İslam dininde temizlik (tahâret), hem günlük yaşamın sağlıklı sürdürülmesinin hem de başta namaz olmak üzere pek çok ibadetin geçerli olmasının ön şartıdır. Bu haftaki dersimizde maddi temizlik (necasetten tahâret) ile hükmî temizlik (hadesten tahâret) kavramlarını karşılaştıracak; abdest, gusül ve teyemmümün farzlarını, sünnetlerini ve bunları bozan durumları Mâide suresi 6. ayet ışığında öğreneceğiz.
Temizlik Çeşitleri: Necasetten Tahâret ve Hadesten Tahâret
İslam fıkhında ibadetlere hazırlık amacı taşıyan temizlik iki ana başlıkta incelenir: Necasetten tahâret (maddi temizlik) ve hadesten tahâret (hükmî temizlik). Necasetten tahâret; ibadet edecek kişinin bedeninde, elbisesinde ve ibadet edeceği mekânda gözle görülen maddi kir ve pisliklerin (necasetin) su veya uygun temizleyicilerle giderilmesidir. Müddessir suresi 4. ayette geçen 'Elbiseni tertemiz tut!' emri maddi temizliğin temel dayanağıdır.
Hadesten tahâret ise gözle görülen maddi bir kir olmasa bile, dinen bazı ibadetlerin (namaz kılmak, Kâbe'yi tavaf etmek, Mushaf'a dokunmak) yapılabilmesi için giderilmesi şart olan hükmî (manevi) kirlilik hâlinden temizlenmektir.
Hükmî kirlilik (hades) ikiye ayrılır: Küçük hades, abdestsizlik hâlidir ve su ile abdest alınarak giderilir. Büyük hades ise cünüplük, hayız veya nifas gibi boy abdesti gerektiren durumdur ve gusül (boy abdesti) alınarak giderilir. Su bulunmadığında veya suyu kullanma imkânı olmadığında her iki hades durumu da temiz toprak cinsiyle yapılan teyemmüm ile giderilir.
Abdestin Farzları, Sünnetleri ve Abdesti Bozan Durumlar
Belirli organları usulüne uygun olarak su ile yıkamak ve mesh etmek suretiyle yapılan hükmî temizliğe abdest denir. Mâide suresi 6. ayete göre abdestin farzları 4 tanedir: 1) Yüzü saç bitiminden çene altına ve kulak yumuşaklarına kadar bir kez yıkamak, 2) Elleri ve kolları dirseklerle birlikte bir kez yıkamak, 3) Başın dörtte birini ıslak elle bir kez mesh etmek (sıvazlamak), 4) Ayakları topuklarla (aşık kemikleriyle) birlikte bir kez yıkamak.
Abdestin başlıca sünnetleri: Abdeste niyet etmek, Eûzü-Besmele çekmek, elleri bileklere kadar yıkamak, ağız ve burnu üçer kez suyla temizlemek, dişleri fırçalamak (misvak kullanmak), sakalı ve parmak aralarını hilallemek, başın tamamını ve kulakları/boyunu mesh etmek, yıkanan uzuvları üçer defa yıkamak, sağ uzuvlardan başlamak, sıraya (tertibe) uymak ve suyu israf etmemektir.
Abdesti bozan başlıca durumlar: İdrar, dışkı veya yel çıkması (tuvalet ihtiyacı), vücudun herhangi bir yerinden kan, irin veya sarı su çıkıp etrafına dağılması, ağız dolusu kusmak, tükürükte yarıdan fazla kan görülmesi, uyumak, bayılmak, sarhoş olmak ve namaz içinde yanındakilerin duyacağı şekilde sesli gülmek (kahkaha atmak). Buna karşılık ağlamak, tırnak kesmek, saç tıraşı olmak veya namaz dışında gülmek abdesti bozmaz.
Gusül (Boy Abdesti) ve Teyemmümün Farzları
Gusül (Boy Abdesti): Büyük hades (cünüplük, kadınların hayız ve lohusalık bitimi) durumlarında bütün vücudu tepeden tırnağa kuru yer kalmayacak biçimde yıkamaktır. Ayrıca Cuma ve bayram namazları ile hacda ihrama girerken gusül almak sünnettir. Guslün farzları 3 tanedir: 1) Ağza bol su alıp boğaza kadar çalkalamak (mazmaza), 2) Burna genze kadar su çekip temizlemek (istinşak), 3) Bütün bedeni iğne ucu kadar kuru yer kalmayacak şekilde yıkamak.
Teyemmüm: Su bulunmadığında, suya ulaşma imkânı olmadığında veya suyu kullanmanın hastalığı artıracağı durumlarda temiz toprak veya toprak cinsinden bir madde (kum, taş, tuğla, kiremit, mermer) ile yapılan hükmî temizliktir; hem abdest hem de gusül yerine geçer.
Teyemmümün farzları 2 tanedir: 1) Niyet etmek (normal abdestte sünnet olan niyet, teyemmümde farzdır!), 2) Elleri temiz toprağa vurup yüzü mesh etmek, ardından elleri ikinci kez toprağa vurup sağ ve sol kolu dirseklerle beraber mesh etmek. Abdesti ve guslü bozan her durum teyemmümü de bozar; ayrıca su bulunduğu veya suyu kullanmaya engel olan mazeret ortadan kalktığı anda teyemmüm kendiliğinden bozulur.
Örnekler
Örnek 1Namaz kılacak bir kişinin elbisesindeki çamuru temizlemesi ile namaz için abdest alması hangi temizlik çeşitlerine girer?
Cevabı göster
Elbisedeki maddi kiri (çamuru) temizlemek 'necasetten tahâret' (maddi temizlik); abdest alarak abdestsizlik durumunu gidermek ise 'hadesten tahâret' (hükmî temizlik) kapsamına girer.
Örnek 2Mâide suresi 6. ayette bildirilen abdestin dört farzını sırasıyla yazınız.
Cevabı göster
1) Yüzü bir kez yıkamak, 2) Elleri dirseklerle beraber bir kez yıkamak, 3) Başın dörtte birini mesh etmek, 4) Ayakları topuklarla beraber bir kez yıkamaktır.
Örnek 3Ağza ve burna su vermenin normal abdestteki ve gusül (boy) abdestindeki hükmü nedir?
Cevabı göster
Ağza ve burna su vermek normal abdestte sünnettir; gusül (boy) abdestinde ise farzdır.
Örnek 4Doğa yürüyüşünde namaz vakti giren ancak yanında ve çevresinde su bulamayan bir Müslüman nasıl temizlenerek namazını kılar? Farzları nelerdir?
Cevabı göster
Temiz toprak veya taş üzerine ellerini vurarak 'teyemmüm' yapar. Teyemmümün farzları 2'dir: 1) Niyet etmek, 2) Elleri toprağa vurup yüzü ve ikinci vuruşta kolları dirseklerle birlikte mesh etmektir.
Örnek 5Abdestli olan bir kişinin soğan doğrarken gözünden yaş gelmesi (ağlaması) veya elindeki sivilceden çıkan bir damla kanın olduğu yerde kalıp dağılmaması abdestini bozar mı?
Cevabı göster
Hayır, bozmaz. Gözden yaş gelmesi (ağlamak) abdesti bozmadığı gibi, yaradan çıkan kan çıktığı yerin dışına akıp dağılmadıkça abdesti bozmaz.
Örnek 6Teyemmüm alarak öğle namazını kılan bir kişi, ikindi vakti girmeden önce suya kavuşursa yeniden öğle namazını kılması gerekir mi? İkindi namazı için ne yapmalıdır?
Cevabı göster
Teyemmümle kıldığı öğle namazı geçerlidir, tekrar kılması gerekmez. Ancak su bulunduğu anda teyemmümü bozulduğu için ikindi namazını su ile abdest alarak kılmalıdır.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Mâide suresi 6. ayette emredilen abdestin dört farzı arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
Ağza ve burna su vermek gusül abdestinde farzdır; normal namaz abdestinde ise sünnetler arasında yer alır.
2Aşağıdaki durumlardan hangisi alınmış olan abdesti bozmaz?
Ağlamak ve gözden yaş akması abdesti bozmaz; uyumak, bayılmak, kanın akıp dağılması ve ağız dolusu kusmak ise abdesti bozar.
3Su bulunmadığı veya suyu kullanmanın sağlığa zararlı olduğu durumlarda temiz toprak cinsiyle alınan teyemmüm ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?
Teyemmümün iki farzından birincisi niyet etmek, ikincisi ise elleri toprağa vurup yüzü ve kolları mesh etmektir. Su bulununca teyemmüm bozulur.
4Gözle görülen maddi kirlerin bedenden, elbiseden ve namaz kılınacak yerden temizlenmesi İslam fıkhında aşağıdaki kavramlardan hangisiyle adlandırılır?
Maddi kirlerden (necasetten) arınmaya 'necasetten tahâret', abdestsizlik ve cünüplük gibi hükmî kirlilikten arınmaya ise 'hadesten tahâret' denir.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Gusül (boy) abdestinde ağzı, burnu ve bütün bedeni kuru yer kalmayacak şekilde yıkamak farzdır.
- Tırnak kesmek ve saç tıraşı olmak abdesti bozan durumlar arasında yer alır.
- Abdest alırken elleri dirseklerle birlikte ve ayakları topuklarla birlikte yıkamak farzdır.
- Teyemmüm yaparken yüz, kollar, baş ve ayaklar olmak üzere dört uzuv toprakla mesh edilir.
- Su bulunduğu veya suyu kullanmaya engel olan hastalık geçtiği anda teyemmüm bozulur.
- Gusül (boy) abdestinde ağzı, burnu ve bütün bedeni kuru yer kalmayacak şekilde yıkamak farzdır.
6Aşağıdaki temizlik kavramlarını doğru açıklamalarla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Abdest alırken ıslak eli başın en az dörtte biri üzerine dokundurup sıvazlama işlemine etmek denir.
- Büyük hades durumundan arınmak için ağzı, burnu ve bütün vücudu yıkayarak alınan boy abdestine adı verilir.
- Normal abdestte sünnet olan etmek, toprakla alınan teyemmümde farzdır.
- Namaz içindeyken yanındaki kişilerin duyacağı şekilde sesli gülmek (kahkaha atmak) hem namazı hem de bozar.
- Mâide suresi 6. ayete göre abdestte eller ile birlikte, ayaklar ise topuklarla birlikte yıkanır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Abdest, gusül ve teyemmümün farzlarını karşılaştırarak hangi durumlarda hangisinin uygulandığını açıklayınız.
1. ipucu: Abdest küçük hadesi giderir; 4 farzı vardır (yüzü yıkamak, kolları dirseklerle yıkamak, başın dörtte birini mesh etmek, ayakları topuklarla yıkamak).
2. ipucu: Gusül büyük hadesi giderir; 3 farzı vardır (ağzı yıkamak, burnu yıkamak, bütün bedeni kuru yer kalmadan yıkamak).
3. ipucu: Teyemmüm su bulunmadığında her ikisinin yerine geçer; 2 farzı vardır (niyet etmek, temiz toprağa vurup yüzü ve kolları mesh etmek).
Cevap: İslam'da hükmî temizlik (hadesten tahâret) üç yolla sağlanır: 1) Günlük namaz ve ibadetler için küçük hadesi gideren abdestin 4 farzı vardır: yüzü, dirseklerle kolları ve topuklarla ayakları yıkamak, başın dörtte birini mesh etmek. 2) Büyük hadesi gideren guslün (boy abdestinin) 3 farzı vardır: ağzı, burnu ve tüm bedeni hiç kuru yer bırakmadan yıkamak. 3) Su bulunmadığında veya kullanılamadığında hem abdest hem gusül yerine geçen teyemmümün ise 2 farzı vardır: niyet etmek ve elleri temiz toprağa iki kez vurarak yüzü ve kolları mesh etmektir.
Kısaca
- Temizlik Çeşitleri: Beden, elbise ve mekânı maddi kirden arındırmaya necasetten tahâret; abdest, gusül ve teyemmümle yapılan hükmî temizliğe hadesten tahâret denir.
- Abdestin 4 Farzı (Mâide 6): 1) Yüzü yıkamak, 2) Kolları dirseklerle yıkamak, 3) Başın dörtte birini mesh etmek, 4) Ayakları topuklarla yıkamak.
- Abdesti Bozanlar: Tuvalet ihtiyacı, vücuttan kan/irin çıkıp dağılması, ağız dolusu kusmak, uyumak, bayılmak ve namazda sesli gülmek abdesti bozar.
- Guslün 3 Farzı: 1) Ağzı bol suyla yıkamak (mazmaza), 2) Burnu genze kadar yıkamak (istinşak), 3) Bütün bedeni kuru yer bırakmadan yıkamak.
- Teyemmümün 2 Farzı: Su yokluğunda veya hastalık engelinde temiz toprakla alınır; 1) Niyet etmek ve 2) Yüz ile kolları mesh etmek farzdır; su bulununca bozulur.