Coğrafya Biliminin Gelişimi

İnsanların yaşadığı mekânı betimleme ve haritalama çabası yazılı tarihten bile eskidir. Konya Çatalhöyük’te bulunan ve MÖ 6200 yıllarına tarihlenen şehir planı/volkan duvar resmi ile Mezopotamya’da kil tablet üzerine çizilen Babil Dünya Haritası, insanlığın mekânı görselleştirme çabasının ilk kanıtlarıdır.

Tarihsel süreçte coğrafya biliminin gelişimi; 1) İlk Çağ Coğrafyası (tasvir ve matematiksel temeller), 2) Orta Çağ Coğrafyası (İslam dünyasında bilimsel coğrafya ve seyahatnameler), 3) Yeni Çağ Coğrafyası (Coğrafi Keşifler, Osmanlı denizcileri ve haritacılık) ve 4) Yakın Çağ Coğrafyası (modern bilimsel metodolojinin kuruluşu ve günümüz CBS teknolojileri) olmak üzere dört ana dönemde incelenir.

Başlangıçta sadece “Nerede, ne var?” sorusuna yanıt arayan tasviri (betimleyici) coğrafya, zamanla “Neden orada ve nasıl dağılmış?” sorularını yanıtlayan analitik ve sentezci bir bilime dönüşmüştür.

İlk Çağ’da Mısır, Mezopotamya, Fenike ve Anadolu uygarlıklarının birikimiyle Akdeniz havzasında önemli coğrafyacılar yetişmiştir. Miletli (Aydın) Thales ve Anaksimandros Dünya’nın şekli ve ilk harita çizimleri üzerine düşünmüş; Herodot gezdiği ülkelerin hem tarihini hem de coğrafi özelliklerini kaydetmiş; Aristoteles ise Meteorologica adlı eserinde iklim ve atmosfer olaylarını incelemiştir.

İskenderiye Kütüphanesi başkanı olan Eratosthenes (MÖ 276–194), Yunanca *geo* (yer) ve *graphein* (tasvir etmek/yazmak) kelimelerini birleştirerek “Coğrafya (Geographika)” terimini kullanan ilk bilim insanı olmuştur. Ayrıca yaz gündönümünde (21 Haziran) Asvan ve İskenderiye şehirleri arasındaki Güneş ışınlarının geliş açısı farkından yararlanarak Dünya’nın çevresini (yaklaşık 40.000 km’ye çok yakın bir değerle) büyük bir doğrulukla hesaplamıştır.

Amasya (Amaseia) doğumlu Anadolulu coğrafyacı Strabon (MÖ 64–MS 24), gezdiği yerleri anlattığı 17 ciltlik Geographika (Coğrafya) adlı dev eseriyle bölgesel ve beşerî coğrafyanın temellerini atmıştır. İskenderiyeli Batlamyus (Ptolemaios, MS 90–168) ise Geographike Hyphegesis (Coğrafya Kılavuzu) adlı eserinde enlem ve boylam derecelerini, konik projeksiyon yöntemini ve 8.000’den fazla yerin koordinatını içeren dünya haritalarını kullanarak kartografya (haritacılık) ve matematik coğrafyasının öncüsü olmuştur.

Orta Çağ’da Avrupa’da skolastik düşünce nedeniyle Dünya’nın düz tepsi biçiminde olduğu sanılırken ve kilise etkisiyle T-O haritaları çizilirken; Türk-İslam dünyasında tercüme faaliyetleri, astronomi gözlemevleri (rasathaneler), geniş ticaret ağları ve hac yolculukları sayesinde coğrafya bilimi altın çağını yaşamıştır.

9. yüzyılda Harezmi, Kitâbü Sûreti'l-Arz (Yer’in Şekli Kitabı) adlı eseriyle İslam dünyasında matematik coğrafyasını başlatmıştır. Büyük Türk bilgini Biruni (973–1048), El-Kanûnü'l-Mes'ûdî adlı eserinde kendi geliştirdiği trigonometrik yöntemle Dünya’nın yarıçapını, çevresini ve eksen eğikliğini bugünkü değerlere çok yakın hesaplamıştır. Sicilya Kralı II. Roger’ın sarayında çalışan Muhammed İdrisi (1100–1166), 70 paftalık dünya haritasını ve Kitâbü Rucâr (Nüzhetü'l-Müştâk) adlı ünlü coğrafya eserini hazırlamıştır.

Kaşgarlı Mahmut, 1072–1074 yıllarında yazdığı Dîvânu Lugâti't-Türk adlı eserinin içine Türk Dünyası Haritası ekleyerek ilk Türk haritacılarından biri olmuştur. Ayrıca Mesudi, İbn Havkal, Makdisi gibi bilginlerin yanı sıra; 29 yılda yaklaşık 120.000 km yol kat eden büyük gezgin İbn Battuta Rıhle (Seyahatname) adlı eseriyle; İbn Haldun ise Mukaddime adlı eserinde Dünya’yı 7 iklim bölgesine ayırıp doğal çevre ve iklimin insan karakteri ile devletler üzerindeki etkisini açıklayarak beşerî ve siyasi coğrafyaya öncülük etmiştir.

15. yüzyılın sonundan itibaren Bartolomeu Dias, Kristof Kolomb, Vasco da Gama ve Macellan gibi denizcilerin gerçekleştirdiği Coğrafi Keşifler; Dünya’nın küresel olduğunun deniz yolculuğuyla kanıtlanmasını, yeni kıtaların (Amerika, Okyanusya) ve okyanusların haritalara eklenmesini sağlamıştır. Avrupa’da Gerhard Mercator denizcilikte açıyı koruyan silindirik projeksiyonu geliştirmiş, Abraham Ortelius (1570) ise Theatrum Orbis Terrarum adıyla ilk modern dünya atlasını yayımlamıştır.

Aynı dönemde Osmanlı Devleti’nde denizcilik ve coğrafya alanında dünya çapında eserler verilmiştir. Büyük Türk denizcisi ve haritacısı Piri Reis (1465–1554), 1513 ve 1528 yıllarında çizdiği Dünya Haritaları ile Amerika kıtasının doğu kıyılarını ve Atlas Okyanusu’nu büyük bir ustalıkla göstermiş; Akdeniz kıyılarını, limanlarını, akıntılarını ve rüzgârlarını ayrıntılı haritalarla anlattığı Kitâb-ı Bahriye (Denizcilik Kitabı) adlı başyapıtını kaleme almıştır.

Hint Deniz Seferi’ne katılan Seydi Ali Reis, Hindistan’dan Bağdat ve İstanbul’a dönüş yolculuğunu anlattığı Mir'âtü'l-Memâlik (Ülkelerin Aynası) ve Hint Okyanusu denizciliğini konu alan el-Muhît adlı eserleri yazmıştır. 17. yüzyılda Kâtip Çelebi, Doğu ve Batı kaynaklarını birleştirerek Osmanlı’nın en kapsamlı coğrafya eseri olan Cihannüma’yı yazmış; büyük gezgin Evliya Çelebi ise yaklaşık 50 yıl süren gezilerini 10 ciltlik Seyahatname adlı eserinde toplamıştır.

19. yüzyılda (Yakın Çağ) coğrafya, sadece yerleri tasvir eden bir alan olmaktan çıkarak kendi ilkeleri (nedensellik, dağılış ve karşılıklı ilgi) ve araştırma yöntemleri olan modern bir bilim dalına dönüşmüştür. Bu dönüşümün öncüleri Alman ve Fransız coğrafyacılar olmuştur.

Alman doğa bilgini Alexander von Humboldt (1769–1859), Güney Amerika ve Asya’da yaptığı saha araştırmalarıyla iklim, bitki örtüsü ve yer şekilleri arasındaki neden-sonuç ilişkilerini ortaya koymuş; beş ciltlik Kosmos adlı eseriyle Fiziki Coğrafyanın kurucusu kabul edilmiştir. Çağdaşı Carl Ritter (1779–1859) ise insan topluluklarının tarihsel gelişimini yaşadıkları coğrafi mekânla ilişkilendirerek 19 ciltlik Erdkunde (Coğrafya İlmi) adlı eseriyle Beşerî Coğrafyanın kurucusu olmuştur.

Friedrich Ratzel (1844–1904), devletleri canlı bir organizmaya benzeterek Anthropogeographie (Beşerî Coğrafya) ve Politik Coğrafya adlı eserleriyle Siyasi Coğrafyanın (Jeopolitik) temellerini atmıştır. Fransız coğrafyacı Paul Vidal de la Blache (1845–1918) ise insanın doğa karşısında tamamen pasif olmadığını, doğanın sunduğu imkânları kültür ve teknolojiyle şekillendirdiğini (posibilizm / imkâncılık) savunarak Bölgesel Coğrafyanın kurucusu olmuştur.

Cumhuriyet’in ilanından sonra Türkiye’de coğrafya biliminin kurumsallaşması için önemli adımlar atılmıştır. 1915’te İstanbul Darülfünunu’nda kurulan Coğrafya Enstitüsü ve 1935’te Atatürk’ün talimatıyla kurulan Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (DTCF) modern araştırmaların merkezi olmuştur.

Türk coğrafya tarihinin en önemli dönüm noktası, 6–21 Haziran 1941 tarihlerinde dönemin Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel başkanlığında Ankara’da toplanan Birinci Coğrafya Kongresi’dir. Bu kongrede Türkiye’nin fiziki, beşerî ve ekonomik özellikleri dikkate alınarak 7 coğrafi bölge ve 21 bölüm sınırlandırılmış, coğrafya terimleri Türkçeleştirilmiş, okul müfredatları ve ders kitaplarının ilkeleri belirlenmiş ve hemen ardından 1942’de Türk Coğrafya Kurumu kurulmuştur.

Modern Türk coğrafyasının gelişmesinde; kurucu kuşaktan Faik Sabri Duran, Ali Macit Arda, İbrahim Hakkı Akyol, Besim Darkot, Cemal Arif Alagöz, Hamit Sadi Selen ile ikinci kuşaktan fiziki coğrafya ve jeomorfoloji duayeni Prof. Dr. Sırrı Erinç ve beşerî-ekonomik coğrafya öncüsü Prof. Dr. Erol Tümertekin uluslararası düzeyde eserler vermiştir. Günümüzde ise coğrafya bilimi Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), uzaktan algılama ve uydu teknolojileriyle mekânsal planlamaya yön vermektedir.