Coğrafya Biliminin Konusu ve Bölümleri

Doğal ortam ve küreler

İnsanın etkisi olmadan oluşmuş, insan ve insani unsurların dışında kalan yere doğal ortam denir. Doğal ortam beş temel ortamdan oluşur: kayaçlar, yer şekilleri ve topraklardan oluşan taş küre (litosfer); Dünya’yı çepeçevre saran gazlardan oluşan hava küre (atmosfer); denizler, göller, akarsular ve yer altı sularından oluşan su küre (hidrosfer); donmuş topraklar, buzullar ve sürekli karla kaplı alanlardan oluşan buz küre (kriyosfer); canlıların hayati faaliyetlerini sürdürdüğü yaşam küre (biyosfer).

Bu beş ortam doğada birbiriyle etkileşim hâlindedir. Doğal ortamı oluşturan unsurlarda meydana gelen değişimlere doğa olayı denir.

Beşerî ortam ve coğrafi ortam

İnsanın sosyal, kültürel ve ekonomik faaliyetleri sonucunda doğal ortamın üzerine kurduğu yaşam alanına beşerî ortam denir. Doğal ortam ile beşerî ortamın birlikte oluşturduğu en geniş yaşam alanı ise coğrafi ortamdır.

Coğrafi ortamda doğa ile insan sürekli etkileşim içindedir. Eski çağlarda doğanın insan yaşamına etkileri ön plandaydı. Son dönemlerde beşerî faaliyetlerin artması ve çeşitlenmesiyle insan da doğal ortamların özelliklerini ve dağılışını değiştiren bir etken hâline geldi. Doha’da denizin doldurulmasıyla oluşturulan İnci Adası, Tayland’daki teraslı pirinç tarlaları, Panama Kanalı ve Ürgüp’te peribacalarının mesken olarak kullanılması bu etkileşimin örnekleridir.

Eski Çağ’dan beri birçok filozof doğa olaylarıyla insan faaliyetleri arasındaki etkileşimi incelemeye çalıştı. Doğal ortamı ve beşerî ortamı inceleyen bu bilim alanına Eski Çağ’dan itibaren coğrafya adı verildi.

Coğrafyanın bölümleri

Coğrafyanın hem doğal hem beşerî ortamı incelemesi, bölümlere ayrılmasında belirleyici olmuştur. Coğrafya fiziki coğrafya ve beşerî coğrafya olmak üzere iki bölüme ayrılır.

Fiziki coğrafya, yeryüzündeki doğal olay ve süreçleri inceler. Alt dalları: jeomorfoloji (yer şekilleri bilimi; jeoloji ve jeofizikle etkileşir), klimatoloji (iklim bilimi; meteorolojiyle etkileşir), hidrografya (sular coğrafyası; hidroloji ve oseonografyayla etkileşir), biyocoğrafya (canlılar coğrafyası; biyoloji, botanik ve zoolojiyle etkileşir) ve toprak coğrafyası (pedolojiyle etkileşir).

Beşerî coğrafya; insan faaliyetlerinin mekândaki dağılımını, insanların mekânı nasıl kullandığını ve algıladığını, beşerî ortamları nasıl kurup sürdürdüklerini inceler. Alt dalları: kültürel coğrafya (dil, din, giyim, yemek, müzik, mimari), sosyal coğrafya (sosyal ilişkiler ve eşitsizlikler), ekonomik coğrafya (sanayi, ticaret, tarım, turizm, madencilik), yerleşme coğrafyası (yerleşmelerin gelişimi, tipleri, mesken tipleri), siyasi coğrafya (siyasi olayların mekâna göre farklılıkları) ve nüfus coğrafyası (nüfusun özellikleri, dağılışı, hareketleri).

Coğrafyanın kullandığı teknikler

Coğrafya; mekânla ilgili bilgileri elde etmek, analiz etmek ve yorumlamak için çeşitli teknikler kullanır. Bu teknikler hem fiziki hem beşerî coğrafya araştırmalarında yaygındır: haritalama, uzaktan algılama, niceleme (istatistik) yöntemleri ve Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS).

Örnekler

1. Örnek 1Aşağıdakilerin hangi küreye ait olduğunu yazınız: a) buzul b) akarsu c) toprak d) Dünya’yı saran gazlar

   Cevabı göster

   a) buz küre (kriyosfer) b) su küre (hidrosfer) c) taş küre (litosfer) d) hava küre (atmosfer)

2. Örnek 2Doğal ortam, beşerî ortam ve coğrafi ortam arasındaki ilişkiyi tek cümleyle açıklayınız.

   Cevabı göster

   Doğal ortamın üzerine insanın kurduğu yaşam alanı beşerî ortamdır; bu ikisinin birlikteliğinden oluşan en geniş yaşam alanı coğrafi ortamdır.

3. Örnek 3Aşağıdakileri doğal unsur ya da beşerî unsur ve faaliyet olarak ayırınız: akarsu, köprü, orman, tarla, dağ, liman.

   Cevabı göster

   Doğal unsur: akarsu, orman, dağ. Beşerî unsur ve faaliyet: köprü, tarla (tarım), liman.

4. Örnek 4Aşağıdaki konuların coğrafyanın hangi alt dalına girdiğini yazınız: a) bir ildeki nüfus artışı b) Karadeniz kıyısındaki akıntılar c) bir bölgedeki geleneksel mimari

   Cevabı göster

   a) nüfus coğrafyası b) hidrografya (sular coğrafyası) c) kültürel coğrafya

5. Örnek 5Coğrafyanın kullandığı dört tekniği yazınız.

   Cevabı göster

   Haritalama, uzaktan algılama, niceleme (istatistik) yöntemleri, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS).

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1. 1Donmuş topraklar, buzullar ve sürekli karla kaplı alanlardan oluşan küre hangisidir?

   ALitosferBKriyosferCHidrosferDAtmosfer

2. 2Doğal ortam ile beşerî ortamın birlikteliğinden oluşan en geniş yaşam alanı hangisidir?

   AYaşam küreBBeşerî ortamCCoğrafi ortamDTaş küre

3. 3Atmosfer, hava olayları ve iklim tiplerini inceleyen alt dal hangisidir?

   AJeomorfolojiBHidrografyaCKlimatolojiDBiyocoğrafya

4. 4Aşağıdakilerden hangisi beşerî coğrafyanın alt dallarından biri <b>değildir</b>?

   AEkonomik coğrafyaBToprak coğrafyasıCYerleşme coğrafyasıDSiyasi coğrafya

5. 5Doğru mu, yanlış mı?

   • Doğal ortamı oluşturan unsurlarda meydana gelen değişimlere doğa olayı denir.DoğruYanlış
   • Beş temel ortam birbirinden bağımsızdır, etkileşmez.DoğruYanlış
   • Eski çağlarda doğanın insan yaşamına etkileri ön plandaydı.DoğruYanlış
   • Uzaktan algılama yalnız fiziki coğrafyada kullanılır.DoğruYanlış
   • Nüfus coğrafyası demografi ve istatistikle etkileşim içindedir.DoğruYanlış

6. 6Alt dalları inceledikleri konularla eşleştiriniz.

   Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

   JeomorfolojiHidrografyaBiyocoğrafyaEkonomik coğrafyaYerleşme coğrafyası

   Denizler, göller, akarsularYerleşme ve mesken tipleriYer şekilleri ve oluşumlarıSanayi, ticaret, tarım, turizmBitki ve hayvan topluluklarının dağılışı

7. 7Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.

   litosferbiyosferiatmosferihidrosferi
   1. Kayaçlar, yer şekilleri ve topraklardan oluşan küreye denir.
   2. Canlıların hayati faaliyetlerini sürdürdüğü alanlar oluşturur.
   3. Denizler, göller ve yer altı suları oluşturur.
   Kontrol et

8. 8Panama Kanalı’nı coğrafi ortam kavramıyla açıklayınız: Hangi doğal unsur, hangi beşerî faaliyet ve aralarında nasıl bir etkileşim var?

   1. ipucunu göster