Bir önceki haftamızda küresel ölçekte iklim sisteminin bileşenlerini ve atmosferik değişkenleri tanımıştık. Bu hafta ise öğrendiğimiz tüm iklim elemanlarını (sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış) ülkemiz Türkiye üzerinden inceleyeceğiz. Türkiye, hem orta kuşakta yer alması (mutlak konum) hem de yüksek ve engebeli yer şekilleri ile üç tarafının denizlerle çevrili olması (göreceli konum) sayesinde aynı gün içinde dört mevsim özelliğinin bir arada yaşanabildiği eşsiz bir coğrafyadır. Dersimizde Türkiye'de iklim elemanlarının dağılışını, değişkenler arasındaki nedensel ilişkileri ve iklim diyagramlarının nasıl okunacağını adım adım çözümleyeceğiz.
Türkiye İklimini Etkileyen Faktörler
Türkiye'nin iklim özelliklerini şekillendiren etkenler mutlak (matematik) konum ve göreceli (özel) konum faktörleri olmak üzere iki ana grupta incelenir. Türkiye, 36°-42° Kuzey paralelleri ile 26°-45° Doğu meridyenleri arasında, Kuzey Yarım Küre'nin Orta Kuşağı'nda yer alır. Bu mutlak konum sonucunda ülkemizde dört mevsim belirgin olarak yaşanır, güneş ışınlarının geliş açısı güneyden kuzeye gidildikçe daralır, genel olarak sıcaklıklar güneyden kuzeye doğru azalır, dağların güney yamaçları bakı etkisinden dolayı daha sıcaktır, batı rüzgârları ve kış aylarında cephe (frontal) yağışları görülür.
Göreceli (özel) konum faktörleri ise enlem etkisini bozarak Türkiye'de kısa mesafelerde çok farklı iklim tiplerinin ortaya çıkmasına neden olur. Ülkemizin üç tarafının denizlerle çevrili olması kıyı kesimlerde ılıman ve nemli bir iklim yaratırken, iç kesimlerde karasallık şiddetlenir. Batıdan doğuya doğru gidildikçe ortalama yükseltinin artması sıcaklığın doğuya doğru hızla düşmesine yol açar. Ayrıca Kuzey Anadolu Dağları ile Toros Dağları'nın kıyıya paralel uzanması denizel etkinin iç kesimlere sokulmasını engellerken, Ege'de dağların kıyıya dik uzanması denizel havanın iç kesimlere kadar ulaşmasını sağlar.
| Faktör Grubu | Temel Etken | Türkiye İklimindeki Sonucu |
|---|---|---|
| Mutlak Konum | Orta Kuşakta Yer Alma | Dört mevsimin belirgin yaşanması ve cephe yağışları. |
| Mutlak Konum | Enlem ve Bakı Etkisi | Güneyden kuzeye sıcaklığın azalması, güney yamaçların sıcak olması. |
| Göreceli Konum | Yükseltinin Doğuya Artması | Aynı enlemdeki İzmir'den Van'a gidildikçe sıcaklığın düşmesi. |
| Göreceli Konum | Denizellik ve Karasallık | Kıyılarda yıllık sıcaklık farkının az, iç kesimlerde fazla olması. |
Türkiye'de Sıcaklığın Dağılışı
Türkiye'de yıllık ortalama gerçek sıcaklık dağılışı incelendiğinde en yüksek sıcaklıkların Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu'da (20 °C civarı), en düşük sıcaklıkların ise yükselti ve karasallıktan dolayı Kuzeydoğu Anadolu'da (Erzurum-Kars platosunda 4-6 °C civarı) ölçüldüğü görülür. Ocak ayı (kış) sıcaklık haritasında en sıcak bölge enlem ve denizellik etkisiyle Akdeniz kıyıları (10 °C üzeri) iken, en soğuk bölge yükselti, karasallık ve Sibirya yüksek basıncının etkisiyle Kuzeydoğu Anadolu'dur (-10 °C ve altı). Kışın kıyılardan iç kesimlere geçildiğinde sıcaklıklar belirgin biçimde düşer.
Temmuz ayı (yaz) sıcaklık haritasında ise en sıcak bölge Akdeniz kıyıları değil, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'dir (30 °C üzeri). Bunun nedeni Güneydoğu Anadolu'da enlem etkisinin yanında şiddetli karasallığın ve güneyden esen sıcak-kuru Samyeli rüzgârlarının etkili olmasıdır; Akdeniz kıyılarında ise denizellik (nem) aşırı ısınmayı engeller. Yükselti faktörü ortadan kaldırılarak çizilen 'indirgenmiş sıcaklık' haritalarında Doğu Anadolu'daki düşük sıcaklık adacıkları kaybolur ve izotermler enleme daha uygun uzanır; ancak gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık arasındaki farkın en fazla olduğu yer yine yükseltisi en fazla olan Doğu Anadolu'dur.
| Dönem / Harita | En Sıcak Bölge ve Nedeni | En Soğuk Bölge ve Nedeni |
|---|---|---|
| Ocak Ayı (Kış) | Akdeniz Kıyıları (Enlem + Denizellik) | Kuzeydoğu Anadolu (Yükselti + Karasallık + Sibirya) |
| Temmuz Ayı (Yaz) | Güneydoğu Anadolu (Enlem + Karasallık + Samyeli) | Kuzeydoğu Anadolu ve Karadeniz (Yükselti + Enlem) |
| Yıllık Ortalama | Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu Kuşağı | Erzurum - Kars - Ardahan Platosu |
| Yıllık Sıcaklık Farkı | En Fazla: Kuzeydoğu Anadolu (Karasallık) | En Az: Doğu Karadeniz Kıyıları (Yüksek Nem) |
Türkiye'de Basınç Merkezleri ve Rüzgârlar
Türkiye iklimi çevresindeki dört ana basınç merkezinin etkisi altındadır: (1) Sibirya Termik Yüksek Basıncı, kış aylarında kuzeydoğudan sokularak çok soğuk, kuru ve ayazlı havalara neden olur. (2) İzlanda Dinamik Alçak Basıncı, kışın kuzeybatıdan gelerek ılık ve bol yağışlı hava getirir. (3) Basra Termik Alçak Basıncı, yaz aylarında güneydoğudan sokularak sıcaklığı ve buharlaşmayı aşırı artırır. (4) Asor Dinamik Yüksek Basıncı ise güneybatıdan yıl boyu (özellikle yazın) etkili olarak yaz kuraklığına yol açar.
Türkiye Kuzey Yarım Küre'de yer aldığı için kuzey sektörlü yerel rüzgârlar sıcaklığı düşürürken, güney sektörlü rüzgârlar sıcaklığı artırır. Kuzeybatıdan Karayel, kuzeyden Yıldız ve kuzeydoğudan Poyraz eser; güneydoğudan Samyeli (Keşişleme), güneyden Kıble ve güneybatıdan Lodos eser (saat yönünde baş harfleriyle KAYIP SAKAL olarak kodlanır). Lodos kışın ılık hava ve yağış getirirken kar erimelerine ve soba zehirlenmelerine de neden olabilir. Ayrıca Doğu Karadeniz ve Toroslar'da dağ yamacından alçalarak ısınan Fön rüzgârları mikroklima alanları oluşturur.
| Basınç / Rüzgâr | Kökeni ve Yönü | Türkiye İklimine Etkisi |
|---|---|---|
| Sibirya Termik YB | Kuzeydoğu (Kış) | Kışların çok soğuk, karlı ve donlu geçmesine neden olur. |
| İzlanda Dinamik AB | Kuzeybatı (Kış) | Kışların ılık ve cephesel yağışlı geçmesini sağlar. |
| Basra Termik AB | Güneydoğu (Yaz) | Yazın sıcaklığı ve kuraklığı artırır (Samyeli ile birlikte). |
| Fön (Föhn) Rüzgârı | Dağdan Vadiye / Kıyıya | Her 100 m'de 1 °C ısınır; Rize'de turunçgil yetişmesini sağlar. |
Türkiye'de Nemlilik ve Yağışın Dağılışı
Türkiye'de mutlak nem deniz kıyılarında (özellikle sıcaklığın da yüksek olduğu Akdeniz kıyılarında) fazla iken iç ve yüksek kesimlerde azdır. Bağıl (nispi) nem ise yıl boyunca yağış olasılığının ve bulutluluğun en yüksek olduğu Karadeniz kıyılarında en fazladır; yaz aylarında sıcaklığın çok yükselip maksimum nemin büyüdüğü Güneydoğu Anadolu'da ise bağıl nem yüzde 20'lerin altına düşer. Türkiye'de yıllık ortalama yağış miktarı yaklaşık 574 mm olup, dağların kıyıya paralel uzandığı ve rüzgârı dik aldığı kıyılar en fazla yağışı alır.
Ülkemizde en fazla yağış alan yerler Doğu Karadeniz (Rize çevresi 2200 mm üzeri), Batı Karadeniz (Zonguldak-Bartın), Menteşe Yöresi (Muğla), Antalya Körfezi çevresi, Amanos (Nur) Dağları ve Hakkâri yöresidir. En az yağış alan yerler ise etrafı dağlarla çevrili çukur alanlar olan Tuz Gölü çevresi (300 mm civarı), Iğdır Ovası, Çoruh-Kelkit vadileri, Malatya-Elazığ ovaları ve Güneydoğu Anadolu'nun Suriye sınırıdır. Yağış oluşum türü bakımından Karadeniz'de yamaç (orografik), İç ve Doğu Anadolu'da yükselim (konveksiyonel/kırkikindi), Akdeniz, Ege ve Marmara'da ise cephe (frontal) yağışları baskındır.
| Yağış Oluşum Türü | Oluşum Mekanizması | En Çok Görüldüğü Bölgeler |
|---|---|---|
| Yamaç (Orografik) | Nemli havanın dağ yamacı boyunca yükselip soğuması | Karadeniz Kıyıları, Toroslar, Menteşe Yöresi |
| Cephe (Frontal) | Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşma yüzeyi | Akdeniz, Ege, Marmara ve Güneydoğu Anadolu (Kışın) |
| Yükselim (Konveksiyonel) | Isınan karasal havanın dikey yükselip soğuması | İç Anadolu (İlkbahar - Kırkikindi), Erzurum-Kars (Yaz) |
İklim Değişkenleri Arasındaki İlişkiler
İklim sistemini oluşturan sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış değişkenleri birbirinden bağımsız değil, sürekli etkileşim halindedir. Sıcaklık ile yükselti arasında ters orantı vardır; bu durum Türkiye'de batıdan doğuya gidildikçe tarım ürünlerinin olgunlaşma süresinin uzamasına ve karın yerde kalma süresinin artmasına yol açar. Sıcaklık ile maksimum nem (havanın nem taşıma kapasitesi) arasında doğru orantı, sıcaklık ile bağıl nem arasında ise ters orantı bulunur; bu yüzden yazın çok ısınan Güneydoğu Anadolu'da bağıl nem düşer ve şiddetli buharlaşma nedeniyle kuraklık yaşanır.
Denizellik ve nem oranı ile sıcaklık farkı arasında da güçlü bir ters orantı vardır: Nemin fazla olduğu Doğu Karadeniz'de hem günlük hem de yıllık sıcaklık farkı çok düşükken, nemin az olduğu iç ve doğu kesimlerde sıcaklık farkı yüksektir ve fiziksel (mekanik) çözülme şiddetlidir. Ayrıca yer şekilleri, rüzgâr ve sıcaklık etkileşimi ülkemizde mikroklima alanları yaratır: Fön rüzgârları ve korunaklı çukur yer şekilleri sayesinde Rize'de turunçgil ve çay, Iğdır Ovası'nda pamuk, Çoruh Vadisi'nde (Artvin-Yusufeli) zeytin ve Anamur-Gazipaşa'da muz yetiştirilebilir.
| Değişken Çifti | İlişki Yönü | Türkiye'den Somut Gözlem |
|---|---|---|
| Yükselti — Sıcaklık | Ters Orantı | İzmir'de buğday haziranda, Erzurum'da ağustosta hasat edilir. |
| Nem Oranı — Sıcaklık Farkı | Ters Orantı | Rize'de yıllık fark 14 °C iken Kars'ta 28 °C'nin üzerindedir. |
| Sıcaklık — Buharlaşma | Doğru Orantı | Şanlıurfa'da yazın potansiyel buharlaşma yağışın çok üzerindedir. |
| Bakı — Güneşlenme Süresi | Doğru Orantı | Toroslar'ın güney yamacında kalıcı kar sınırı kuzeyden yüksektir. |
İklim Diyagramlarını Okuma ve Türkiye İklim Tipleri
Bir istasyonun aylık ortalama sıcaklık (çizgi grafik) ve aylık toplam yağış (sütun grafik) verilerini bir arada gösteren grafiklere iklim diyagramı (klimogram) denir. Türkiye'ye ait bir iklim diyagramını okurken iki temel ipucuna bakılır: Birincisi en soğuk ayın (Ocak) ortalama sıcaklığıdır; ikincisi ise en fazla ve en az yağışın hangi mevsimde düştüğüdür. Kış sıcaklığı 8-10 °C civarında olan, en fazla yağışı kışın alıp yazları çok kurak geçen bir diyagram Akdeniz iklimine (Antalya, Adana, İzmir) aittir. Marmara'daki geçiş ikliminde (Bursa, İstanbul) ise kış sıcaklığı 5-6 °C'ye iner ve yaz kuraklığı hafifler.
Her mevsim yağışlı olan, en fazla yağışı sonbaharda (Eylül-Ekim-Kasım), en az yağışı ilkbaharda alan ve kış sıcaklığı 6-7 °C civarında seyreden diyagram Karadeniz iklimini (Rize, Trabzon) gösterir. Kış sıcaklığı 0 °C ile -2 °C arasına inen, en fazla yağışı ilkbaharda (Nisan-Mayıs) alıp yazları kurak geçen diyagram Ilıman Karasal iklime (Ankara, Konya, Kayseri) aittir. Kış sıcaklığı -10 °C'ye kadar düşen, en fazla yağışı ise ilkbahar sonu ve yaz başında (Mayıs-Haziran) alan diyagram Sert Karasal iklimi (Erzurum, Kars, Ardahan) temsil eder.
| İklim Tipi | En Yağışlı Mevsim | En Kurak Mevsim | Ocak Sıcaklığı ve Bitki Örtüsü |
|---|---|---|---|
| Akdeniz İklimi | Kış (Cephe) | Yaz | 8 - 10 °C / Kızılçam ve Maki |
| Karadeniz İklimi | Sonbahar (Yamaç) | İlkbahar (Yine yağışlı) | 6 - 7 °C / Karışık ve İğne Yapraklı Orman |
| Ilıman Karasal (Step) | İlkbahar (Kırkikindi) | Yaz | 0 ile -2 °C / Bozkır (Step) |
| Sert Karasal | Yaz Başı (Konveksiyonel) | Kış (Kar yağışlı) | -8 ile -12 °C / Çayır ve Tayga Ormanı |
Örnekler
Örnek 1Yaklaşık aynı enlem üzerinde yer alan İzmir, Afyonkarahisar ve Van illerinde yıllık ortalama sıcaklıkların batıdan doğuya doğru (İzmir > Afyonkarahisar > Van) azalmasının temel nedenlerini açıklayınız.
Cevabı göster
Bu üç il yaklaşık aynı enlemde bulunduğu için güneş ışınlarını yakın açılarla alır (mutlak konum aynıdır). Sıcaklığın İzmir'den Van'a doğru azalmasının temel nedeni göreceli konumdur; yani İzmir'de denizelliğin etkili olması, doğuya doğru gidildikçe ise hem karasallığın hem de ortalama yükseltinin artmasıdır.
Örnek 2Türkiye'de Ocak ayında en sıcak yer Akdeniz kıyıları iken, Temmuz ayında en sıcak yerin Güneydoğu Anadolu Bölgesi olmasının nedenlerini karşılaştırınız.
Cevabı göster
Ocak ayında Akdeniz kıyıları hem ekvatora yakın (enlem) hem de denizel (nemli) olduğu için aşırı soğumaz ve en sıcak yer olur. Temmuz ayında ise Akdeniz'deki denizellik aşırı ısınmayı frenlerken, Güneydoğu Anadolu enlem etkisine ek olarak şiddetli karasallık, Basra alçak basıncı ve güneyden esen sıcak Samyeli rüzgârları nedeniyle daha fazla ısınır.
Örnek 3Bir meteoroloji istasyonuna ait iklim diyagramında Ocak ayı ortalama sıcaklığının -10 °C olduğu, en fazla yağışın ise Mayıs ve Haziran aylarında düştüğü görülmektedir. Bu istasyon Türkiye'nin hangi bölgesindedir ve hangi iklim tipini temsil eder?
Cevabı göster
Kış sıcaklığının -10 °C'ye kadar düşmesi ve en fazla yağışın ilkbahar sonu ile yaz başında (Mayıs-Haziran) konveksiyonel olarak düşmesi, bu istasyonun Kuzeydoğu Anadolu'da (Erzurum-Kars-Ardahan) yer aldığını ve Sert Karasal iklimi temsil ettiğini gösterir.
Örnek 4Ege Bölgesi'nde denizel iklim etkisi iç kesimlere kadar geniş bir alanda hissedilirken, Karadeniz ve Akdeniz bölgelerinde denizel etkinin dar bir kıyı şeridiyle sınırlı kalmasının nedenini açıklayınız.
Cevabı göster
Karadeniz'de Kuzey Anadolu Dağları, Akdeniz'de ise Toros Dağları kıyıya paralel uzandığı için nemli deniz havasının iç kesimlere geçmesini engeller. Ege Bölgesi'nde ise dağlar (horst ve graben sistemleri) kıyıya dik uzandığından denizel etki çöküntü ovaları boyunca iç kesimlere kadar sokulabilir.
Örnek 5Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan Iğdır Ovası'nda pamuk, Doğu Karadeniz'de yer alan Rize'de ise turunçgil yetiştirilebilmesini iklim değişkenleri ve yer şekilleri açısından açıklayınız.
Cevabı göster
Her iki alan da birer mikroklima bölgesidir. Iğdır Ovası çevresine göre alçakta kalmış korunaklı bir çöküntü ovası olduğu ve fön rüzgârlarının etkisinde kaldığı için yazları sıcak geçer ve pamuk yetişir. Rize'de ise Kaçkar Dağları'nı aşarak kıyıya inen Fön rüzgârları kış sıcaklığını artırdığı için turunçgil tarımı yapılabilir.
Örnek 6Kış aylarında Türkiye üzerinde Sibirya Termik Yüksek Basıncı etkili olduğunda hava durumu nasıl değişir? İzlanda Dinamik Alçak Basıncı etkili olduğunda nasıl bir fark görülür?
Cevabı göster
Sibirya Termik Yüksek Basıncı etkili olduğunda alçalıcı hava hareketleri nedeniyle gökyüzü açık (bulutsuz), hava çok soğuk, kuru ve şiddetli ayazlı olur. İzlanda Dinamik Alçak Basıncı etkili olduğunda ise Balkanlar üzerinden ılık ve nemli hava gelir; kış mevsimi daha ılık, bulutlu ve bol yağışlı geçer.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin mutlak (matematik) konumunun iklim üzerindeki sonuçları arasında yer alır?
Türkiye Kuzey Yarım Küre'de (36°-42° K) yer aldığı için kuzeyden (kutuptan) esen rüzgârlar sıcaklığı düşürür, güneyden (ekvatordan) esenler artırır; bu durum mutlak konumun sonucudur.
2Türkiye'nin yıllık indirgenmiş sıcaklık haritası incelendiğinde aşağıdaki durumlardan hangisinin ortadan kalktığı görülür?
İndirgenmiş sıcaklık haritalarında her yer deniz seviyesinde (0 m) kabul edildiği için yükseltiden kaynaklanan sıcaklık farkları ortadan kalkar.
3Türkiye'de etkili olan yerel rüzgârlardan hangisi güneybatı yönünden eserek kış aylarında sıcaklığı artırır, kar erimelerine ve zaman zaman baca gazı zehirlenmelerine yol açar?
Güneybatıdan esen sıcak yerel rüzgârımız Lodos'tur; kışın sıcaklığı hızla artırarak kar erimelerine ve lodos zehirlenmelerine neden olabilir.
4İklim diyagramında yıllık yağış miktarının 1500 mm'nin üzerinde olduğu, yağış rejiminin düzenli olduğu ve en fazla yağışın sonbahar mevsiminde düştüğü görülen bir istasyon aşağıdakilerden hangisi olabilir?
Her mevsim yağışlı (düzenli rejim) ve en yağışlı mevsimi sonbahar olan iklim Karadeniz iklimidir; seçenekler arasında Trabzon bu iklime sahiptir.
5Aşağıdaki ifadeleri Doğru (D) veya Yanlış (Y) olarak değerlendiriniz.
- Türkiye'de gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık arasındaki farkın en fazla olduğu bölge Doğu Anadolu Bölgesi'dir.
Ortalama yükseltisi en fazla olan bölgemiz Doğu Anadolu olduğu için gerçek ve indirgenmiş sıcaklık farkı orada en fazladır.
- Kuzeybatıdan esen Karayel ve kuzeydoğudan esen Poyraz rüzgârları Türkiye'de hava sıcaklığını artırıcı etki yapar.
Karayel ve Poyraz kuzeyden (kutup yönünden) estikleri için Türkiye'de sıcaklığı düşürür.
- İç Anadolu Bölgesi'nde ilkbahar aylarında ısınan havanın yükselmesiyle oluşan konveksiyonel yağışlara halk arasında kırkikindi yağışları denir.
İlkbahar ve yaz başlarında öğleden sonraları oluşan yükselim yağışlarına kırkikindi yağışları adı verilir.
- Türkiye'de yıl boyunca bağıl nem oranının en yüksek olduğu bölge Güneydoğu Anadolu Bölgesi'dir.
Yıl boyu bağıl nemin en yüksek olduğu yer Karadeniz kıyılarıdır; Güneydoğu Anadolu yazın bağıl nemin en düşük olduğu bölgedir.
- Dağ yamacını aşarak alçalan ve her 100 metrede sıcaklığı yaklaşık 1 °C artıran Fön rüzgârları Rize'de turunçgil yetiştirilmesine olanak tanır.
Fön rüzgârları Doğu Karadeniz kıyılarında kış ılıklığı sağlayarak mikroklima alanı oluşturur.
- Türkiye'de gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık arasındaki farkın en fazla olduğu bölge Doğu Anadolu Bölgesi'dir.
6Aşağıdaki kavram ve açıklamaları doğru şekilde eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Bir yerin yükseltisi sıfır metre kabul edilerek hesaplanan sıcaklığa sıcaklık adı verilir.
- Ege kıyılarında yaz mevsiminde gündüz denizden karaya doğru esen serinletici meltem rüzgârına denir.
- Türkiye'de etrafı dağlarla çevrili olduğu için en az yağış alan yerlerin başında Gölü çevresi ve Iğdır Ovası gelir.
- Akdeniz ikliminde en fazla yağış mevsiminde düşerken yaz mevsimi sıcak ve kurak geçer.
- Kuzeydoğu Anadolu'da (Erzurum-Kars) görülen sert karasal iklimde en fazla yağış mevsiminde düşer.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Antalya, Konya ve Rize illerinde yaşayan üç öğrenci şehirlerinin iklim diyagramlarını karşılaştırıyor. Bu üç şehrin yıllık yağış miktarlarını, en yağışlı mevsimlerini ve yağış oluşum türlerini iklim değişkenleri açısından karşılaştırarak açıklayınız.
1. ipucu: Rize için Karadeniz iklimini, düzenli rejimi, sonbahar maksimumunu ve yamaç yağışlarını belirtiniz.
2. ipucu: Antalya için Akdeniz iklimini, kış maksimumunu, yaz kuraklığını ve cephe yağışlarını açıklayınız.
3. ipucu: Konya için karasallığı, düşük yağış miktarını, ilkbahar maksimumunu ve yükselim (kırkikindi) yağışlarını yazınız.
Cevap: Rize (Karadeniz iklimi), yıllık 2200 mm'yi aşan yağışıyla üç şehir arasında en fazla yağışı alır; yağış rejimi düzenlidir, en yağışlı mevsimi sonbahardır ve dağların kıyıya paralel uzanması nedeniyle yamaç (orografik) yağışları baskındır. Antalya (Akdeniz iklimi), yıllık 1000 mm civarında yağış alır; en fazla yağışı kış mevsiminde cephe (frontal) ve yamaç yağışları şeklinde alır, yazları ise kuraktır. Konya (Ilıman Karasal iklim), Toros Dağları denizel etkiyi engellediği için yıllık 320 mm civarında en az yağışı alır; en yağışlı mevsimi ilkbahardır ve ısınan havanın yükselmesiyle oluşan konveksiyonel (kırkikindi) yağışlar görülür.
Kısaca
- Türkiye'nin 36-42 derece Kuzey paralelleri arasında (Orta Kuşak) yer alması dört mevsimin belirgin yaşanmasını, cephe yağışlarını ve güneyden kuzeye sıcaklığın azalmasını sağlar.
- Üç tarafının denizlerle çevrili olması, batıdan doğuya yükseltinin artması ve dağların kıyıya uzanış doğrultusu Türkiye'de kısa mesafelerde farklı iklim koşullarının görülmesine (göreceli konum) neden olur.
- Türkiye'de Ocak ayında en sıcak yer Akdeniz kıyıları, en soğuk yer Kuzeydoğu Anadolu (Erzurum-Kars); Temmuz ayında ise en sıcak yer Güneydoğu Anadolu'dur.
- Türkiye'yi kışın Sibirya Termik Yüksek Basıncı ve İzlanda Dinamik Alçak Basıncı, yazın ise Basra Termik Alçak Basıncı ile Asor Dinamik Yüksek Basıncı etkiler.
- Kuzeyden esen Karayel, Yıldız ve Poyraz sıcaklığı düşürürken; güneyden esen Samyeli (Keşişleme), Kıble ve Lodos rüzgârları sıcaklığı artırır (Kayıp Sakal kodlaması).
- İklim diyagramlarında en fazla yağışın düştüğü mevsim (kış: Akdeniz, sonbahar: Karadeniz, ilkbahar: Ilıman Karasal, yaz: Sert Karasal) ve kış sıcaklık değerleri istasyonun yerini belirler.
Bu dersin öteki kaynakları
- 9. Sınıf Coğrafya Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
- Coğrafya Dersi Öğretim Programı (ortaöğretim) Öğretim programı
- 9. Sınıf Coğrafya Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
- Coğrafya Dersi 9.Sınıf Ders Kitabı Ders kitabı
- 9. Sınıf Coğrafya Günlük Planları (2026-2027) Ders planı
- 9. Sınıf Coğrafya 1. Hafta Çalışma Kâğıdı: Coğrafya Biliminin Konusu ve Bölümleri Çalışma kâğıdı