Sevgili öğrenciler, 'İslam ve Ahlak' ünitemizde şimdiye kadar Yüce Allah'a ve Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed'e (sav) karşı ahlaki sorumluluklarımızı öğrenmiştik. Bu hafta ise ünitemizin üçüncü ve son halkası olan 'Kur'an-ı Kerim'e Karşı Ahlaki Sorumluluklarımız' konusunu işliyoruz. Hayat kitabımız olan Kur'an-ı Kerim'e karşı görevlerimizin sadece onu güzel sesle okumaktan ibaret olmadığını; onu anlamak, üzerinde düşünmek (tedebbür), ilkelerini hayatımıza uygulamak ve başkalarına öğretmek olduğunu ayet ve hadisler ışığında öğreneceğiz.
1. Kur'an-ı Kerim'e İman ve Teslimiyet Sorumluluğumuz
Kur'an-ı Kerim; insanları karanlıklardan aydınlığa çıkarmak, onlara dünya ve ahiret mutluluğunun yolunu göstermek üzere Yüce Allah tarafından gönderilen son ilahi rehberdir. Hicr suresi 9. ayette إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ ('Şüphesiz o Zikri [Kur'an'ı] biz indirdik ve onun koruyucusu da elbette biziz') buyrularak Kur'an'ın kıyamete kadar hiçbir tahrife (bozulmaya) uğramadan korunacağı ilahi güvence altına alınmıştır.
Bir müminin Kur'an-ı Kerim'e karşı birinci ve en temel sorumluluğu; onun insan sözü değil, âlemlerin Rabbi olan Allah'ın kelamı olduğuna gönülden inanmak ve içindeki inanç, ibadet, ahlak ve hukuk ilkelerinin tamamını bütüncül olarak kabul etmektir.
Bakara suresi 2. ayette ذٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ ('Bu, kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan ve takva sahipleri için yol gösterici [hidayet rehberi] olan kitaptır') buyrulmaktadır.
2. Kur'an-ı Kerim'i Okuma (Tilavet), Dinleme ve Saygı Âdâbı
Kur'an-ı Kerim'e karşı ikinci önemli görevimiz, onu lafzına ve anlamına yaraşır bir edeple okumak (tilavet etmek) ve dinlemektir. Kur'an okuma ve dinleme âdâbının başlıca kuralları şunlardır: • Maddi ve Manevi Temizlik: Mushaf-ı Şerif'e abdestli olarak dokunmak (Vâkıa, 79), temiz bir mekânda ve mümkünse kıbleye dönerek okumak, • Eûzü-Besmele Çekmek: Nahl suresi 98. ayetteki 'Kur'an okuduğun zaman kovulmuş şeytandan Allah'a sığın!' emri gereğince okumaya Eûzü-Besmele ile başlamak, • Tertîl Üzere Okumak: Müzzemmil suresi 4. ayetteki وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا ('Kur'an'ı tertîl ile [tane tane, tecvit kurallarına ve anlamına dikkat ederek] oku!') emrine uymak, • Susup Can Kulağıyla Dinlemek: A'râf suresi 204. ayetteki 'Kur'an okunduğu zaman onu dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin!' ilahi emrine riayet etmek.
Ayrıca Mushaf-ı Şerif'i yüksek ve temiz bir yerde muhafaza etmek, rahle üzerinde okumak ve sayfalarını yıpratmamak da Kur'an'a saygının gereğidir.
3. Kur'an-ı Kerim'i Anlama ve Üzerinde Düşünme (Tedebbür)
Kur'an-ı Kerim'i Arapça aslından yüzünden okumak büyük bir ibadet ve sevaptır; ancak Kur'an yalnızca okunup geçilsin diye değil, anlaşılsın ve hayatımıza rehber olsun diye indirilmiştir!
Sâd suresi 29. ayette Kur'an'ın indiriliş amacı şöyle açıklanır: كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ — '(Ey Muhammed!) Bu Kur'an, ayetlerini derinlemesine düşünsünler (tedebbür etsinler) ve temiz akıl sahipleri öğüt alsınlar diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır.' (Sâd, 38/29).
Ayetlerin arka planını, amacını ve bize verdiği mesajı kavramak için derinlemesine düşünmeye 'tedebbür' denir. Bunun için her Müslüman düzenli olarak Kur'an-ı Kerim'in Türkçe mealini (yakın anlamını) ve güvenilir tefsirlerini (geniş açıklamalarını) okumalı ve 'Rabbim bu ayette benden ne istiyor?' sorusunu kendine sormalıdır.
4. Kur'an-ı Kerim'in İlkelerini Yaşama (Amel Etme) Sorumluluğumuz
Kur'an'ı okumanın ve anlamanın nihai hedefi, onun emir ve tavsiyelerini günlük hayatımızda uygulamaktır (amel etmektir). Kur'an'da doğruluk, adalet, anne-babaya iyilik, emaneti koruma, yardımlaşma ve affedicilik emredilirken; yalan, gıybet, iftira, kibir, israf ve kul hakkı yemek yasaklanmıştır.
Furkân suresi 30. ayette Peygamber Efendimizin (sav) kıyamet gününde Rabbine şöyle şikâyette bulunacağı haber verilir: وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هٰذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا — 'Peygamber dedi ki: Ey Rabbim! Şüphesiz benim kavmim bu Kur'an'ı terk edilmiş (mehcûr) bir kitap haline getirdi!'
İslam âlimleri Kur'an'ı terk edilmiş (mehcûr) bırakmanın; 1) Onu hiç okumamak ve dinlememek, 2) Anlamını hiç düşünmemek ve 3) İçindeki ahlaki ilkelerle amel etmemek olduğunu belirtmişlerdir.
5. 'Onun Ahlakı Kur'an'dı' İlkesi ve Peygamberimizin Örnekliği
Kur'an-ı Kerim'in günlük hayatta nasıl yaşanacağının en mükemmel ve canlı örneği Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed'dir (sav). O, Kur'an'da emredilen her iyiliği önce kendi hayatında uygulamış, yasaklanan her kötülükten de en başta kendisi uzak durmuştur.
Nitekim sahabiler Hz. Âişe validemize Peygamberimizin ahlakını sorduklarında, Hz. Âişe (ra): 'Siz hiç Kur'an okumuyor musunuz? Onun ahlakı Kur'an'dı!' cevabını vermiştir.
Bizler de Kur'an'a karşı ahlaki sorumluluğumuzu yerine getirmek istiyorsak, 'yürüyen / yaşayan Kur'an' olan Peygamberimizin sünnetini ve güzel ahlakını kendimize rehber edinmeliyiz.
6. Kur'an-ı Kerim'i Öğrenme ve Öğretme Sorumluluğumuz
Kur'an'a karşı son sorumluluğumuz, bu ilahi emaneti kendimiz öğrendikten sonra ailemize, kardeşlerimize ve gelecek nesillere öğretmek ve onun evrensel mesajını insanlığa ulaştırmaktır.
Sevgili Peygamberimiz (sav) bu sorumluluğun faziletini şu meşhur hadis-i şerifiyle müjdelemiştir: خَيْرُكُمْ مَنْ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ وَعَلَّمَهُ — 'Sizin en hayırlınız, Kur'an'ı öğrenen ve öğretendir!' (Buhârî, Fedâilü'l-Kur'ân, 21).
Böylece 1. Ünitemiz olan 'İslam ve Ahlak' ünitesinde; Yüce Allah'a, Peygamberimize (sav) ve Kur'an-ı Kerim'e karşı tüm ahlaki sorumluluklarımızı öğrenmiş ve birbirini tamamlayan bu üç temel vazifeyi hayatımızın merkezine yerleştirmiş oluyoruz.
Örnekler
Örnek 1Bir Müslümanın Kur'an-ı Kerim'e karşı başlıca beş ahlaki sorumluluğu nedir?
Cevabı göster
1) Allah'ın kelamı olduğuna şüphesiz iman etmek, 2) Usulüne ve tecvit kurallarına uygun olarak (tertîl ile) okumak ve okunduğunda dinlemek, 3) Meal ve tefsirlerinden yararlanarak anlamını öğrenip üzerinde düşünmek (tedebbür), 4) Emir, yasak ve ahlak ilkelerini hayatında yaşamak (amel etmek), 5) Kur'an'ı başkalarına öğretmek ve korumak.
Örnek 2Sâd suresi 29. ayette geçen 'Bu Kur'an, ayetlerini derinlemesine düşünsünler (tedebbür etsinler) ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır' buyruğu bize ne öğretmektedir?
Cevabı göster
Kur'an-ı Kerim'in sadece yüzünden okunup geçilecek bir kitap olmadığını; indirilişinin asıl amacının ayetlerinin anlamı üzerinde derinlemesine düşünmek (tedebbür etmek) ve hayatımız için öğüt ve ilkeler çıkarmak olduğunu öğretmektedir.
Örnek 3Müzzemmil suresi 4. ayette emredilen 'Kur'an'ı tertîl ile oku!' ifadesindeki 'tertîl' kavramı ne anlama gelir?
Cevabı göster
Tertîl; Kur'an-ı Kerim'i acele etmeden, harfleri mahreçlerinden doğru çıkararak, tecvit kurallarına uyarak ve anlamını tefekkür ederek tane tane, açık ve düzenli biçimde okumaktır.
Örnek 4Furkân suresi 30. ayette geçen 'Kur'an'ı mehcûr (terk edilmiş) bırakmak' ne demektir ve bundan korunmak için ne yapılmalıdır?
Cevabı göster
Kur'an'ı okumamak, dinlememek, anlamını merak edip araştırmamak ve içindeki ahlaki ilkeleri hayatına uygulamamak onu terk edilmiş (mehcûr) bırakmaktır. Bundan korunmak için Kur'an'la her gün bağ kurmalı, onu okumalı, anlamalı ve ahlakıyla yaşamalıyız.
Örnek 5Kur'an-ı Kerim okunurken veya taşınırken dikkat edilmesi gereken başlıca edep (saygı) kuralları nelerdir?
Cevabı göster
Mushaf'a abdestli dokunmak, temiz bir yerde ve kıbleye yönelerek okumak, okumaya Eûzü-Besmele ile başlamak, Mushaf'ı bel hizasından aşağıda veya yerde bırakmamak ve Kur'an okunduğunda konuşmayı bırakıp saygıyla dinlemektir.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
Kısaca
- Kur'an-ı Kerim, Yüce Allah tarafından Cebrâil (as) aracılığıyla son peygamber Hz. Muhammed'e (sav) indirilen ve tek bir harfi bile değişmeden günümüze ulaşan son ilahi kitaptır (Hicr, 9).
- Kur'an'a karşı ilk sorumluluğumuz, onun Allah kelamı olduğuna ve içindeki tüm hükümlerin hak olduğuna şüphe duymadan iman etmektir.
- İkinci sorumluluğumuz, Kur'an'ı abdestli ve saygılı bir şekilde, Eûzü-Besmele çekerek ve 'tertîl' üzere (tecvit kurallarına uyarak tane tane) okumak (tilavet etmek) ve okunduğunda susup dinlemektir (A'râf, 204).
- Üçüncü sorumluluğumuz, meal ve tefsirlerden yararlanarak Kur'an'ın ne söylediğini anlamak ve ayetleri üzerinde derinlemesine düşünmektir (tedebbür — Sâd, 29).
- Dördüncü sorumluluğumuz, tıpkı 'ahlakı Kur'an olan' Peygamberimiz gibi Kur'an'ın emir, yasak ve ahlak ilkelerini hayatımızda yaşamaktır (amel etmek).
- Beşinci sorumluluğumuz ise 'Sizin en hayırlınız Kur'an'ı öğrenen ve öğretendir' hadisi doğrultusunda Kur'an'ı öğrenmek, öğretmek ve mesajını insanlığa ulaştırmaktır.