9. Sınıf Coğrafya 2. Hafta: Niçin Coğrafya Öğrenmeliyiz?

1. Ekosistem Sınırları, Sürdürülebilirlik ve Coğrafyanın Artan Önemi

İnsanoğlu; Dünya üzerinde sıcaklığın çok düşük olduğu kuşaklardan kavurucu sıcak bölgelere, deniz kıyılarından 6.000 metre yüksekliğe kadar çok farklı doğal ortamlarda yaşamını sürdürür. Bilim ve teknolojideki ilerlemeler ile dünya nüfusunun hızla artması, yerleşim alanlarını genişletmiş ve doğal kaynak kullanımını tarihte görülmemiş boyutlara taşımıştır.

Günümüzde insanlığın bir yılda tükettiği doğal kaynak miktarı, Dünya ekosisteminin bir yılda yenileyebildiği doğal kaynak kapasitesinin üzerine çıkmıştır. Ekolojik dengeyi ve insanlığın geleceğini tehdit eden bu aşırı tüketim, doğa ile insan arasındaki etkileşimi merkeze alan coğrafya bilimini her zamankinden daha hayati kılmaktadır.

Sürdürülebilir bir Dünya kurabilmek için toplumların temel coğrafya okuryazarlığına sahip olması şarttır. Tarih boyunca coğrafi potansiyelini tanıyan ve doğal kaynaklarını akılcı yöneten toplumlar refah düzeylerini yükseltmiş ve güçlü devletler kurmuştur.

2. Coğrafi Bakış Açısı, Mekânsal Düşünme ve Yedi Temel Soru

Coğrafi bakış açısına sahip birey; doğal ortamdaki unsurları, doğa olaylarını ve beşerî faaliyetleri birbirinden kopuk değil, bütünsel bir etkileşim ağı içinde değerlendirir. Yaşadığı çevredeki doğa olaylarının doğurabileceği riskleri ve fırsatları önceden analiz edebilir; doğal ortamın taşıma kapasitesini ve insan etkinliklerinin çevreye verdiği zararları fark eder.

Mekânsal düşünme becerisi gelişmiş bir insan haritaları etkin biçimde kullanır; karşılaştığı olay ve olguları mekânla ilişkilendirerek yerel, bölgesel ve küresel ölçekte kavrar. Aynı zamanda vatan toprağının doğal ve beşerî zenginliklerini tanımak, bireyde güçlü bir vatanseverlik bilinci oluşturur.

Coğrafya bilimi bir olayı çözümlerken şu yedi temel soruya yanıt arar: 1) Ne? 2) Nerede? 3) Ne zaman? 4) Neden orada? 5) Neden önemli? 6) Bulunduğu ortamın özellikleri neler? 7) Doğal ve beşerî ortamlarla ilişkisi nasıl?

3. Örnek Olay (1): Bozkurt Sel Afetinde Coğrafi Konum ve Yağış Analizi

Mekânsal düşünme ve coğrafya öğrenmenin önemini somut olarak görmek için 11 Ağustos 2021 Batı Karadeniz (Kastamonu-Bozkurt) sel afeti incelenebilir. 296 km² yüz ölçümüne sahip Bozkurt ilçesi, Kastamonu’nun kuzeyinde yer alır ve ilçe merkezi Karadeniz kıyısından yalnızca 2 km içeride, Ezine Çayı Vadisi tabanında kurulmuştur.

Meteorolojik verilere göre Bozkurt’ta yıllık ortalama yağış miktarı 773,7 mm, 5 yıllık ağustos ortalaması ise yalnızca 31,5 mm düzeyindedir. Ancak selin yaşandığı 10–12 Ağustos 2021 tarihleri arasında ilçeye üç günde metrekareye 420,6 mm (ağustos ortalamasının yaklaşık 13,3 katı, yıllık yağışın yarıdan fazlası) yağış düşmüştür.

Aynı günlerde komşu sahalardan Kastamonu-Küre’ye 382,1 mm (ağustos ortalaması 31,4 mm), Bartın-Ulus’a 318,6 mm (ağustos ortalaması 33,7 mm) ve Sinop-Ayancık’a 301,3 mm (ağustos ortalaması 55,7 mm) yağış düşmesi, meteorolojik tehlikenin bölgesel ölçekte gerçekleştiğini gösterir.

4. Örnek Olay (2): Doğal Koşullar ile Beşerî Faaliyetlerin Etkileşimi

Bozkurt Orman İşletme Şefliği sınırlarındaki 10.773 hektar genel alanın 8.668 hektarı (8.279 ha ağaçlı, 389 ha ağaçsız) ormanlık alandır; işletme müdürlüğü genelinde ise 33.462 hektarın 27.280 hektarı ormandır. Bu doğal özellik ilçede ormancılık ve kerestecilik faaliyetlerinin yoğunlaşmasını sağlamıştır.

11 Ağustos 2021’deki aşırı yağışın büyük bir yıkıma dönüşmesinde doğal koşullar (ekstrem yağış ve dar vadi yapısı) ile hatalı beşerî uygulamalar birleşmiştir: 1) Ezine Çayı yatağının insanlar tarafından daraltılması, 2) Yerleşim alanlarının doğrudan vadi tabanına (taşkın yatağına) inşa edilmesi, 3) Dere kenarındaki depolarda istiflenen tomrukların sel sularına kapılarak su kanallarını tıkaması, 4) Ezine Çayı üzerindeki köprülerin alçak yapılması.

Su kanallarının ve alçak köprülerin tomruklarla tıkanması sonucu çay suları yatağından taşarak ilçe merkezine yayılmıştır. AFAD’ın 21 Ağustos 2021 tarihli açıklamasına göre afette 71’i Kastamonu, 10’u Sinop ve 1’i Bartın’da olmak üzere 82 vatandaşımız hayatını kaybetmiş, 16 kayıp ihbarı kayıtlara geçmiştir.

5. Coğrafi Bakış Açısıyla Mekânsal Planlama ve Afet Önleme

Bozkurt örneği, mekânsal düşünme ve coğrafya bilgisine dayalı mekânsal planlamanın hayati önemini açıkça kanıtlar. Doğal ortamın sınırlarını ve akarsu havzalarının hidrografik özelliklerini dikkate almayan yerleşim planları, ekstrem hava olaylarında ağır bedellere yol açar.

Benzer afetlerin tekrarlanmaması için coğrafi bakış açısıyla şu önlemler alınmalıdır: a) Akarsu yatakları daraltılmamalı ve doğal taşkın sınırları korunmalıdır, b) Vadi tabanları ve alüvyal taşkın alanları yapılaşmaya kapatılmalıdır, c) Orman ürünleri ve tomruk depoları akarsu yataklarından uzak, güvenli sahalara taşınmalıdır, d) Akarsu üzerindeki köprüler yüksek ve geniş açıklıklı inşa edilmelidir.

Ayrıca meteorolojik radar ve taşkın erken uyarı sistemleri etkin çalıştırılmalı, dere ıslah projeleri havzanın maksimum akım değerleri hesaplanarak tasarlanmalıdır.

6. Mekânsal Planlamada Bireysel Sorumluluk ve Ülke Kaynaklarının Yönetimi

Coğrafya öğrenmek ve mekânsal planlama ilkelerine uymak yalnızca uzmanların değil, tüm vatandaşların ortak sorumluluğudur. Bireyler konut edinirken veya ekonomik tesis kurarken zemin yapısını, taşkın ve heyelan riskini, iklim koşullarını sorgulamalı; dere yatakları ve orman alanlarını tahrip eden uygulamalardan kaçınmalıdır.

Ülke ölçeğinde yapılan doğru mekânsal planlama; tarım topraklarının amaç dışı kullanımını önler, sanayi ve ulaşım yatırımlarının en uygun konumlara yapılmasını sağlar, afet sonrası oluşacak ağır ekonomik kayıpların önüne geçer.

Sonuç olarak coğrafya bilimi; bireye yaşadığı mekânı doğru okuma becerisi kazandırarak hem can ve mal güvenliğini korur hem de vatan toprağının ve doğal kaynakların gelecek nesillere sağlıklı biçimde aktarılmasına rehberlik eder.

Örnekler

Örnek 1Günümüzde insan-doğa etkileşimini inceleyen coğrafya biliminin öneminin geçmişe göre daha da artmasının temel ekolojik nedeni nedir?
Cevabı göster
Bilim ve teknolojinin gelişmesi ve dünya nüfusunun hızla artmasıyla birlikte doğal kaynakların yıllık tüketim miktarının, Dünya ekosisteminin bir yılda üretebildiği doğal kaynak miktarını aşmış olmasıdır. Sürdürülebilir bir gelecek için doğal ortamın sınırlılıklarını bilen coğrafi bakış açısına ihtiyaç vardır.
Örnek 2Coğrafi bakış açısına sahip bir bireyin olayları ve çevresini değerlendirirken sahip olduğu başlıca beceriler nelerdir?
Cevabı göster
Doğal ve beşerî unsurları bütünsel bir etkileşim içinde görür, doğa olaylarının risk ve fırsatlarını analiz eder, doğal ortamın sınırlılıklarını ve insan faaliyetlerinin oluşturduğu çevre tehditlerini fark eder, haritaları kullanır ve olayları yerel, bölgesel ve küresel ölçekte mekânla ilişkilendirir.
Örnek 310–12 Ağustos 2021 tarihlerinde Kastamonu’nun Bozkurt ilçesinde yaşanan sel afetinde yağış verileri nasıl bir ekstrem durum ortaya koymuştur?
Cevabı göster
Bozkurt’un yıllık ortalama yağışı 773,7 mm ve 5 yıllık ağustos ortalaması yalnızca 31,5 mm düzeyindeyken, 10–12 Ağustos 2021 tarihleri arasında sadece üç günde metrekareye 420,6 mm yağış düşmüştür. Bu miktar ağustos ortalamasının 13 katından fazladır.
Örnek 4Bozkurt ilçesinde aşırı yağışın büyük can ve mal kaybına yol açan bir sel afetine dönüşmesinde etkili olan dört beşerî faktörü yazınız.
Cevabı göster
1) Ezine Çayı yatağının insanlar tarafından daraltılması, 2) Yerleşim alanlarının doğrudan Ezine Çayı vadi tabanına kurulması, 3) Çevredeki depolarda bulunan tomrukların sel sularına kapılıp su kanallarını tıkaması, 4) Ezine Çayı üzerindeki köprülerin alçak inşa edilmiş olması.
Örnek 5Bozkurt Orman İşletme Şefliği arazisinin arazi kullanım durumu ile sel afetinin yıkıcı etkisinin artması arasında nasıl bir ilişki kurulabilir?
Cevabı göster
Bozkurt Orman İşletme Şefliğinin 10.773 hektarlık arazisinin 8.668 hektarı orman alanıdır. Orman varlığının zenginliği ilçede ormancılık faaliyetlerini geliştirmiş; ancak kesilen tomrukların akarsu yatağı yakınındaki depolarda tutulması, sel anında tomrukların akıntıya kapılarak köprüleri ve kanalları tıkamasına yol açmıştır.
Örnek 6Batı Karadeniz’de benzer sel afetlerinin yaşanmaması için coğrafi bakış açısıyla nasıl bir mekânsal planlama yapılmalıdır?
Cevabı göster
Ezine Çayı ve diğer akarsuların yatakları daraltılmamalı, vadi tabanları ve taşkın yatakları yapılaşmaya kapatılmalı, tomruk depoları taşkın riski olmayan güvenli alanlara taşınmalı ve akarsu üzerindeki köprüler yüksek ve geniş açıklıklı olarak yeniden planlanmalıdır.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1Aşağıdakilerden hangisi coğrafi bakış açısına ve mekânsal düşünme becerisine sahip bir bireyin özelliklerinden biri değildir?
211 Ağustos 2021 tarihinde Kastamonu’nun Bozkurt ilçesinde yaşanan sel afetinde, aşağıdaki beşerî unsurlardan hangisi doğrudan suyun vadi dışına taşarak yıkıcı etkisinin artmasına neden olmuştur?
310–12 Ağustos 2021 Batı Karadeniz sel afetinde ölçülen yağış verilerine göre (Bozkurt: 420,6 mm, Küre: 382,1 mm, Ulus: 318,6 mm, Ayancık: 301,3 mm), üç günlük süreçte metrekareye en fazla yağış düşen merkez aşağıdakilerden hangisidir?
4Coğrafya bilimi bir olayı veya olguyu mekânsal açıdan çözümlerken aşağıdaki sorulardan hangisine doğrudan yanıt aramaz?
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) mi yoksa yanlış (Y) mı olduğunu belirleyiniz.
- Günümüzde doğal kaynakların yıllık tüketim miktarı, Dünya ekosisteminin bir yılda ürettiği doğal kaynak miktarından daha fazladır.
- Tarih boyunca coğrafya bilgisine sahip toplumların doğal kaynakları daha iyi yönettikleri ve refah seviyelerini yükselttikleri görülür.
- Kastamonu’nun Bozkurt ilçesinde son beş yılın ağustos ayı yağış ortalaması 420,6 mm iken 10–12 Ağustos 2021’de 31,5 mm yağış düşmüştür.
- Bozkurt Orman İşletme Şefliği arazisinin büyük bölümünün ormanlarla kaplı olması ilçede ormancılık faaliyetlerinin gelişmesini sağlamıştır.
- Mekânsal planlama yapılırken akarsu vadi tabanlarının daraltılarak yerleşime açılması sel riskini azaltır.
6Bozkurt sel afeti örnek olayındaki kavram ve verileri doğru karşılıklarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
1. Doğal ortamdaki risk ve fırsatları analiz edebilme, olayları yerel, bölgesel ve küresel ölçekte mekânla ilişkilendirebilme yetkinliğine denir.
2. Kastamonu’nun Bozkurt ilçe merkezi, Karadeniz kıyısından 2 km içeride bulunan tabanında yer almaktadır.
3. Bozkurt’ta ormanların geniş yer kaplaması faaliyetlerinin gelişmesini sağlamış, ancak dere kenarındaki tomruk depoları selde kanalları tıkamıştır.
4. Yerleşim alanlarının ve ekonomik tesislerin doğal ortamın potansiyel ve sınırlılıklarına uygun biçimde konumlandırılmasına denir.
5. Coğrafya bilgisi, bireyin ülkesinin doğal ve beşerî değerlerini tanımasını ve korumasını sağlayarak bilincinin gelişmesine katkıda bulunur.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Bozkurt sel afeti örnek olayı üzerinden doğal süreçler, beşerî hatalar ve mekânsal planlama arasındaki ilişkiyi nasıl açıklarsınız?

Kısaca

Günümüzde doğal kaynakların yıllık tüketimi, Dünya ekosisteminin bir yılda üretebildiği kaynak miktarını aşmıştır; bu durum insan-doğa etkileşimini inceleyen coğrafya biliminin önemini artırmıştır.
Coğrafi bakış açısına sahip birey; doğal ortamdaki risk ve fırsatları analiz eder, haritaları kullanır, olayları yerel, bölgesel ve küresel ölçekte mekânla ilişkilendirir.
Coğrafi sorgulamada “Ne? Nerede? Ne zaman? Neden orada? Neden önemli? Ortamın özellikleri neler? Doğal ve beşerî ortamlarla ilişkisi nasıl?” sorularına yanıt aranır.
10–12 Ağustos 2021 Batı Karadeniz (Bozkurt) sel afetinde, ağustos ayı yağış ortalaması 31,5 mm olan ilçeye üç günde 420,6 mm aşırı yağış düşmesi doğal etkeni oluşturmuştur.
Ezine Çayı yatağının daraltılması, vadi tabanına yerleşme kurulması, dere kenarındaki tomruk depolarının akıntıya kapılıp alçak köprüleri tıkaması ise afetin yıkımını büyütmüş ve 82 vatandaşımızın hayatını kaybetmesine yol açmıştır.
Mekânsal düşünme ve doğru mekânsal planlama, hem doğa olaylarının afete dönüşmesini önler hem de ülke kaynaklarının verimli kullanılmasını ve vatanseverlik bilincini güçlendirir.