, zorluklar karşısında sabırlı olmayı ve fikrimizi edeple söylemeyi hatırlatır. Hz. Ömer'in sünnete bağlılığı ise selamlaşma, güler yüz, temizlik ve doğruluk gibi sünnetleri hayatımıza yerleştirmeye bizi teşvik eder.

Peygamberimize bağlılığın bir başka güzel ifadesi de onu sık sık anmak ve ona salavat getirmektir. Yüce Allah 'Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salat ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salat edin ve tam bir teslimiyetle selam verin' buyurur (Ahzâb, 56). Ayrıca onun hayatını doğru kaynaklardan öğrenmek, hakkında bilgi verirken uydurma veya abartılı sözlerden kaçınmak da sevginin gereğidir. Çünkü muhacirler Peygamberimizi anlatırken gördüklerini olduğu gibi aktarmış, onu ne eksik ne de aşırı anlatmışlardır. Bizim de onun hakkındaki bilgileri doğru, ölçülü ve kaynağına dayanarak ifade etmemiz gerekir.