9. Sınıf Coğrafya 11. Hafta: İklim Sisteminin Bileşen ve Değişkenleri: Sıcaklık, Yeryüzünde Sıcaklığın Dağılışını Etkileyen Faktörler ve İzoterm Haritaları (COĞ.9.3.2)

Güneş Işınlarının Düşme Açısı ve Sıcaklığa Etkisi (COĞ.9.3.2.a)

Yeryüzündeki bir noktaya güneş ışınları ne kadar büyük (dike yakın) açıyla düşerse; ışınların atmosferde aldığı yol kısalır (tutulma azalır), dar bir alanı ısıtır ve birim yüzeye düşen enerji miktarı artar. Güneş ışınlarının düşme açısını ise dört temel etmen belirler: Birincisi Dünya'nın Şekli (Enlem Etkisi): Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı küçülür ve genel olarak sıcaklık azalır. Aynı boylam üzerinde Ekvator'a yakın olan kentin kutba yakın olandan daha sıcak olması (örneğin Antalya'nın Sinop'tan sıcak olması) enlem etkisidir.

İkincisi Eksen Eğikliği ve Yıllık Hareket: Yıl içinde güneş ışınlarının dik geldiği yerlerin dönenceler arasında değişmesine ve orta kuşakta belirgin mevsimlik sıcaklık farklarının (yaz ve kış mevsimlerinin) oluşmasına neden olur. Üçüncüsü Günlük (Eksen) Hareket: Gün içinde ışınların geliş açısının değişmesini sağlar. Güneş ışınları saat 12.00'de en dik açıyla gelse de ısı birikimi nedeniyle günün en sıcak vakti öğleden sonra 13.00–14.00 suları, en soğuk vakti ise ısı kaybının sürdüğü Güneş doğmadan hemen önceki (şafak) andır.

Dördüncüsü Yer Şekilleri (Eğim ve Bakı): Dağların Güneş'e dönük olan yamacına bakı (güneyli/güneşli yamaç), Güneş'i doğrudan görmeyen diğer yamacına ise dulda (kuytu) denir. Dönenceler dışında Kuzey Yarım Küre'de (Türkiye dâhil) bakı yönü güney, Güney Yarım Küre'de ise kuzeydir. Bakı etkisindeki yamaçta güneş ışınları daha büyük açıyla düşer, güneşlenme süresi uzundur, sıcaklık daha yüksektir; buna bağlı olarak tarım ürünlerinin olgunlaşma süresi kısalır, orman, tarım ve yerleşme üst sınırı ile kalıcı (toktağan) kar alt sınırı daha yüksektir.

🔍 Büyütmek için dokunun

Yükselti, Denizellik-Karasallık, Okyanus Akıntıları ve Nem (COĞ.9.3.2.b)

Yükselti: Troposfer katmanı doğrudan Güneş'ten gelen ışınlarla değil, yerden yansıyan ışınlarla alttan yukarıya doğru ısınır. Bu nedenle deniz seviyesinden yükseldikçe sıcaklık her 200 metrede ortalama 1 °C (1000 metrede 5 °C) azalır. Aynı enlem üzerinde yer alan İzmir, Konya ve Erzurum'dan batıdan doğuya doğru gidildikçe sıcaklığın azalması, Ekvator üzerinde bile yüksek dağ zirvelerinde (Klimanjaro gibi) kalıcı karların bulunması yükselti etkisinin sonucudur.

Kara ve Denizlerin Dağılışı ile Nem: Karaların özgül ısısı düşük ve hareketsiz olduğu için karalar erken ve çok ısınır, erken ve çok soğur; denizler ise suyun saydamlığı, hareketliliği ve yüksek öz ısısı nedeniyle geç ısınır ve geç soğur. Bu durum karaların iç kesimlerinde (karasallık) günlük ve yıllık sıcaklık farklarının fazla olmasına, deniz kıyılarında (denizellik) ise atmosferdeki su buharının (nemin) ısıyı tutarak aşırı ısınma ve soğumayı önlemesine yol açar.

Okyanus Akıntıları ve Rüzgârlar: Ekvator'dan kutuplara doğru esen rüzgârlar ve sıcak su akıntıları (Gulf Stream, Brezilya, Kuroşivo, Doğu Avustralya, Alaska) ulaştıkları kıyıların sıcaklığını artırırken; kutuplardan Ekvator'a doğru gelen rüzgârlar ve soğuk su akıntıları (Labrador, Kanarya, Benguela, Humboldt/Peru, Oyashio, Kaliforniya) kıyıların sıcaklığını düşürür. Örneğin 60° Kuzey enlemindeki Batı Avrupa (Norveç) kıyılarının, aynı enlemdeki Kanada'nın doğu kıyılarından kışın çok daha ılık olması Gulf Stream sıcak su akıntısı ile Labrador soğuk su akıntısı arasındaki farktan kaynaklanır.

🔍 Büyütmek için dokunun

Gerçek ve İndirgenmiş Sıcaklık ile İzoterm Haritaları

Bir yerde termometre ile doğrudan ölçülen, o yerin yükseltisinin etkisini de barındıran sıcaklığa gerçek sıcaklık denir. Her yerin deniz seviyesinde (0 metre yükseltide) olduğu varsayılarak, yükseltinin sıcaklık üzerindeki etkisinin ortadan kaldırılmasıyla hesaplanan sıcaklığa ise indirgenmiş sıcaklık adı verilir ve İndirgenmiş Sıcaklık = Gerçek Sıcaklık + (Yükselti / 200) formülüyle bulunur. Bir yerin indirgenmiş sıcaklığı ile gerçek sıcaklığı arasındaki fark ne kadar fazlaysa, o yerin ortalama yükseltisi o kadar fazladır.

Sıcaklıkları aynı olan noktaların birleştirilmesiyle elde edilen eğrilere izoterm (eş sıcaklık) eğrisi denir. İndirgenmiş izoterm haritalarında yükselti faktörü devre dışı bırakılmıştır; bu nedenle indirgenmiş bir haritada görülen sıcaklık farkları açıklanırken 'yükselti' gerekçe olarak gösterilemez (enlem, karasallık-denizellik veya okyanus akıntıları etkili olur).

Dünya yıllık, ocak ve temmuz izoterm haritaları incelendiğinde şu temel sonuçlara ulaşılır: Birincisi, Kuzey Yarım Küre'de karalar daha geniş alan kapladığı (%39) için yıllık sıcaklık farkları fazladır ve izoterm eğrileri daha fazla girinti-çıkıntı yapar; Güney Yarım Küre'de ise okyanuslar geniş yer tuttuğu (%81) için izoterm eğrileri paralellere daha düz ve uyumlu uzanır. İkincisi, meridyenlerin en sıcak noktalarını birleştiren Termik Ekvator, karaların fazlalığı ve sıcak su akıntıları nedeniyle Yer Ekvatoru'nun biraz kuzeyinden geçer. Üçüncüsü, okyanus akıntılarının etkili olduğu kıta kıyılarında izoterm eğrileri Ekvator'a veya kutuplara doğru keskin büklümler yapar.

🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

Örnek 1Deniz seviyesinden 1600 metre yüksekte bulunan bir meteoroloji istasyonunda gerçek sıcaklık -3 °C olarak ölçülmüştür. Bu istasyonun deniz seviyesine indirgenmiş sıcaklığını hesaplayınız.
Cevabı göster
Yükseldikçe sıcaklık her 200 metrede 1 °C azaldığına göre, 1600 metrelik yükseltinin yol açtığı sıcaklık kaybı: 1600 / 200 = 8 °C'dir. İndirgenmiş Sıcaklık = Gerçek Sıcaklık + Sıcaklık Farkı = -3 + 8 = +5 °C olarak bulunur.
Örnek 2Bir merkezin deniz seviyesine indirgenmiş sıcaklığı 18 °C, gerçek sıcaklığı ise 11 °C olarak verilmiştir. Bu merkezin deniz seviyesinden yükseltisi kaç metredir?
Cevabı göster
İndirgenmiş sıcaklık ile gerçek sıcaklık arasındaki fark: 18 - 11 = 7 °C'dir. Sıcaklık her 200 metrede 1 °C değiştiğine göre merkezin yükseltisi: 7 × 200 = 1400 metredir.
Örnek 3Aşağıdaki sıcaklık olaylarının her birinin hangi coğrafi faktörden kaynaklandığını karşısına yazınız: a) Akdeniz kıyılarının Karadeniz kıyılarından yıl boyunca daha sıcak olması b) Aynı enlemdeki Batı Avrupa kıyılarının Kanada'nın doğu kıyılarından kışın daha ılık olması c) Türkiye'de dağların güney yamaçlarında kalıcı kar sınırının kuzey yamaçlardan daha yüksek olması
Cevabı göster
a) Enlem etkisi (Dünya'nın şekli nedeniyle Ekvator'a yakınlık). b) Okyanus akıntıları (Batı Avrupa'da Gulf Stream sıcak su akıntısı, Kanada doğusunda Labrador soğuk su akıntısının etkili olması). c) Bakı etkisi (Türkiye Kuzey Yarım Küre'de dönenceler dışında yer aldığı için güney yamaçların Güneş'e dönük olması).
Örnek 4Dünya yıllık izoterm haritasında izoterm eğrilerinin Güney Yarım Küre'de paralellere oldukça uyumlu (düzgün) uzanırken, Kuzey Yarım Küre'de çok fazla girinti ve çıkıntı yapmasının temel nedenini açıklayınız.
Cevabı göster
Temel neden kara ve denizlerin yarım küreler arasındaki farklı dağılışıdır. Güney Yarım Küre'nin büyük bölümü (%81'i) homojen ısınma özelliği gösteren okyanuslarla kaplı olduğu için izotermler düzgün uzanır; Kuzey Yarım Küre'de ise karalar geniş yer tuttuğu için kara-deniz geçişlerinde ısınma farkına bağlı olarak izoterm eğrileri bükülür.
Örnek 5Güneş ışınlarının gün içinde en büyük açıyla düştüğü vakit saat 12.00 (öğle vakti) olduğu hâlde, günün en yüksek sıcaklığının saat 13.00–14.00 arasında ölçülmesinin nedenini açıklayınız.
Cevabı göster
Bu durumun nedeni atmosferdeki ve yer yüzeyindeki 'ısı birikimi'dir. Saat 12.00'den sonra güneş ışınlarının geliş açısı küçülmeye başlasa da saat 14.00'e kadar yeryüzünün Güneş'ten aldığı enerji miktarı, ışıma yoluyla kaybettiği enerji miktarından fazla olmaya devam eder; bu yüzden en yüksek sıcaklığa öğleden sonra ulaşılır.
Örnek 6Türkiye'nin Ocak ayı indirgenmiş izoterm haritasında en düşük sıcaklıkların Kuzeydoğu Anadolu'da (Erzurum-Kars çevresinde) görülmesinde hangi faktörler etkilidir? Bu haritada 'yükselti' faktörü neden etkili sayılmaz?
Cevabı göster
İndirgenmiş izoterm haritasında her yer deniz seviyesinde (0 m) kabul edildiği için yükselti faktörü devre dışı bırakılmıştır. Bu nedenle indirgenmiş haritada Erzurum-Kars çevresinin en soğuk yer olmasında enlem (kuzeyde yer alması), şiddetli karasallık ve Sibirya üzerinden gelen soğuk hava kütleleri etkilidir.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1Aşağıda verilen coğrafi durumlardan hangisi yeryüzünde sıcaklığın dağılışında 'enlem (Dünya'nın şekli)' faktörünün etkisine örnek gösterilebilir?
2Deniz seviyesinden 2200 metre yüksekte bulunan bir yayla merkezinde gerçek sıcaklık -4 °C olarak ölçüldüğüne göre, bu merkezin deniz seviyesine indirgenmiş sıcaklığı kaç °C'dir?
3Türkiye'nin yıllık indirgenmiş izoterm haritası incelendiğinde, izoterm eğrilerinin uzanışı ve sıcaklık farklarının oluşumu üzerinde aşağıdaki faktörlerden hangisinin etkisi yoktur?
4Okyanus akıntıları geçtikleri kıyıların sıcaklık özelliklerini değiştirir. Buna göre aşağıdaki okyanus akıntılarından hangisi ulaştığı kıyıların sıcaklığını artıran 'sıcak su akıntıları' arasında yer alır?
5
- Troposfer katmanı yerden yansıyan ışınlarla alttan ısındığı için yükseldikçe sıcaklık her 200 metrede ortalama 1 °C azalır.
- Dönenceler dışında kalan Kuzey Yarım Küre ülkelerinde (örneğin Türkiye'de) dağların bakı yönü yıl boyunca kuzey yamaçlardır.
- Atmosferdeki nem (su buharı) miktarının fazla olduğu deniz kıyılarında günlük ve yıllık sıcaklık farkları iç kesimlere göre daha azdır.
- Deniz kıyısında (0 metre yükseltide) yer alan bir kentte gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık arasındaki fark sıfırdır.
- Dünya Ocak ayı izoterm haritasında en yüksek sıcaklıklar Kuzey Yarım Küre'deki Sibirya ve Kanada içlerinde ölçülür.
6
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7
1. Bir yerde termometre ile doğrudan ölçülen ve yükselti etkisini de barındıran sıcaklığa sıcaklık denir.
2. Dağların Güneş'i doğrudan görmeyen, bakı yamacına göre daha serin ve gölgeli kalan yamacına adı verilir.
3. Kanada'nın doğu kıyılarını izleyerek kuzeyden güneye inen ve ulaştığı kıyıları soğutan akıntıya akıntısı denir.
4. Günün en sıcak vaktinin saat 12.00'de değil 13.00–14.00 arasında yaşanmasının temel nedeni olayıdır.
5. Kuzey Yarım Küre'de karaların geniş alan kaplaması nedeniyle yıllık sıcaklık farkları Güney Yarım Küre'ye göre daha olur.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Yaklaşık aynı enlem (38°–40° Kuzey) üzerinde yer alan İzmir (kıyı), Ankara (iç bölge) ve Erzurum (doğu) illerimizde kış mevsiminde batıdan doğuya doğru gidildikçe sıcaklık ortalamalarının belirgin biçimde düştüğü gözlemlenmektedir. Aynı enlemde bulunmalarına rağmen bu üç il arasındaki sıcaklık farkının nedenlerini ve bu illerden hangisinde gerçek ile indirgenmiş sıcaklık farkının en fazla olduğunu açıklayınız.

Kısaca

Güneş Işınlarının Düşme Açısı: Sıcaklığın temel belirleyicisidir; enlem (Dünya'nın şekli), eksen eğikliği (mevsimler), günlük hareket (ısı birikimiyle en sıcak an 13.00–14.00) ve bakı-eğim (Türkiye'de güney yamaç) açıyı belirler.
Yükselti Etkisi: Troposfer yerden yansıyan ışınlarla alttan ısındığı için yükseldikçe sıcaklık her 200 metrede 1 °C azalır.
Denizellik, Karasallık ve Nem: Karalar erken ve çok ısınıp soğurken, denizler geç ısınıp soğur; nemli kıyı bölgelerinde günlük ve yıllık sıcaklık farkları azdır.
Okyanus Akıntıları: Gulf Stream, Kuroşivo, Brezilya, Alaska sıcak su akıntıları kıyıları ısıtırken; Labrador, Humboldt, Kanarya, Benguela soğuk su akıntıları kıyıları soğutur.
İzoterm Haritaları: İndirgenmiş Sıcaklık = Gerçek Sıcaklık + (Yükselti / 200) formülüyle bulunur ve indirgenmiş izoterm haritalarında yükselti faktörü devre dışıdır; KYK'de karaların fazlalığı nedeniyle izotermler daha girintili-çıkıntılıdır.

Bu dersin öteki kaynakları

9. Sınıf Coğrafya Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
Coğrafya Dersi Öğretim Programı (ortaöğretim) Öğretim programı
9. Sınıf Coğrafya Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
Coğrafya Dersi 9.Sınıf Ders Kitabı Ders kitabı
9. Sınıf Coğrafya Günlük Planları (2026-2027) Ders planı
9. Sınıf Coğrafya 1. Hafta Çalışma Kâğıdı: Coğrafya Biliminin Konusu ve Bölümleri Çalışma kâğıdı