İslam dini temizliği yalnız bireyin kendi bedeni ve elbisesiyle sınırlandırmamış; yaşadığımız evi, sokağı, ortak kullanım alanlarını, su kaynaklarını ve tüm doğal çevreyi temiz tutmayı imanın bir parçası saymıştır. Bu hafta çevre temizliği ile kul hakkı ilişkisini, ibadete hazırlıkta abdest, gusül ve teyemmüm hükümlerini inceliyor ve 'İslam ve Temizlik' konularının genel değerlendirmesini yapıyoruz.
Çevre Temizliği ve Ortak Kullanım Alanlarının Korunması (Kul Hakkı)
İslam inancına göre içinde yaşadığımız dünya, su kaynakları, hava, toprak ve tüm canlılar Yüce Allah'ın insana bıraktığı birer emanettir. İnsanın yeryüzünü kirletmeden ve doğal dengeyi (mizanı) bozmadan imar etmesi gerekir. Rûm suresi 41. ayette 'İnsanların kendi elleriyle yapıp ettikleri yüzünden karada ve denizde bozulma (fesat) meydana geldi...' buyrularak çevre kirliliği ve ekolojik tahribat konusunda insanlık uyarılmıştır.
Okullar, camiler, parklar, sokaklar, piknik yerleri, toplu taşıma araçları ve denizler toplumun ortak kullanım alanlarıdır. Bu alanları kirletmek veya buralardaki kamu mallarına zarar vermek bütün toplumun hakkını ihlal etmek, yani kul hakkına girmektir. Peygamberimiz (sav) insanların gelip geçtiği yolları, dinlendiği ağaç gölgelerini ve su kaynaklarını kirletmeyi 'lanete sebep olan davranışlar' arasında sayarak yasaklamıştır.
Buna karşılık çevreyi temizlemek ve güzelleştirmek büyük bir ibadet ve sadaka hükmündedir. Resulullah (sav), 'İman yetmiş küsur şubedir... En alt derecesi ise yoldan eziyet veren bir şeyi kaldırmaktır (İmâtetu'l-ezâ).' buyurmuş; ayrıca bir Müslümanın diktiği ağaçtan insanların, kuşların ve hayvanların yediği her şeyin o kişi için sadaka (sadaka-i cariye) olacağını müjdelemiştir.
İbadete Hazırlanıyorum: Abdest, Gusül ve Teyemmüm Hükümleri (2.3)
Namaz kılmak, Kâbe'yi tavaf etmek ve Kur'an-ı Kerim'e dokunmak gibi ibadetleri yerine getirebilmek için gözle görülen kirlerden (necasetten taharet) arınmanın yanı sıra, dinen hükmen kirlilik sayılan durumlardan (hadesten taharet / hükmî temizlik) da temizlenmek şarttır. Hükmî temizlik abdest, gusül ve su bulunmadığında teyemmüm ile sağlanır.
Abdest: Belirli organları usulüne uygun olarak yıkamak ve mesh etmektir. Mâide suresi 6. ayette bildirilen abdestin farzları 4 tanedir: (1) Yüzü bir kez yıkamak, (2) Elleri ve kolları dirseklerle birlikte yıkamak, (3) Başın dörtte birini ıslak elle mesh etmek, (4) Ayakları topuklarla birlikte yıkamak. Niyet etmek, besmele çekmek, elleri bileklere kadar yıkamak, misvak/fırça kullanmak, ağza ve burna su vermek, kulakları mesh etmek ve organları üçer kez yıkamak ise abdestin sünnetleridir.
Gusül (Boy Abdesti): Büyük hades durumundan kurtulmak için bütün vücudu kuru yer kalmayacak şekilde yıkamaktır. Guslün farzları 3 tanedir: (1) Ağza su alıp boğaza kadar çalkalamak (mazmaza), (2) Burna su çekip temizlemek (istinşak), (3) Bütün bedeni iğne ucu kadar kuru yer kalmaksızın yıkamak. Teyemmüm: Su bulunmadığında veya suyu kullanmaya sağlık/güvenlik engeli olduğunda temiz toprak veya toprak cinsi bir yüzeyle yapılan hükmî temizliktir; farzları 2'dir: (1) Niyet etmek, (2) Elleri temiz toprağa sürüp yüzü ve ikinci vuruşta kolları mesh etmektir.
2. Ünite Genel Değerlendirmesi: Maddi, Hükmî ve Manevi Temizlik
İslam'da temizlik (taharet) maddi, hükmî ve manevi boyutlarıyla ayrılmaz bir bütündür. Maddi temizlik; beden, ağız-diş, elbise (Müddessir suresi, 4. ayet), ibadet yeri, ev ve çevre temizliğini kapsar. Hükmî temizlik; abdest, gusül ve teyemmüm yoluyla ibadete ruhen ve bedenen hazırlanmayı sağlar.
Manevi temizlik ise müminin kalbini, niyetini ve ahlakını şirk, kibir (büyüklenme), haset (kıskançlık), riya (gösteriş), gıybet (dedikodu), iftira, kin ve yalan gibi kötü duygu ve davranışlardan arındırmasıdır. Dış görünüşü temiz olduğu hâlde kalbinde kibir ve riya taşıyan, insanlara eliyle ve diliyle zarar veren kimse İslam'ın hedeflediği gerçek temizliğe ulaşmış sayılmaz.
İnsan hata işlediğinde manevi kirlerden arınmanın yolu tövbe ve istiğfardır. Kul hakkı içeren hatalarda ise tövbenin kabulü için öncelikle hak sahibiyle helalleşmek ve varsa zararı tazmin etmek gerekir. Bakara suresi 222. ayetteki 'Şüphesiz Allah çok tövbe edenleri (manevi arınanları) sever, çok temizlenenleri (maddi ve hükmî arınanları) de sever.' buyruğu konunun temel mesajını özetler.
Örnekler
Örnek 1Rûm suresi 41. ayetteki 'İnsanların kendi elleriyle yapıp ettikleri yüzünden karada ve denizde bozulma meydana geldi...' uyarısını çevre temizliği açısından yorumlayınız.
Cevabı göster
Doğadaki ekolojik dengenin bozulmasının, su, hava ve toprak kirliliğinin temel sebebinin insanın sorumsuz davranışları ve israfı olduğunu bildirir; insanı çevreyi koruma sorumluluğuna davet eder.
Örnek 2Parkları, okul sıralarını, toplu taşıma araçlarını veya piknik alanlarını kirletmek neden 'kul hakkı' ihlali sayılır?
Cevabı göster
Çünkü bu alanlar bütün toplumun ortak malıdır. Ortak kullanım alanlarını kirletmek veya tahrip etmek, oradan yararlanan diğer tüm insanların hakkını gasp etmek anlamına gelir.
Örnek 3Mâide suresi 6. ayette bildirilen namaz abdestinin 4 farzını sırasıyla yazınız.
Cevabı göster
1. Yüzü bir kez yıkamak, 2. Elleri ve kolları dirseklerle birlikte yıkamak, 3. Başın dörtte birini mesh etmek, 4. Ayakları topuklarla birlikte yıkamak.
Örnek 4Gusül (boy) abdestinin farzları nelerdir? Ağza ve burna su vermenin abdest ve gusüldeki hükmünü karşılaştırınız.
Cevabı göster
Guslün farzları; ağza su alıp çalkalamak (mazmaza), burna su çekmek (istinşak) ve bütün vücudu kuru yer kalmadan yıkamaktır. Ağza ve burna su vermek namaz abdestinde sünnet, gusülde ise farzdır.
Örnek 5Teyemmüm hangi durumlarda alınır ve teyemmümün farzları nelerdir?
Cevabı göster
Su bulunmadığında veya su olduğu hâlde hastalık/tehlike sebebiyle suyu kullanma imkânı olmadığında temiz toprak cinsi bir yüzeyle alınır. Farzları 2'dir: Niyet etmek ve elleri toprağa vurup birincisinde yüzü, ikincisinde kolları mesh etmektir.
Örnek 6Bakara suresi 222. ayetteki 'Allah çok tövbe edenleri sever, çok temizlenenleri de sever.' ifadesinde temizliğin hangi iki boyutu birleştirilmiştir?
Cevabı göster
'Tövbe edenler' ifadesiyle kalbi günahlardan arındıran manevi temizlik; 'temizlenenler' ifadesiyle de beden, elbise ve abdesti kapsayan maddi/hükmî temizlik birleştirilmiştir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Aşağıdakilerden hangisi Mâide suresi 6. ayette yer alan abdestin dört farzından biri değildir?
Yüzü yıkamak, kolları dirseklerle yıkamak, başın dörtte birini mesh etmek ve ayakları topuklarla yıkamak abdestin farzıdır; kulakları mesh etmek ise abdestin sünnetidir.
2Peygamberimizin (sav) 'İman yetmiş küsur şubedir; en üstünü Lâ ilâhe illallah sözü, en alt derecesi ise yoldan eziyet veren bir şeyi kaldırmaktır.' hadisi aşağıdakilerden hangisinin önemini vurgulamaktadır?
İnsanların gelip geçtiği yollardan taş, diken, cam kırığı veya çöp gibi rahatsızlık veren şeyleri kaldırmak çevre temizliği ve toplumsal duyarlılıkla ilgilidir.
3Ağza su alıp boğaza kadar çalkalamak (mazmaza) ve burna su çekip temizlemek (istinşak) aşağıdaki temizlik uygulamalarının hangisinde farzdır?
Mazmaza (ağzı yıkamak) ve istinşak (burnu yıkamak) ile bütün bedeni kuru yer kalmadan yıkamak gusül abdestinin 3 farzını oluşturur.
4Su bulunmadığı veya sağlık sebebiyle suyun kullanılamadığı durumlarda temiz toprak ya da toprak cinsi bir yüzeyle yapılan hükmî temizlik uygulaması aşağıdakilerden hangisidir?
Su yokluğunda abdest veya gusül yerine temiz toprakla yapılan ve niyet ile yüzü ve kolları mesh etmekten oluşan hükmî temizliğe 'teyemmüm' denir.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Park, okul, cami ve sokak gibi ortak kullanım alanlarını kirletmek İslam'a göre kul hakkı ihlalidir.
- Bir Müslümanın çevreye ağaç dikmesi ve bu ağaçtan canlıların faydalanması sadaka-i cariye hükmündedir.
- Teyemmüm alan bir kimse namaz kılmadan önce suya ulaşırsa teyemmümü bozulmaz, suyla abdest almasına gerek yoktur.
- Kalbi kibir, haset, riya ve gıybet gibi kötü huylardan arındırmaya manevi temizlik adı verilir.
- Akan bir nehrin veya deniz kıyısının yanında abdest alırken suyu fazlaca akıtmakta dinen bir sakınca görülmemiştir.
- Park, okul, cami ve sokak gibi ortak kullanım alanlarını kirletmek İslam'a göre kul hakkı ihlalidir.
6Aşağıdaki temizlik kavramlarını ve hükümleri doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Beden, elbise ve ibadet yerini gözle görülen kirlerden temizlemeye taharet (maddi temizlik) denir.
- Abdest, gusül veya teyemmüm alarak ibadete engel olan hükmî kirlilikten arınmaya taharet denir.
- Gusül abdestinde ağza su alıp boğaza kadar çalkalamaya , burna su çekmeye ise istinşak adı verilir.
- Su bulunmadığında temiz toprakla yapılan uygulamasında niyet etmek farzdır.
- Ortak kullanım alanlarını kirletmek toplumun tamamını etkilediği için hakkına girmektir.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8İslam'da ibadete hazırlık için yapılan hükmî temizlik uygulamaları olan 'abdest', 'gusül' ve 'teyemmüm'ü hangi durumlarda yapıldıkları ve farzları bakımından karşılaştırarak açıklayınız.
1. ipucu: Abdestin günlük namazlar ve Kur'an okumak için alındığını ve 4 farzını (yüz, kollar, başın meshi, ayaklar) yazınız.
2. ipucu: Guslün büyük hades durumunda alındığını ve 3 farzını (mazmaza, istinşak, tüm beden) belirtiniz.
3. ipucu: Teyemmümün su yokluğunda hem abdest hem gusül yerine geçtiğini ve 2 farzını (niyet, yüz ve kolların meshi) açıklayınız.
Cevap: Abdest, küçük hades durumundan temizlenip namaz kılmak ve Kâbe'yi tavaf etmek için alınır; farzları yüzü yıkamak, kolları dirseklerle yıkamak, başın dörtte birini mesh etmek ve ayakları topuklarla yıkamaktır (4 farz). Gusül, büyük hades durumundan arınmak için alınır; farzları ağzı yıkamak (mazmaza), burnu yıkamak (istinşak) ve tüm vücudu kuru yer kalmadan yıkamaktır (3 farz). Teyemmüm ise su bulunmadığında veya suyu kullanmak sağlığa zararlı olduğunda hem abdest hem gusül yerine temiz toprakla alınır; farzları niyet etmek ile elleri toprağa vurup yüzü ve kolları mesh etmektir (2 farz).
Kısaca
- Çevre Emaneti ve Kul Hakkı: Doğa Allah'ın emanetidir (Rûm, 41); ortak kullanım alanlarını kirletmek kul hakkıdır, yoldan eziyeti kaldırmak ise imanın şubesidir.
- Abdestin Farzları (4): Yüzü yıkamak, kolları dirseklerle yıkamak, başın dörtte birini mesh etmek ve ayakları topuklarla yıkamaktır (Mâide, 6).
- Guslün Farzları (3): Ağzı suyla çalkalamak (mazmaza), burna su çekmek (istinşak) ve bütün vücudu kuru yer kalmayacak şekilde yıkamaktır.
- Teyemmümün Farzları (2): Su bulunmadığında veya kullanılamadığında niyet ederek temiz toprakla yüzü ve kolları mesh etmektir; su bulununca bozulur.
- Bütüncül Temizlik: İslam maddi (necasetten), hükmî (hadesten) ve manevi (kalbi kötü huylardan ve günahlardan tövbeyle arındırma) temizliği birleştirir.