Bir varlığı gerçekten sevmenin ve ona gönülden bağlanmanın ilk adımı onu doğru tanımaktır. İslam'da Yüce Allah'ı tanımanın en güzel yolu, Kur'an-ı Kerim'de bize bildirilen 'Esmâ-i Hüsnâ'yı yani O'nun en güzel isimlerini öğrenmek ve bu isimlerin işaret ettiği adalet, merhamet, affedicilik, kusur örtücülük ve barış ilkelerini kendi ahlakımıza yansıtmaktır.
Esmâ-i Hüsnâ Kavramı ile er-Rahmân, er-Rahîm ve el-Adl İsimleri
Sözlükte 'en güzel isimler' anlamına gelen Esmâ-i Hüsnâ, Yüce Allah'ın Kur'an-ı Kerim ve hadis-i şeriflerde geçen bütün güzel isimlerini ve kemal sıfatlarını ifade eden bir terimdir. A'râf Suresi 180. ayette 'En güzel isimler (Esmâ-i Hüsnâ) Allah'ındır. O hâlde O'na o güzel isimlerle dua edin...' buyrulmuştur.
er-Rahmân ve er-Rahîm: Her hayırlı işin başında okuduğumuz Besmele'de (Bismillâhirrahmânirrahîm) yer alan bu iki isim de 'rahmet ve merhamet' kökünden gelir. er-Rahmân, dünyada inanan veya inanmayan ayırt etmeksizin bütün yaratılmışlara şefkat gösteren, onlara hayat ve rızık veren demektir ve yalnız Allah için kullanılır. er-Rahîm ise ahiret gününde yalnızca iman edip salih amel işleyen mümin kullarına özel merhamet ve ikramda bulunan, onları cennetiyle ödüllendiren demektir. Bu iki ismin ahlakımıza yansıması; ailemize, insanlara, yetimlere ve doğadaki tüm canlılara karşı şefkatli ve merhametli olmaktır.
el-Adl: Yüce Allah'ın mutlak adalet sahibi olması, hiçbir kuluna zerre kadar zulmetmemesi, kâinattaki her şeyi yerli yerinde ve kusursuz bir ölçüyle yaratması demektir. el-Adl ismini özümseyen bir Müslüman; insanlara karşı haksızlık yapmaz, kul hakkına girmez, şahitlik ederken veya karar verirken akrabasını dahi kayırmadan adaletten ayrılmaz.
es-Settâr, el-Gaffâr, el-Azîz ve es-Selâm İsimleri
es-Settâr: Yüce Allah'ın kullarının günahlarını, hatalarını, kusurlarını ve ayıplarını örtmesi, onları insanların önünde rezil ve mahcup etmemesi anlamına gelir. Bu ismin ahlaki hayatımıza yansıması, insanların gizli kusurlarını araştırmamak (tecessüsten kaçınmak) ve gördüğümüz eksiklikleri yaymak yerine örtmektir. Nitekim Peygamberimiz 'Kim dünyada bir Müslümanın ayıbını örterse, Allah da kıyamet günü onun ayıbını örter' buyurmuştur.
el-Gaffâr: Kullarının günahları ne kadar çok ve büyük olursa olsun, samimiyetle tövbe ettiklerinde onları tekrar tekrar bağışlayan, mağfireti sonsuz olan demektir. el-Gaffâr isminin bilincinde olan bir mümin; hata yaptığında ümitsizliğe kapılmadan tövbe eder, kendisine karşı hata yapan kardeşlerine kin tutmayıp affedici olur.
el-Azîz ve es-Selâm: el-Azîz, mutlak güç, kudret, onur (izzet) ve üstünlük sahibi olan, hiçbir gücün kendisine galip gelemeyeceği Yüce Yaratıcı demektir; mümin kuluna yalnızca Allah'a kulluk ederek izzetli ve onurlu yaşamayı öğretir. es-Selâm ise her türlü kusur ve eksiklikten uzak olan, kullarına esenlik, barış, huzur ve güven veren demektir; müminin elinden ve dilinden herkesin güvende olmasını ve selamı yaymasını öğütler.
Esmâ-i Hüsnâ'nın Kültür ve Sanatımıza Yansımaları (Hat ve Tezhip)
Esmâ-i Hüsnâ, Müslümanların yalnız dua ve ahlak hayatını değil, aynı zamanda kültür, mimari ve estetik anlayışını da derinden şekillendirmiştir. Tarih boyunca İslam sanatçıları Yüce Allah'ın güzel isimlerini en zarif biçimde görünür kılmak için geleneksel sanat dallarını geliştirmişlerdir.
Hüsn-i Hat (Güzel Yazı Sanatı): Arap harfleriyle kamış kalem ve is mürekkebi kullanılarak estetik kurallar çerçevesinde yazı yazma sanatıdır. Bu sanatla uğraşan ustalara hattat denir. Camilerin kubbe ve duvarlarında, kuşak yazılarında ve ev levhalarında Lafzatullah (Allah lafzı) ve Esmâ-i Hüsnâ en seçkin hat örnekleriyle yer alır.
Tezhip (Altınlama Sanatı): Sözlükte 'altınlamak' anlamına gelen tezhip; Kur'an-ı Kerim sayfalarının ve hüsn-i hat levhalarının çevresini ezilmiş altın tozu ve doğal boyalarla, bitkisel ve geometrik motiflerle süsleme sanatıdır (sanatçısına müzehhip denir). Ayrıca ebru, çini ve ahşap/taş oymacılığı sanatlarında da Esmâ-i Hüsnâ motifleri asırlardır yaşatılmaktadır.
Örnekler
Örnek 1Yüce Allah'ın 'er-Rahmân' ve 'er-Rahîm' isimlerinin her ikisi de merhamet anlamı taşıdığı halde aralarındaki kapsam farkı nedir?
Cevabı göster
'er-Rahmân' dünyada mümin veya inkârcı ayırt etmeksizin bütün canlılara şefkat gösterip rızık vermesini; 'er-Rahîm' ise ahiret gününde yalnız iman edip salih amel işleyen mümin kullarına özel rahmet ve ikramda bulunmasını ifade eder.
Örnek 2Arkadaşının istemeden yaptığı bir hatayı başkalarına anlatmayıp gizleyen ve özür dileyen arkadaşını gönülden bağışlayan bir öğrenci, Esmâ-i Hüsnâ'dan hangi iki ismin ahlakını kuşanmıştır?
Cevabı göster
Arkadaşının kusurunu örtüp gizlemesiyle 'es-Settâr' (ayıpları örten), özrünü kabul edip bağışlamasıyla da 'el-Gaffâr' (çokça bağışlayan) isimlerinin ahlakını yansıtmıştır.
Örnek 3Bir hakemin maç yönetirken kendi yakın arkadaşının takımına ayrıcalık tanımaması ve kuralları herkese eşit uygulaması Yüce Allah'ın hangi güzel isminin insan davranışına yansımasıdır?
Cevabı göster
Mutlak adalet sahibi olan ve hiç kimseye haksızlık etmeyen Yüce Allah'ın 'el-Adl' isminin ahlaki hayata yansımasıdır.
Örnek 4Namazların sonunda okuduğumuz 'Allâhümme ente's-selâmü ve minke's-selâm...' duasında geçen 'es-Selâm' isminin anlamını ve toplumsal hayata katkısını açıklayınız.
Cevabı göster
'es-Selâm', her türlü eksiklikten uzak olan ve kullarına esenlik, barış, güven veren demektir. Bu ismi benimseyen Müslüman çevresine güven verir, kimseye zarar vermez ve toplumsal barışı korur.
Örnek 5Kur'an-ı Kerim'de A'râf Suresi 180. ayette Esmâ-i Hüsnâ ile ilgili müminlere hangi tavsiyede bulunulmuştur?
Cevabı göster
'En güzel isimler (Esmâ-i Hüsnâ) Allah'ındır. O hâlde O'na o güzel isimlerle dua edin...' buyrularak dualarımızda Allah'ı güzel isimleriyle anmamız tavsiye edilmiştir.
Örnek 6Esmâ-i Hüsnâ'nın cami ve ev levhalarında estetik biçimde yaşatıldığı 'hüsn-i hat' ve 'tezhip' sanatları ne anlama gelir?
Cevabı göster
'Hüsn-i hat', Arap harfleriyle kamış kalem kullanılarak estetik ölçülerle güzel yazı yazma sanatıdır; 'tezhip' ise bu hat levhalarını ve mushaf sayfalarını altın tozu ve motiflerle süsleme (altınlama) sanatıdır.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Yüce Allah'ın kullarının günahlarını, kusurlarını ve ayıplarını örtüp gizlemesini ifade eden ve müminlere de başkalarının kusurlarını örtmeyi öğütleyen güzel ismi aşağıdakilerden hangisidir?
'es-Settâr', kusurları ve ayıpları örten, gizleyen demektir.
2Dünyada inanan veya inanmayan ayrımı yapmaksızın bütün canlılara şefkat gösteren, onlara yaşam imkânı ve rızık veren anlamındaki Esmâ-i Hüsnâ aşağıdakilerden hangisidir?
Dünyada tüm varlıklara ayrım gözetmeden merhamet eden Yüce Allah'ın ismi 'er-Rahmân'dır.
3Yüce Allah'ın her türlü eksiklikten uzak olduğunu, kullarına esenlik, barış, emniyet ve huzur verdiğini belirten güzel ismi aşağıdakilerden hangisidir?
'es-Selâm', kullarına barış, esenlik ve güven veren, onları tehlikelerden selamete çıkaran demektir.
4Esmâ-i Hüsnâ levhalarının ve Kur'an-ı Kerim sayfalarının altın tozu ve bitkisel motiflerle süslenmesi sanatına ve bu sanatı icra eden ustaya verilen ad aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?
Altınlama ve süsleme sanatına 'tezhip', bu sanatı yapan ustaya ise 'müzehhip' adı verilir.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Esmâ-i Hüsnâ terkibi sözlükte 'en güzel isimler' anlamına gelir ve Yüce Allah'ın güzel isimlerini ifade eder.
A'râf Suresi 180. ayette geçen Esmâ-i Hüsnâ, Allah'ın en güzel isimleridir.
- Yüce Allah'ın 'er-Rahîm' ismi dünyada inanan-inanmayan bütün varlıklara merhamet etmesini, 'er-Rahmân' ismi ise ahirette müminlere merhamet etmesini anlatır.
Tam tersidir; dünyada tüm varlıklara merhamet eden 'er-Rahmân', ahirette müminlere özel merhamet eden 'er-Rahîm'dir.
- Tövbe eden kullarının günahlarını tekrar tekrar ve çokça bağışlayan Yüce Allah'ın ismi 'el-Gaffâr'dır.
Mağfiret kökünden gelen el-Gaffâr, günahları çokça affedendir.
- Yüce Allah'ın 'el-Azîz' ismi insanların gizli kusurlarını araştırıp ortaya çıkarmak anlamına gelir.
'el-Azîz' mutlak güç, izzet ve üstünlük sahibi olan, yenilmeyen galip demektir.
- İnsanlar arasında ayrım yapmadan hakkaniyetle davranmak Yüce Allah'ın 'el-Adl' isminin ahlakımıza yansımasıdır.
Mutlak adalet sahibi olan el-Adl ismi, müminlere her konuda adil olmayı öğütler.
- Esmâ-i Hüsnâ terkibi sözlükte 'en güzel isimler' anlamına gelir ve Yüce Allah'ın güzel isimlerini ifade eder.
6Esmâ-i Hüsnâ'da yer alan güzel isimleri doğru anlamlarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Kur'an-ı Kerim'de Yüce Allah'ın güzel isimlerini ifade etmek için kavramı kullanılmıştır.
- Ahiret gününde iman edip salih amel işleyen mümin kullarına özel ikramda bulunan Allah'ın ismi ismidir.
- İslam medeniyetinde kamış kalem ve mürekkeple Esmâ-i Hüsnâ'yı estetik ölçülerle yazma sanatına denir.
- Hat levhalarının ve mushaf sayfalarının altın tozuyla süslenmesi sanatına adı verilmektedir.
- Bir Müslümanın din kardeşinin kusurunu yaymayıp gizlemesi Yüce Allah'ın isminin ahlaki yansımasıdır.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Yüce Allah'ın 'el-Adl', 'er-Rahmân', 'es-Settâr' ve 'el-Gaffâr' isimlerini tanıyan bir öğrencinin günlük hayatında ve arkadaşlık ilişkilerinde nasıl davranması gerektiğini adım adım açıklayınız.
1. ipucu: İlk adım: 'el-Adl' ve 'er-Rahmân' isimlerinin arkadaşlık ilişkilerinde hakkaniyet ve şefkat açısından ne gerektirdiğini yazın.
2. ipucu: İkinci adım: 'es-Settâr' isminin bir arkadaşımızın hatasını veya sırrını gördüğümüzde bizi hangi davranışa yönelttiğini belirtin.
3. ipucu: Üçüncü adım: 'el-Gaffâr' isminin bize karşı hata yapıp özür dileyen kişilere karşı nasıl bir tutum kazandırdığını açıklayın.
Cevap: Yüce Allah'ın 'el-Adl' ismini tanıyan bir öğrenci arkadaşları arasında ayrım yapmadan adil davranır ve kimsenin hakkını yemez; 'er-Rahmân' ismiyle tüm insanlara ve canlılara şefkat gösterir. 'es-Settâr' isminin bilinciyle arkadaşlarının kusurlarını araştırmaz ve gördüğü hataları başkalarına yaymayıp örter; 'el-Gaffâr' isminin yansıması olarak da özür dileyen arkadaşlarına kin tutmayarak onları gönülden affeder.
Kısaca
- Esmâ-i Hüsnâ: Yüce Allah'ın Kur'an ve hadislerde bildirilen en güzel isimleridir; Allah'ı doğru tanımamızı ve O'na güzel isimleriyle dua etmemizi sağlar.
- er-Rahmân ve er-Rahîm: er-Rahmân dünyada bütün yaratılmışlara şefkat edip rızık veren; er-Rahîm ise ahirette yalnız müminlere özel merhamet edendir.
- el-Adl, el-Azîz ve es-Selâm: el-Adl mutlak adalet sahibi; el-Azîz mutlak güç ve izzet sahibi; es-Selâm ise kullarına barış, esenlik ve güven verendir.
- es-Settâr ve el-Gaffâr: es-Settâr kulların ayıplarını ve kusurlarını örten; el-Gaffâr ise tövbe edenlerin günahlarını çokça bağışlayandır.
- Sanata Yansıması: Esmâ-i Hüsnâ, hüsn-i hat (güzel yazı) ve tezhip (altınlama) gibi geleneksel İslam sanatlarının en temel ilham kaynağı olmuştur.