Geçen hafta Yüce Allah’a karşı ahlaki sorumluluklarımızın temel çerçevesini tanımıştık. Bu haftaki dersimizde konunun ikinci bölümünü derinlemesine ele alarak sorumluluklarımızın iki ana rehberi olan Kur’an ve sünneti, evrendeki eşsiz düzenin tevhit ve Samed inancıyla ilişkisini, ibadetin birey ve topluma kazandırdığı yedi temel faydayı, dua ve tövbenin kul-Rab iletişimindeki yerini, zikir ve tefekkürün kalplere verdiği huzuru ve nimetin kendi cinsinden şükrü ile ihlas bilincini ayet ve hadisler ışığında inceleyeceğiz.
1. Sorumluluk Bilincinde İki Rehber: Kur’an ve Sünnet
Akıl ve irade sahibi bir varlık olarak yaratılan insan, yeryüzünde amaçsız ve sorumsuz bırakılmamıştır. Nitekim Kıyamet suresi 36. ayette “İnsan, kendisinin başıboş bırakılacağını mı zanneder.” buyrularak her insanın tercih ve davranışlarından hesaba çekileceği hatırlatılır. İnsanın ahlaki sorumluluklarının ilk basamağı, kendisini yoktan var eden Yüce Allah’a karşı görevlerini bilip yerine getirmesidir.
Müslümanın Allah’a karşı görevlerini öğrenmesindeki birinci kaynak Kur’an-ı Kerim, ikinci kaynak ise Hz. Peygamber’in (sav) sünnetidir. İlahi vahiy olan Kur’an sorumluluklarımızın temel ilkelerini ve sınırlarını belirlerken, Peygamberimizin örnek yaşantısı bu sorumlulukların günlük hayatta nasıl uygulanacağını somut olarak gösterir.
Ders kitabımızdaki şemada (Grafik 1.1) Yüce Allah’a karşı başlıca ahlaki görevlerimiz beş ana başlıkta toplanmıştır: 1. Varlığını ve birliğini kabul etmek, 2. Emirlerine itaat etmek ve yasaklarından kaçınmak, 3. Yalnızca O’na kulluk ve ibadet etmek, 4. O’na sevgi ve saygı duymak, 5. Verdiği nimetlere şükretmek.
2. Evrendeki Düzen, Fıtrat ve İman-İtaat Bütünlüğü
İnsanın iç dünyası (fıtratı) ve dış dünyadaki muazzam uyum, Yüce Yaratıcı’nın varlığına ve birliğine işaret eder. Enbiyâ suresi 22. ayette “Eğer yerde ve gökte Allah’tan başka ilahlar olsaydı kesinlikle ikisinin de düzeni bozulurdu...” buyrularak kâinattaki kusursuz işleyişin ancak tevhit (Allah’ın birliği) ile mümkün olduğu vurgulanır. İhlas suresinde açıklandığı üzere Allah birdir, Sameddir (her varlık O’na muhtaçtır, O ise hiçbir şeye muhtaç değildir), doğurmamış ve doğrulmamıştır, hiçbir şey O’na denk değildir.
Allah’ın varlığını ve birliğini kalbiyle tasdik eden mümin, bu imanını itaat ile görünür kılar. Enfâl suresi 20. ayette “Ey iman edenler! Allah’a ve Resulü’ne itaat edin ve (Kur’an’ı) dinlediğiniz hâlde ondan yüz çevirmeyin.” buyrulmaktadır.
Sevgili Peygamberimiz de Veda Hutbesi’nde ve hadislerinde “Kim Allah’a ve Resulü’ne itaat ederse doğru yolu bulmuştur...” (Ebû Dâvûd) buyurarak kurtuluşun ilahi emirlere uymak ve yasaklardan sakınmakla gerçekleşeceğini haber vermiştir.
3. Varoluş Gayesi Olarak İbadet ve İbadetin Kazandırdıkları
İslam’da insanın yaratılış amacı Zâriyât suresi 56. ayette “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım.” buyruğuyla açıklanmıştır. Peygamberimiz de Muaz bin Cebel’e (ra), Allah’ın kulları üzerindeki hakkının “yalnızca O’na ibadet etmeleri ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmamaları” (Buhârî) olduğunu bildirmiştir.
İbadet yalnızca namaz kılmak, oruç tutmak, zekât vermek ve hacca gitmekle sınırlı değildir; Allah’ın rızasını kazanmak niyetiyle ihtiyaç sahiplerine yardım etmek, insanlara selam vermek ve güler yüz göstermek de ibadet kapsamındadır.
Ders kitabımızdaki şemaya (Grafik 1.2) göre düzenli ibadet etmenin insana ve topluma yedi temel katkısı vardır: 1. Kulun Allah ile ilişkisini güçlendirir, 2. İnsana manevi güç kazandırır, 3. Sorumluluk bilincini geliştirir, 4. Toplumsal dayanışma ve yardımlaşmayı artırır, 5. İnsanın hayatına anlam katar, 6. Güzel alışkanlıklar kazandırır, 7. İnsanı kötülüklerden alıkoyar.
4. İbadetin Özü Olarak Dua ve Tövbe İletişimi
Kulun Yüce Yaratıcı karşısındaki acziyetini bilerek O’na yönelmesine dua denir. Hz. Peygamber “Dua, ibadetin özüdür.” (Tirmizî) hadisiyle duanın kulluğun kalbi olduğunu ifade etmiştir. Yüce Allah da Mü’min suresi 60. ayette “... Bana dua edin ki duanıza icabet edeyim. Bana kulluk etmeyi kibirlerine yediremeyenler, aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir.” buyurarak kullarını kendisine dua etmeye çağırmıştır.
Dua, insan ile Allah arasındaki en samimi iletişim köprüsüdür. İnsan dua ederken kalbindeki dilekleri, sevinçleri ve sıkıntıları doğrudan Rabbine açar; yalnız olmadığını hissederek içsel bir güven duyar.
Kusursuz olmayan insan, bilerek veya bilmeyerek hata işlediğinde ise tövbe ve istiğfar ederek yine dua yoluyla Allah’ın sonsuz rahmetine sığınır. Yaptığı yanlıştan pişmanlık duyup bir daha işlememeye söz vermek, kulun Allah’a karşı ahlaki sorumluluğunun önemli bir parçasıdır.
5. Allah Sevgisi, Saygı ve Kalplere Huzur Veren Zikir
Yüce Allah’a karşı sorumluluklarımızın temelinde korkudan ziyade derin bir sevgi ve saygı yer alır. Bakara suresi 165. ayette “... İman edenler ise en çok Allah’ı severler...” buyrulur; Meryem suresi 96. ayette de iman edip salih amel işleyenlere Rahman olan Allah’ın gönüllerde bir sevgi yaratacağı müjdelenir. Peygamberimiz, Hz. Davud’un (as) “Allah’ım! Senden senin sevgini ve seni sevenlerin sevgisini ve senin sevgine ulaştıracak ameli talep ediyorum...” (Tirmizî) duasını ümmetine öğretmiştir.
Bir kimseyi seven insan onu sıkça hatırlar ve adını anar; Allah’ı sevmenin göstergesi de O’nu zikretmektir. Zikir; Allah’ı güzel isimleriyle (esmâ-i hüsnâ) anmak, tespih çekmek, Kur’an-ı Kerim okumak, dua etmek ve evrendeki yaratılış delillerini derinlemesine düşünmek (tefekkür) ile gerçekleşir.
Allah’ı anmanın insan ruhuna kazandırdığı eşsiz dinginlik Ra’d suresi 28. ayette şu sözlerle haber verilmiştir: “Bunlar, iman edenler ve gönülleri Allah’ın zikriyle sükûnete erenlerdir. Biliniz ki kalpler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur.”
6. Nimetin Cinsinden Şükür ve İhlas (Samimiyet)
Bize sayısız nimet bahşeden Yüce Allah, Bakara suresi 152. ayette “Öyleyse yalnız beni anın ki ben de sizi anayım. Bana şükredin, sakın nankörlük etmeyin.” buyurmaktadır. İslam ahlakında temel ilke, her nimetin şükrünün kendi cinsinden olmasıdır: Dilin şükrü Allah’a hamdetmek ve güzel söz söylemek; kalbin şükrü bütün nimetlerin Allah’tan geldiğini bilmek; bedenin şükrü ibadet etmek ve insanlara iyilikte bulunmak; malın şükrü ise zekât ve sadaka vererek muhtaçları gözetmektir.
Allah’a karşı bütün sorumluluklarımızın kabul görmesi için vazgeçilmez şart ihlas, yani samimiyettir. İhlas; ibadet ve iyilikleri gösterişten, çıkar beklentisinden ve övgü arzusundan uzak tutarak yalnızca Allah’ın rızası için yapmaktır.
Bu ilke Zümer suresi 2. ayette “... Dini Allah’a has kılarak (ihlas ile) kulluk et.” emriyle; En’âm suresi 162. ayette ise “De ki: Benim namazım, ibadetim, hayatım ve ölümüm, hepsi âlemlerin Rabbi olan Allah içindir.” ifadesiyle özetlenmiştir.
Örnekler
Örnek 1Kıyamet suresi 36. ayette geçen “İnsan, kendisinin başıboş bırakılacağını mı zanneder.” ifadesi ile Kur’an ve sünnetin sorumluluklarımızdaki rolünü açıklayınız.
Cevabı göster
Bu ayet, akıl ve irade sahibi insanın amaçsız yaratılmadığını ve davranışlarından sorumlu olduğunu bildirir. Allah’a karşı sorumluluklarımızın temel ilkelerini Kur’an-ı Kerim belirler, bu sorumlulukların nasıl yaşanacağını ise Hz. Peygamber’in sünneti gösterir.
Örnek 2Enbiyâ suresi 22. ayet ve İhlas suresine göre evrendeki düzen ile tevhit inancı arasında nasıl bir ilişki vardır?
Cevabı göster
Enbiyâ suresi 22. ayette yerde ve gökte Allah’tan başka ilahlar olsaydı düzenin bozulacağı belirtilerek evrendeki kusursuz uyumun tek bir Yaratıcı’nın kanıtı olduğu vurgulanır. İhlas suresi de Allah’ın bir ve tek olduğunu, her şeyin O’na muhtaç (Samed) olduğunu açıklar.
Örnek 3İbadet etmenin bireye ve topluma kazandırdığı faydalardan beş tanesini yazınız.
Cevabı göster
1. Kulun Allah ile ilişkisini güçlendirir. 2. İnsana manevi güç ve huzur verir. 3. Sorumluluk bilincini geliştirir. 4. Toplumsal dayanışma ve yardımlaşmayı artırır. 5. İnsanı kötülüklerden alıkoyar ve güzel alışkanlıklar kazandırır.
Örnek 4Ra’d suresi 28. ayete göre kalpler nasıl huzur bulur ve zikir hangi davranışları kapsar?
Cevabı göster
Ra’d suresi 28. ayete göre kalpler ancak Allah’ı anmakla (zikirle) huzur bulur. Zikir; Allah’ı güzel isimleriyle anmayı, tespih çekmeyi, Kur’an-ı Kerim okumayı, dua etmeyi ve yaratılışı tefekkür etmeyi kapsar.
Örnek 5“Her nimetin şükrü kendi cinsinden olur.” ilkesine göre dilin, kalbin, bedenin ve malın şükrü nasıl yerine getirilir?
Cevabı göster
Dilin şükrü Allah’a hamdetmek; kalbin şükrü nimetlerin Allah’tan geldiğinin bilincinde olmak; bedenin şükrü ibadet etmek ve iyilik yapmak; malın şükrü ise ihtiyaç sahiplerine zekât ve sadaka vererek yardım etmektir.
Örnek 6En’âm suresi 162. ayet (“De ki: Benim namazım, ibadetim, hayatım ve ölümüm, hepsi âlemlerin Rabbi olan Allah içindir.”) hangi ahlaki kavramı vurgulamaktadır?
Cevabı göster
İbadet, tutum ve davranışları gösterişten uzak tutarak yalnızca Yüce Allah’ın rızasını kazanmak amacıyla yapmayı ifade eden “ihlas” (samimiyet) kavramını vurgulamaktadır.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1“Eğer yerde ve gökte Allah’tan başka ilahlar olsaydı kesinlikle ikisinin de düzeni bozulurdu...” (Enbiyâ suresi, 22. ayet) Bu ayette evrendeki kusursuz düzen aşağıdaki inanç esaslarından hangisinin kanıtı olarak gösterilmektedir?
Enbiyâ suresi 22. ayette evrendeki düzen ve uyumun bozulmaması, Allah’ın bir ve tek oluşunun (tevhit inancının) delili olarak sunulmaktadır.
2Aşağıdakilerden hangisi düzenli ibadet etmenin birey ve topluma kazandırdığı faydalardan biri değildir?
İbadet insanı sorumluluklardan muaf tutmaz; aksine insana sorumluluk bilinci kazandırır ve hayata anlam katar.
3“Bunlar, iman edenler ve gönülleri Allah’ın zikriyle sükûnete erenlerdir. Biliniz ki kalpler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur.” (Ra’d suresi, 28. ayet) Bu ayette gönüllere huzur verdiği belirtilen temel tutum aşağıdakilerden hangisidir?
Ra’d suresi 28. ayette kalplerin ancak Allah’ı anmakla (zikirle) sükûnet ve huzur bulacağı açıkça bildirilmiştir.
4Her nimetin şükrünün kendi cinsinden olması ilkesine göre, sahip olduğu servetten ihtiyaç sahiplerine zekât ve sadaka veren bir Müslüman hangi nimetin şükrünü yerine getirmiş olur?
Sahip olunan maddi imkânları ihtiyaç sahipleriyle paylaşmak mal nimetinin kendi cinsinden şükrüdür.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) mi yoksa yanlış (Y) mı olduğunu belirleyiniz.
- Allah’a karşı sorumluluklarımızın ölçütlerini Kur’an-ı Kerim belirler, bunların nasıl yaşanacağını ise Hz. Peygamber’in sünneti gösterir.
Kur’an ve sünnet, ahlaki sorumluluklarımızı öğrenmemizi sağlayan iki temel rehberdir.
- İhlas suresinde geçen “Samed” ismi, her şeyin Allah’a muhtaç olduğunu, O’nun ise hiçbir şeye muhtaç olmadığını ifade eder.
Allah’ın Samed oluşu, hiçbir varlığa ihtiyaç duymaması ve bütün varlıkların O’na muhtaç olması demektir.
- İslam’da ibadet yalnızca namaz, oruç, zekât ve hac ile sınırlıdır; insanlara yardım etmek veya güler yüz göstermek ibadet sayılmaz.
Allah’ın rızasını kazanmak niyetiyle yapılan her güzel ve faydalı davranış (yardım etmek, selam vermek, güler yüzlü olmak) ibadet kapsamındadır.
- Sevgili Peygamberimiz “Dua, ibadetin özüdür.” buyurarak duanın kulluktaki merkezi yerini vurgulamıştır.
Tirmizî’de yer alan hadiste duanın ibadetin özü olduğu bildirilmiştir.
- İbadetleri insanların beğenisini ve övgüsünü kazanmak amacıyla yapmak ihlas kavramıyla ifade edilir.
İhlas, ibadet ve iyilikleri gösterişten uzak tutarak yalnızca Allah’ın rızası için yapmaktır.
- Allah’a karşı sorumluluklarımızın ölçütlerini Kur’an-ı Kerim belirler, bunların nasıl yaşanacağını ise Hz. Peygamber’in sünneti gösterir.
6Aşağıdaki ayet konularını ve şükür çeşitlerini uygun açıklamalarla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- İnsanın yaratılıştan getirdiği ve Yüce Yaratıcı’yı tanımaya yönelen doğal eğilimine adı verilir.
- İhlas suresinde Yüce Allah’ın hiçbir şeye muhtaç olmadığını ve her şeyin O’na muhtaç olduğunu bildiren ismi kavramıdır.
- İnsanın işlediği hata ve günahlardan pişmanlık duyarak Allah’tan bağışlanma dilemesine denir.
- Evrendeki yaratılış delillerini ve ilahi düzeni derinlemesine düşünerek ibret almaya adı verilir.
- Bütün ibadet, tutum ve davranışları yalnızca Allah’ın rızasını kazanmak amacıyla samimiyetle yapmaya denir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Bir Müslümanın Yüce Allah’a karşı ahlaki sorumluluklarını; inanç-itaat boyutu, ibadet-dua boyutu ve şükür-ihlas boyutu çerçevesinde ayet örnekleriyle 3 adımda açıklayınız.
1. ipucu: 1. adım: Evrendeki düzenden hareketle tevhit inancını ve Allah ile Resulü’ne itaati (Enbiyâ 22, Enfâl 20) belirtiniz.
2. ipucu: 2. adım: Yaratılış gayesi olan ibadetin faydalarını, duayı ve kalplere huzur veren zikri (Zâriyât 56, Ra’d 28) açıklayınız.
3. ipucu: 3. adım: Nimetlerin kendi cinsinden şükrünü (dil, kalp, beden, mal) ve ihlas ilkesini (Bakara 152, En’âm 162) özetleyiniz.
Cevap: 1. adım: Evrendeki kusursuz düzen Allah’ın birliğini (Enbiyâ 22) gösterir; mümin, Allah’ın varlığını ve Samed oluşunu kabul edip Allah’a ve Resulü’ne itaat eder (Enfâl 20). 2. adım: İnsan Allah’a kulluk için yaratılmıştır (Zâriyât 56); ibadet kulun Rabbiyle bağını güçlendirip kötülüklerden korur, dua ibadetin özünü oluşturur ve kalpler Allah’ı zikretmekle huzur bulur (Ra’d 28). 3. adım: Mümin nimetlere dil, kalp, beden ve mal ile kendi cinsinden şükreder (Bakara 152) ve bütün kulluk görevlerini yalnızca Allah rızası için ihlasla yerine getirir (En’âm 162).
Kısaca
- İnsanın dünyada başıboş bırakılmadığı Kıyamet suresi 36. ayette vurgulanır; Allah’a karşı sorumluluklarımızın ölçütlerini Kur’an-ı Kerim belirlerken, bunların nasıl yaşanacağını Hz. Peygamber’in sünneti gösterir.
- Evrendeki kusursuz düzen, tek bir Yaratıcı’nın varlığının kanıtıdır (Enbiyâ suresi, 22. ayet); İhlas suresinde bildirildiği üzere Allah bir ve tektir, her şey O’na muhtaçtır (Samed), O ise hiçbir şeye muhtaç değildir.
- İman, Allah’a ve Resulü’ne itaat ile bütünleşir (Enfâl suresi, 20. ayet); insanın yaratılış gayesi Yüce Allah’a kulluk ve ibadet etmektir (Zâriyât suresi, 56. ayet).
- İbadet; kulun Allah ile bağını güçlendirir, manevi dayanıklılık ve sorumluluk bilinci kazandırır, toplumsal dayanışmayı artırır, hayata anlam katar, güzel alışkanlıklar edindirir ve insanı kötülüklerden alıkoyar.
- Sevgili Peygamberimiz “Dua, ibadetin özüdür.” buyurmuştur; kul dua ve tövbe yoluyla Rabbiyle doğrudan iletişim kurar, dileklerini arz eder ve hatalarından dolayı bağışlanma diler (Mü’min suresi, 60. ayet).
- İman edenler en çok Allah’ı sever (Bakara suresi, 165. ayet) ve O’nu güzel isimleriyle anarak (zikir), Kur’an okuyarak ve yaratılışı düşünerek (tefekkür) kalplerinde huzura kavuşurlar (Ra’d suresi, 28. ayet).
- Her nimetin şükrü kendi cinsinden yerine getirilir: dilin şükrü hamdetmek, kalbin şükrü nimetin Allah’tan olduğunu bilmek, bedenin şükrü ibadet ve iyilik yapmak, malın şükrü ise ihtiyaç sahiplerini gözetmektir; bütün bu görevler ihlas (yalnızca Allah rızası) ile yapılmalıdır (Zümer suresi, 2. ayet; En’âm suresi, 162. ayet).