4. Esmâ-i Hüsnâ'yı Tanıyorum: Kerîm, Kuddûs ve Tevvâb İsimleri

Esmâ, isim kelimesinin çoğuludur ve “isimler” anlamına gelir; hüsnâ ise “en güzel” demektir. Buna göre Esmâ-i Hüsnâ, Allah'ın en güzel isimleri anlamındadır. Kur'an-ı Kerîm'de “En güzel isimler Allah'ındır. O hâlde O'na o güzel isimlerle dua edin.” (A'râf suresi, 180. ayet) buyrulur. Başka bir ayette de “De ki: İster Allah deyin, ister Rahmân deyin; hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O'nundur.” (İsrâ suresi, 110. ayet) denilerek Allah'ın isimlerinin O'na yönelmenin ve dua etmenin bir yolu olduğu bildirilir.

Peygamberimiz (s.a.v.) de “Allah'ın doksan dokuz ismi vardır. Kim onları sayıp ezberlerse cennete girer.” (Buhârî, Tevhîd; Müslim, Zikir) buyurmuştur. Hadiste geçen “sayıp ezberleme” anlamındaki ihsâ kelimesini âlimler; isimleri ezberlemek, anlamlarını kavramak ve bu anlamları hayata yansıtmak şeklinde açıklamışlardır. Âlimler ayrıca doksan dokuz sayısının Allah'ın isimlerini sınırlamadığını, en çok bilinen ve faziletli isimleri gösterdiğini belirtmişlerdir.

Allah'ın her ismi O'nun bir sıfatını, yani yüce bir özelliğini anlatır. Biz Allah'ı göremeyiz; ancak O'nu isimleri ve kâinattaki eserleri aracılığıyla tanırız. Gökteki düzende Hâlık (yaratan), sofradaki rızıkta Rezzâk (rızık veren), bize verilen sayısız nimette Kerîm isminin izlerini görürüz. Bir ismin evrendeki ve insan hayatındaki bu görünür etkisine tecelli denir. İsimleri tanıyan kişi Allah'ı daha çok sever, O'na daha güçlü bir güvenle bağlanır ve ahlakını bu isimlerin ışığında güzelleştirmeye çalışır.

Kerîm ismi, Arapçada cömertlik, değer ve şeref anlamlarını taşıyan k-r-m kökünden gelir. Bu kökten Türkçeye kerem (cömertlik, lütuf), ikram (ağırlama, karşılıksız verme) ve mükerrem (değerli kılınmış) gibi kelimeler geçmiştir. Allah'ın ismi olarak Kerîm; cömertliği, iyiliği ve ikramı sonsuz olan, karşılık beklemeden veren, istenmeden de veren, kullarına değer veren ve onların kusurlarını bağışlayan demektir. Kur'an'da “Ey insan! Seni yaratan, seni şekillendirip düzenleyen, dilediği bir surette seni oluşturan cömert (Kerîm) Rabbine karşı seni ne aldattı?” (İnfitâr suresi, 6-8. ayetler) buyrulur.

Kerîm olan Allah'ın ikramı sayılamayacak kadar çoktur: Hayat, akıl, sağlık, aile, rızık, temiz su ve yol gösterici olarak gönderilen peygamberler O'nun lütfudur. Allah insanı da değerli yaratmıştır: “Andolsun biz insanoğlunu şerefli kıldık.” (İsrâ suresi, 70. ayet). İlk inen ayetlerde “Oku! Rabbin en büyük kerem sahibidir.” (Alak suresi, 3. ayet) buyrulur. Kur'an da bu ismin bir yansıması olarak “Şüphesiz o, değerli (kerîm) bir Kur'an'dır.” (Vâkıa suresi, 77. ayet) diye nitelenir; biz de bu yüzden Kur'an-ı Kerîm deriz. Hz. Süleyman da kendisine verilen nimet karşısında “Kim nankörlük ederse bilsin ki Rabbim her şeyden müstağnidir, kerîmdir.” (Neml suresi, 40. ayet) demiştir.

Peygamberimiz Allah'ın keremini şöyle anlatmıştır: “Rabbiniz hayâ sahibidir, cömerttir (kerîmdir). Kulu ellerini kendisine kaldırdığında onları boş çevirmekten hayâ eder.” (Ebû Dâvûd, Vitir; Tirmizî, Daavât). Bu hadis, Kerîm olan Allah'a umutla dua etmeyi öğretir. Bu ismi tanıyan Müslüman da cömert olmaya, misafirini güler yüzle ağırlamaya ve iyiliği karşılık beklemeden yapmaya çalışır. Peygamberimiz insanların en cömerdiydi; Ramazan'da cömertliği daha da artardı (Buhârî, Bed'ü'l-vahy). Kur'an ise yapılan iyiliğin başa kakılmasını yasaklar: “Ey iman edenler! Sadakalarınızı başa kakarak ve eziyet ederek boşa çıkarmayın.” (Bakara suresi, 264. ayet).

Kuddûs ismi, temizlik, arınmışlık ve eksiklikten uzak olma anlamlarını taşıyan k-d-s kökünden gelir. Allah'ın ismi olarak Kuddûs; her türlü eksiklikten, kusurdan, hatadan, yanılmaktan ve yaratılmışlara benzemekten uzak, tertemiz ve yüce olan demektir. Allah'ın bilgisinde unutma, gücünde yorulma, adaletinde haksızlık yoktur; O'nun hiçbir şeye ihtiyacı yoktur. Kur'an'da bu isim şöyle geçer: “O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır. O, mülkün sahibi, her türlü eksiklikten uzak (Kuddûs), esenlik veren, güven veren, gözetip koruyan, mutlak güç sahibi, dilediğini yaptıran, büyüklükte eşi olmayandır.” (Haşr suresi, 23. ayet).

Allah'ı her türlü eksiklikten uzak tutmaya tenzih, O'nu bu yücelikle anmaya da tesbih denir. “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi, mülkün sahibi, her türlü eksiklikten uzak (Kuddûs), mutlak güç sahibi, hikmet sahibi Allah'ı tesbih eder.” (Cuma suresi, 1. ayet). “Sübhânallah” demek, Allah'ı Kuddûs olarak anmaktır. Namazda rükûda “Sübhâne rabbiye'l-azîm”, secdede “Sübhâne rabbiye'l-a'lâ” derken de Allah'ı tenzih ederiz. Peygamberimiz rükû ve secdede “Sübbûhun kuddûs, rabbü'l-melâiketi ve'r-rûh” (Meleklerin ve Ruh'un Rabbi her türlü eksiklikten uzaktır, tertemizdir) derdi (Müslim, Salât). Vitir namazından sonra da “Sübhâne'l-meliki'l-kuddûs” sözünü üç kez söylediği bildirilmiştir (Ebû Dâvûd, Vitir).

Bu kökten gelen kelimeler hayatımızda sıkça geçer: Mukaddes (kutsal, saygın), kudsî (kutsallıkla ilgili), takdis (yüceltme) ve Kudüs (mukaddes şehir). Kur'an'da Cebrail'e Rûhu'l-Kudüs denir (Nahl suresi, 102. ayet). Kuddûs ismini tanıyan Müslüman, temizliğe önem verir. Bu ünite kapsamında öğrendiğimiz abdest, gusül ve teyemmüm bedenin ve ibadetin temizliğidir; kalbin kin, haset ve kibirden, dilin yalan ve kötü sözden, kazancın haramdan arınması da aynı temizliğin parçasıdır. Peygamberimiz “Temizlik imanın yarısıdır.” (Müslim, Tahâret) buyurmuş, Kur'an da “Allah çok tövbe edenleri sever, çok temizlenenleri sever.” (Bakara suresi, 222. ayet) diye müjdelemiştir.

Tevvâb ismi, “dönmek” anlamındaki t-v-b kökünden gelir. Tövbe, kulun hatasından ve günahından vazgeçip pişmanlıkla Allah'a dönmesidir. Arapçada Tevvâb kalıbı çokluk ve süreklilik bildirir; bu yüzden Allah'ın ismi olarak Tevvâb, tövbeleri çok ve tekrar tekrar kabul eden, kullarına tövbe yolunu açan ve onları tövbeye yönelten demektir. Kur'an'da ilk insan ve ilk peygamber Hz. Âdem'in tövbesi şöyle anlatılır: “Sonra Âdem Rabbinden birtakım kelimeler aldı. Allah da onun tövbesini kabul etti. Şüphesiz O, tövbeleri çok kabul edendir (Tevvâb), çok merhamet edendir.” (Bakara suresi, 37. ayet).

Tövbenin kabul edilmesi için bazı şartlar vardır: Yapılan hatanın farkına varıp pişman olmak, o hatayı hemen bırakmak, bir daha yapmamaya kesin karar vermek ve hata başkasının hakkıyla ilgiliyse hakkı sahibine geri vermek ya da onunla helalleşmek. Kur'an “Ey iman edenler! Allah'a içtenlikle tövbe edin.” (Tahrîm suresi, 8. ayet) buyurarak samimi tövbeye, yani tövbe-i nasûha çağırır. Tövbe ertelenmemelidir; Kur'an, ölüm gelip çatınca “Şimdi tövbe ettim.” diyenin tövbesinin kabul edilmeyeceğini bildirir (Nisâ suresi, 18. ayet).

Tevvâb ismi insana ümit verir. Allah “De ki: Ey kendilerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar.” (Zümer suresi, 53. ayet) buyurur. Peygamberimiz de “Allah, gündüz günah işleyenin tövbe etmesi için geceleyin elini açar; gece günah işleyenin tövbe etmesi için de gündüzün elini açar.” (Müslim, Tevbe) ve “Bütün insanlar hata eder; hata edenlerin en hayırlısı tövbe edenlerdir.” (Tirmizî, Kıyâmet; İbn Mâce, Zühd) buyurmuştur. Tevvâb ismini tanıyan kişi hatasını kabul etmekten çekinmez, özür dilemeyi bilir ve kendisinden özür dileyeni affeder. Çünkü affedilmeyi umanın affedici olması gerekir.

Allah'ın isimlerini tanırken önemli bir ölçüyü unutmamalıyız: “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur.” (Şûrâ suresi, 11. ayet). Allah'ın cömertliği, temizliği ve affediciliği sınırsız ve mutlaktır; insandaki cömertlik, temizlik ve affedicilik ise sınırlı bir yansımadır. İnsan kendi gücü ölçüsünde cömert olur, temiz yaşamaya ve affedici olmaya çalışır. Bu çaba, Allah'ın güzel isimlerine benzemek değil, O'nun sevdiği ahlakı kazanmak anlamına gelir. Peygamberimizin ahlakı bu konuda en güzel örnektir.

Üç isim günlük hayatta birbirini tamamlar. Tevvâb ismi bize hata yaptığımızda ümitsizliğe düşmeden geri dönebileceğimizi, Kuddûs ismi bedenimizi, kalbimizi ve dilimizi temiz tutmamız gerektiğini, Kerîm ismi ise iyiliği karşılık beklemeden yapmayı öğretir. Örneğin sınıfta arkadaşına kırıcı bir söz söyleyen bir öğrenci önce hatasını fark edip özür diler (Tevvâb'ın öğrettiği tövbe), içindeki öfke ve kırgınlığı temizler (Kuddûs'ün öğrettiği arınma), sonra arkadaşına bir iyilikle gönlünü alır (Kerîm'in öğrettiği ikram).

Allah'ın isimleri aynı zamanda dua kapısıdır. Kur'an'da peygamberlerin duaları çoğu zaman Allah'ın bir ismiyle biter. Hz. İbrahim ve Hz. İsmail Kâbe'yi inşa ederken “Rabbimiz! ... Tövbemizi kabul et. Şüphesiz sen tövbeleri çok kabul eden, çok merhametli olansın.” (Bakara suresi, 128. ayet) diye dua etmişlerdir. Biz de ihtiyacımıza uygun isimle dua edebiliriz: Bir nimet isterken “Yâ Kerîm, bana lütfunla ikram et.”, bir hatadan dönerken “Yâ Tevvâb, tövbemi kabul et.”, kalbimizin temizlenmesini dilerken “Yâ Kuddûs, kalbimi kötülüklerden arındır.” diyebiliriz. Böylece dua, Allah'ı tanımanın ve O'na yakınlaşmanın bir yolu olur.

Müslüman sanatkârlar, Allah'a duydukları sevgi ve saygıyı en güzel biçimde ifade etmek için O'nun isimlerini sanatla buluşturmuşlardır. Bu sanatların başında hat gelir. Hat, sözlükte “çizgi, yazı” anlamındadır; sanat terimi olarak Arap harfleriyle yapılan güzel yazı sanatıdır. Bu sanatı icra eden kişiye hattat denir. Hattat; kamıştan yontulmuş kalem, isten yapılmış mürekkep ve özel olarak hazırlanmış aharlı kâğıt kullanır. Sülüs, nesih, celî sülüs, ta'lik ve kûfî gibi farklı yazı türleri vardır. Hat öğrenen öğrenci yıllarca hocasının yanında çalışır ve ustalaştığında hocasından icazet (yazı yazma izni, diploma) alır.

Hat sanatının tarihimizde büyük ustaları vardır: Osmanlı hat geleneğinin öncüsü sayılan Şeyh Hamdullah (15-16. yüzyıl), yazısıyla örnek alınan Hâfız Osman, celî yazıda çığır açan Mustafa Râkım ve İstanbul'daki Ayasofya'nın dev yuvarlak levhalarını yazan Kazasker Mustafa İzzet Efendi bunlardan bazılarıdır. Yazıların süslenmesinde ise tezhip sanatı kullanılır. Tezhip, “altınlamak” anlamına gelir; altın ve renkli boyalarla yapılan süsleme sanatıdır. Tezhip sanatçısına müzehhip denir. Müzehhipler rûmî, hatâyî, bulut, lale ve karanfil gibi motiflerle yazının çevresini bezer; lacivert ve altın renkleri bu sanatta sıkça görülür.

Camilerin duvarlarında, kubbelerinde ve evlerimizin başköşesinde gördüğümüz esmâ levhaları bu iki sanatın birlikte ürünüdür. Levhaya hattat “Yâ Kerîm”, “Yâ Kuddûs”, “Yâ Tevvâb” gibi isimleri yazar; müzehhip de yazının etrafını altın ve çiçek motifleriyle süsler. Bu eserler hem bakan kişiye Allah'ı hatırlatır hem de güzelliği sevdirir. Peygamberimiz “Allah güzeldir, güzeli sever.” (Müslim, Îmân) buyurmuştur. Hat ve tezhip eserlerini müzelerde, tarihî camilerde ve sergilerde inceleyebilir; sınıfta Allah'ın isimlerini Latin harfleriyle özenle yazıp tezhip motifleriyle süsleyerek bir esmâ panosu hazırlayabiliriz.