Kur'an-ı Kerim, Yüce Allah'ın insanlığa gönderdiği son ilahi mesaj, karanlıkları aydınlatan bir nur ve dünya-ahiret mutluluğuna ulaştıran bir hidayet rehberidir. 'İslam ve Ahlak' ünitemizde Allah'a ve Peygamberimize karşı sorumluluklarımızın ardından bu hafta 'Kur'an-ı Kerim'e Karşı Ahlaki Sorumluluklarımız' konusunu ele alıyoruz. Kur'an'a gerçek saygı, onu yalnızca yüksek yerlerde muhafaza etmekle kalmayıp okumak, anlamak ve hayatımızın her alanında onun ilkelerini yaşamakla gerçekleşir.
1. Kur'an-ı Kerim'e İman Etmek ve Saygı Göstermek
Kur'an-ı Kerim'e karşı ilk ve en temel sorumluluğumuz, onun hiçbir insan sözü karışmamış Yüce Allah'ın kelamı (sözü) olduğuna, Cebrail (a.s.) aracılığıyla son peygamber Hz. Muhammed'e (s.a.v.) vahyedildiğine ve kıyamete kadar Allah'ın koruması altında bulunduğuna (Hicr, 9) gönülden iman etmektir.
Bu imanın gereği olarak mümin, Kur'an'ın yazılı olduğu kitap haline (Mushaf'a) hem kalbiyle hem de davranışlarıyla derin bir saygı gösterir. Mushaf'a abdestli olarak dokunmak (Vâkıa, 79), onu temiz ve yüksek yerlerde muhafaza etmek, rahle üzerinde okumak ve yıpranan sayfalarını yerlere atmamak bu edep ve saygının dışa yansımasıdır.
2. Kur'an-ı Kerim'i Okuma (Tertîl) ve Dinleme Adabı
Kur'an-ı Kerim'i okumaya (tilavet / kıraat) başlamadan önce abdest alınır, temiz bir mekânda mümkünse kıbleye dönülerek edeple oturulur ve Nahl suresi 98. ayetin emri gereği 'Eûzü billâhi mineş-şeytânir-racîm, Bismillâhirrahmânirrahîm' denilerek Allah'a sığınılır. Ayetler acele edilmeden, harflerin mahreçlerine ve tecvit kurallarına dikkat edilerek tane tane okunur; bu okuma biçimine tertîl adı verilir ('Kur'an'ı tertîl ile, tane tane oku!' - Müzzemmil, 4).
Kur'an okunurken dinleyen müminlerin de uyması gereken önemli bir edep vardır. Yüce Allah A'râf suresi 204. ayette şöyle buyurur: 'Kur'an okunduğu zaman ona kulak verip dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin.' Dolayısıyla Kur'an okunan bir ortamda dünya kelamı konuşmamak, gürültü yapmamak ve huşu içinde dinlemek ahlaki görevimizdir.
3. Kur'an-ı Kerim'i Anlamak ve Üzerinde Düşünmek (Tedebbür)
Kur'an-ı Kerim yalnızca yüzünden okunup sevap kazanılan bir kitap değil, aynı zamanda anlaşılmak ve öğüt alınmak için gönderilmiş bir hayat kılavuzudur. Yüce Allah Sâd suresi 29. ayette bu amacı şöyle açıklar: '(Resulüm!) Sana bu mübarek Kitab'ı, ayetlerini iyice düşünsünler (tedebbür etsinler) ve aklı olanlar öğüt alsınlar diye indirdik.'
Arapça bilmeyen bir müminin Kur'an'da Rabbimizin kendisine ne emrettiğini, nelerden sakındırdığını ve peygamber kıssalarında hangi dersleri verdiğini anlayabilmesi için güvenilir Kur'an meallerini (yaklaşık Türkçe anlamlarını) ve tefsirlerini (geniş açıklamalarını) okuması gerekir. Ayetleri okurken 'Rabbim bu ayette benden nasıl bir insan olmamı istiyor?' diye derinlemesine düşünmeye tedebbür denir.
4. Kur'an'ın İlkelerini Yaşamak ve Ahlakıyla Ahlaklanmak
Kur'an'ı okumanın ve anlamanın nihai gayesi, onun emirlerini, yasaklarını ve ahlaki ilkelerini davranışlarımıza yansıtmaktır. Kur'an'da emredilen namaz, oruç, zekât gibi ibadetleri yerine getirmek; doğruluk, adalet, emanete riayet, anne-babaya iyilik, yardımlaşma ve affedicilik gibi erdemleri kuşanmak; yalan, gıybet, iftira, kibir, israf ve kul hakkı gibi kötülüklerden uzak durmak Kur'an'ı yaşamak demektir.
Bu konuda en mükemmel rehberimiz Peygamber Efendimiz (s.a.v.)'dir. Nitekim müminlerin annesi Hz. Aişe (r.a.), kendisine Hz. Peygamber'in ahlakını soranlara: 'Siz hiç Kur'an okumuyor musunuz? Onun ahlakı Kur'an idi' cevabını vermiştir. Yani Peygamber Efendimiz (s.a.v.) yaşayan, canlı bir Kur'an olmuştur.
5. Kur'an-ı Kerim'i Öğrenmek, Öğretmek ve Tebliğ Etmek
Bir müminin Kur'an'a karşı en şerefli sorumluluklarından biri de onu doğru biçimde öğrenmek ve ailesine, çocuklarına ve çevresine öğretmektir. Peygamber Efendimiz (s.a.v.) bu vazifenin değerini şu meşhur hadisiyle müjdelemiştir: 'Sizin en hayırlınız, Kur'an'ı öğrenen ve öğretendir.' (Buhârî, Fedâilü'l-Kur'ân, 21).
Tarih boyunca Müslümanlar Dârü'l-Kurrâlarda, medreselerde ve Kur'an kurslarında Kur'an'ı öğrenip öğretmiş; binlerce hafız yetiştirerek Kur'an'ı hem satırlarda hem de sadırlarda (kalplerde/zihinlerde) korumuştur. Ayrıca her Ramazan ayında Cebrail (a.s.) ile Peygamberimizin karşılıklı Kur'an okumasına dayanan mukabele sünneti yaşatılmıştır.
6. Kültürümüzde ve Sanatımızda Kur'an Sevgisi
Milletimiz İslam'ı kabul ettiği günden itibaren Kur'an-ı Kerim'e olan derin sevgisini ve saygısını kültür ve sanat hayatının her alanına yansıtmıştır. Kur'an'ı en güzel yazıyla yazmak için hüsn-i hat (güzel yazı) sanatı, sayfalarını altın yaldız ve çiçek motifleriyle süslemek için tezhip sanatı, kapaklarını korumak için cilt ve ebru sanatları zirveye ulaştırılmıştır.
Evlerimizde çocukların ilk kez Kur'an okumaya başlaması dualarla kutlanmış, Kur'an baştan sona okunduğunda hatim duası merasimleri düzenlenmiştir. Bütün bu güzel gelenekler, Kur'an'ı anlama ve yaşama bilinciyle birleştiğinde mümini iki dünya huzuruna kavuşturur.
Örnekler
Örnek 1Bir Müslümanın Kur'an-ı Kerim'e karşı olan beş temel ahlaki sorumluluğu nelerdir?
Cevabı göster
1. Kur'an'ın Allah kelamı olduğuna şüphesiz iman etmek ve ona saygı göstermek, 2. Onu usulüne ve adabına uygun (tertîl ile) okumak ve dinlemek, 3. Anlamını öğrenmek ve ayetleri üzerinde derinlemesine düşünmek (tedebbür), 4. Emir, yasak ve ahlaki ilkelerini hayatında yaşamak, 5. Onu öğrenmek ve başkalarına öğretmek.
Örnek 2Müzzemmil suresi 4. ayette geçen 'Kur'an'ı tertîl ile oku!' emri ne anlama gelmektedir?
Cevabı göster
Kur'an-ı Kerim'i acele etmeden, kelimeleri birbirine karıştırmadan, harflerin çıkış yerlerine (mahreçlerine) ve tecvit kurallarına riayet ederek tane tane, açık ve anlamını düşünerek okumak anlamına gelir.
Örnek 3Kur'an-ı Kerim'i sadece Arapça metninden okumak yeterli midir? Sâd suresi 29. ayet ışığında açıklayınız.
Cevabı göster
Arapça metninden okumak büyük bir ibadet ve sevaptır ancak tek başına yeterli değildir. Sâd suresi 29. ayette Kur'an'ın 'ayetlerini iyice düşünsünler (tedebbür etsinler) ve öğüt alsınlar' diye indirildiği belirtilir. Bu nedenle meal ve tefsirinden anlamını öğrenip hayatımıza uygulamamız gerekir.
Örnek 4Hz. Aişe'nin (r.a.) Peygamber Efendimiz (s.a.v.) için söylediği 'Onun ahlakı Kur'an idi' sözünü açıklayınız.
Cevabı göster
Peygamber Efendimiz (s.a.v.), Kur'an'ın emrettiği doğruluk, adalet, merhamet, sabır ve cömertlik gibi tüm güzellikleri kendi hayatında bizzat yaşamış, yasakladığı her kötülükten de uzak durarak Kur'an'ın canlı bir örneği olmuştur.
Örnek 5Kur'an-ı Kerim okunurken müminlerin nasıl davranması gerektiği A'râf suresi 204. ayette nasıl bildirilmiştir?
Cevabı göster
'Kur'an okunduğu zaman ona kulak verip dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin' buyrularak, Kur'an okunurken konuşmanın bırakılması ve huşu içinde sessizce dinlenmesi emredilmiştir.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1'(Resulüm!) Sana bu mübarek Kitab'ı, ayetlerini iyice düşünsünler ve aklı olanlar öğüt alsınlar diye indirdik.' (Sâd, 29) ayeti Kur'an'a karşı hangi sorumluluğumuzu doğrudan vurgulamaktadır?
Sâd suresi 29. ayette Kur'an'ın indiriliş gayesinin ayetleri üzerinde derinlemesine düşünmek (tedebbür) ve öğüt almak olduğu vurgulanır.
2Kur'an-ı Kerim'i acele etmeden, harflerin mahreçlerine ve tecvit kurallarına uyarak tane tane ve anlamını düşünerek okumaya ne ad verilir?
Müzzemmil suresi 4. ayette emredilen tane tane, açık ve kurallı okuma biçimine 'tertîl' denir.
3Peygamber Efendimizin (s.a.v.) 'Sizin en hayırlınız, ___' hadisinde boş bırakılan yer aşağıdakilerden hangisiyle tamamlanmalıdır?
Buhârî'de yer alan meşhur hadis-i şerif 'Sizin en hayırlınız, Kur'an'ı öğrenen ve öğretendir' şeklindedir.
4Kur'an-ı Kerim ayetlerinin indiriliş sebeplerini, dil özelliklerini ve içerdiği hükümleri ayrıntılı biçimde açıklayan bilim dalına ne ad verilir?
Ayetlerin kısa çevirisine 'meal', geniş ve ayrıntılı açıklamasına ise 'tefsir' denir.
5Aşağıdakilerden hangisi Kur'an-ı Kerim okuma ve dinleme adabına UYGUN DEĞİLDİR?
A'râf suresi 204. ayet gereği Kur'an okunurken susup saygıyla dinlemek gerekir; gürültü yapmak adaba aykırıdır.
6Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Kur'an-ı Kerim'in hiçbir değişikliğe uğramadan kıyamete kadar korunacağı Hicr suresi 9. ayette Yüce Allah tarafından vaat edilmiştir.
Kur'an-ı Kerim ilahi koruma altındaki son ilahi kitaptır.
- Nahl suresi 98. ayete göre Kur'an okumaya başlarken kovulmuş şeytandan Allah'a sığınmak (İstiâze / Eûzü çekmek) gerekir.
Ayet: 'Kur'an okuduğun zaman kovulmuş şeytandan Allah'a sığın!'
- Kur'an-ı Kerim'e saygı göstermek için onu kılıfına koyup duvara asmak yeterlidir; içini açıp okumaya ve anlamaya gerek yoktur.
Kur'an'a asıl saygı onu okumak, anlamak ve ahlakıyla yaşamaktır.
- Hz. Aişe (r.a.), Peygamber Efendimizin (s.a.v.) ahlakını 'Onun ahlakı Kur'an idi' sözüyle anlatmıştır.
Hz. Peygamber (s.a.v.) Kur'an ilkelerinin yaşayan en güzel örneğidir.
- Kur'an-ı Kerim'i baştan sona ezberleyen kimseye 'müfessir' denir.
Kur'an'ı baştan sona ezberleyen kimseye 'hafız', tefsir eden alime ise 'müfessir' denir.
- Kur'an-ı Kerim'in hiçbir değişikliğe uğramadan kıyamete kadar korunacağı Hicr suresi 9. ayette Yüce Allah tarafından vaat edilmiştir.
7Kur'an-ı Kerim ile ilgili kavramları açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
8Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Kur'an-ı Kerim'in iki kapak arasında yazılı olan kitap haline adı verilir.
- Kur'an okumaya başlarken şeytandan Allah'a sığınarak ve Besmele çekilir.
- A'râf suresi 204. ayette 'Kur'an okunduğu zaman onu ve susun ki size merhamet edilsin' buyrulmuştur.
- Kur'an'ı baştan sona okuyup tamamlamaya etmek denir.
- İslam medeniyetinde Mushaf sayfalarını altın yaldız ve motiflerle süsleme sanatına denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
9Bir 8. sınıf öğrencisi olarak Kur'an-ı Kerim'le olan bağınızı güçlendirmek ve ona karşı sorumluluklarınızı yerine getirmek için günlük/haftalık hayatınızda uygulayabileceğiniz 3 somut planı açıklayınız.
1. ipucu: 1. İpucu: Kur'an'ı yüzünden kurallı okuma (tilavet/tertîl) alışkanlığını düşününüz.
2. ipucu: 2. İpucu: Okuduğunuz sayfaların mealini okuma ve ordaki bir ahlaki ilkeyi hayata geçirme boyutunu ekleyiniz.
Cevap: 1. Okuma Sorumluluğu: Her gün veya hafta sonları belirli bir vakit ayırarak abdestli biçimde Kur'an-ı Kerim'i tecvit kurallarına dikkat ederek (tertîl ile) okurum. 2. Anlama Sorumluluğu: Okuduğum sure ve ayetlerin Türkçe mealini de okuyarak Yüce Allah'ın bana verdiği mesajlar üzerinde düşünürüm (tedebbür). 3. Yaşama Sorumluluğu: Ayetlerde öğrendiğim doğruluk, anne-babaya saygı, yardımlaşma ve emanete riayet ilkelerini evde ve okulda davranışlarıma yansıtırım.
Kısaca
- Müminin Kur'an-ı Kerim'e karşı beş temel sorumluluğu vardır: 1. İman etmek ve saygı göstermek, 2. Usulüne uygun okumak ve dinlemek, 3. Anlamak ve üzerinde düşünmek (tedebbür), 4. Emir ve ilkelerini yaşamak, 5. Öğrenmek ve başkalarına öğretmek.
- Kur'an-ı Kerim'in indirildiği şekliyle, tek bir harfi bile değişmeden günümüze kadar korunduğuna şüphesiz iman etmek her müminin ilk görevidir.
- Kur'an okumaya başlarken abdest alınmalı, Eûzü-Besmele çekilmeli (Nahl, 98) ve ayetler tecvit kurallarına uyularak tane tane ('tertîl' ile - Müzzemmil, 4) okunmalıdır.
- Kur'an okunduğu zaman konuşmayı bırakıp onu sessizce ve huşu içinde dinlemek ilahi rahmete vesiledir (A'râf, 204).
- Sâd suresi 29. ayette Kur'an'ın 'ayetlerini iyice düşünsünler (tedebbür etsinler) ve akıl sahipleri öğüt alsınlar' diye indirildiği bildirilmiştir.
- Peygamber Efendimiz (s.a.v.), 'Sizin en hayırlınız Kur'an'ı öğrenen ve öğretendir' buyurmuş; Hz. Aişe (r.a.) de Peygamberimizin ahlakının Kur'an olduğunu belirtmiştir.