Eski Çağ Medeniyetlerinde Hukuk: Hukukun Doğuşu, Kaynakları, Yargılama Düzeni, Ceza Anlayışları, Toplumsal Eşitsizlik ve Kaynakları Sorgulayarak Çıkarım Yapma

Tarımın gelişmesiyle birlikte insanlar ihtiyaçlarından fazla ürün, yani artı ürün elde etmeye başladı. Tahıl ambarları, sürüler, tarlalar ve evler biriktikçe mülkiyet kavramı güçlendi; mülkiyet büyüdükçe de anlaşmazlıklar çoğaldı. Bir tarlanın sınırı nerede bitiyor? Ödünç alınan tahıl geri ödenmezse ne olacak? Ölen bir babanın mirası çocuklar arasında nasıl bölünecek? Küçük köy topluluklarında bu sorunları çoğu zaman yaşlılar ve örf denilen yerleşik gelenekler çözüyordu. Ancak Sümer şehirlerinde birbirini tanımayan binlerce insan yan yana yaşamaya başlayınca herkesin kabul edeceği ortak ölçülere ihtiyaç doğdu. Böyle ölçüler olmadığında zarar gören taraf hakkını kendisi arar, bu da kuşaklar boyu süren intikam zincirlerine yol açabilirdi. İşte hukuk, toplumun uymak zorunda olduğu ve uyulmadığında devlet ya da topluluk tarafından yaptırım uygulanan kurallar bütünü olarak bu ihtiyaca cevap verdi.

Yazının MÖ 4. binyılın sonlarında Sümerlerde ortaya çıkması, kuralların kaydedilmesini mümkün kıldı. Lagaş'ta Urkagina'nın reformlarıyla başlayan süreç, MÖ 21. yüzyılda Ur Kralı Ur-Nammu adına yazılan ve günümüze ulaşan en eski kanun metni kabul edilen düzenlemelerle sürdü. MÖ 18. yüzyılda Babil Kralı Hammurabi, kanunlarının giriş bölümünde bu düzenlemeleri 'güçlünün zayıfı ezmemesi', yetim ve dulun korunması için yaptığını söyler. Yazılı hukukun üç önemli faydası vardı: Birincisi öngörülebilirlik; insanlar hangi davranışın hangi sonucu doğuracağını önceden bilebiliyordu. İkincisi keyfiliğin sınırlanması; hâkim ya da yönetici kararını kendi isteğine göre değil, bilinen kurala göre vermek durumundaydı. Üçüncüsü merkezî otoritenin güçlenmesi; geniş bir ülkede aynı kuralların geçerli olması, farklı şehirleri tek bir devlet düzeninde birleştiriyordu.

Bu hafta konuyu sorgulayarak inceleyeceğimiz için önce merak ettiğimiz soruları belirlemeliyiz: Kanunları kim koydu ve gücünü nereden aldı? Halkın çoğu okuma yazma bilmezken kurallar nasıl öğreniliyordu? Kanunlar gerçekten uygulandı mı, yoksa kralın 'adil hükümdar' görüntüsünü mü süslüyordu? Cezalar herkese eşit miydi? Bu sorulara cevap ararken hukukun meşruiyet kaynağının medeniyetten medeniyete değiştiğini göreceğiz: Mezopotamya'da kanunlar güneş ve adalet tanrısı Şamaş'ın kral aracılığıyla verdiği kurallar olarak sunulmuş, Mısır'da düzen ve adalet maat kavramıyla tanrısal düzene bağlanmış, Atina ve Roma'da yasalar yurttaşların ya da onların temsilcilerinin kararıyla çıkarılmış, Türklerde ise töre kağanı da bağlayan köklü bir düzen olarak görülmüştür.

Eski Çağ hukukunu sorgulamanın ilk adımı, bilgiyi hangi kaynaklardan topladığımızı bilmektir. İlk kaynak grubu kanun metinleridir. Hammurabi Kanunları, yaklaşık 2,25 metre yüksekliğindeki siyah taş bir stel üzerine çivi yazısıyla kazınmıştır; stelin tepesinde Hammurabi'yi adalet tanrısı Şamaş'ın önünde gösteren bir kabartma bulunur. Bu stel, yüzyıllar sonra Elam krallarınca ganimet olarak Susa'ya götürülmüş, 1901-1902 yıllarında yapılan kazılarda bulunmuştur ve bugün Paris'teki Louvre Müzesi'ndedir. Hitit Kanunları ise başkent Hattuşa'nın (Boğazköy) arşivlerinden çıkan kil tabletlerden okunmuştur. Ur-Nammu Kanunları'na ait tablet parçalarından biri de İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nde korunmaktadır.

İkinci grup uygulama belgeleridir: satış, kira, borç ve evlilik sözleşmeleri, miras paylaşımları ve mahkeme tutanakları. Bu belgeler kanunların günlük hayatta nasıl işlediğini gösterdiği için çok değerlidir. Anadolu açısından en önemli örnek, Kayseri yakınlarındaki Kültepe (Kaniş) kazısında bulunan ve Asur Ticaret Kolonileri Çağı'na (MÖ 20-18. yüzyıllar) ait binlerce tablettir. Bu tabletlerde Asurlu tüccarlarla Anadolu halkı arasındaki borç, ortaklık, miras ve evlilik anlaşmaları ile görülen davalar yer alır; bunlar aynı zamanda Anadolu'nun bilinen en eski yazılı belgeleridir. Üçüncü grup devletlerarası antlaşmalardır. MÖ 13. yüzyılda Hitit Kralı III. Hattuşili ile Mısır Firavunu II. Ramses arasında imzalanan Kadeş Antlaşması; saldırmazlık, karşılıklı yardım ve ülkesinden kaçanların geri verilmesi gibi hükümler içerir. Antlaşmanın Hitit nüshası İstanbul Arkeoloji Müzeleri'ndedir; bir kopyası da barışın sembolü olarak Birleşmiş Milletler binasında sergilenmektedir.

Dördüncü grup anlatı kaynaklarıdır: Yunan tarihçi Herodot'un Persler hakkındaki anlatımları, Romalı yazarların eserleri ve Hunlar hakkında bilgi veren Çin tarih kayıtları bu gruptadır. Bu kaynaklar çoğu zaman olaylardan sonra ya da toplumun dışından biri tarafından yazılmıştır; bu yüzden yazarın bakış açısı, önyargısı ve abartıları hesaba katılmalıdır. Tarihçiler olayın yaşandığı döneme ait ve olaya doğrudan tanıklık eden kaynaklara birincil kaynak, bu kaynaklardan yararlanılarak sonradan yazılan yorum ve anlatımlara ikincil kaynak der. Sağlam bir bilgi için mümkün olduğunca birincil kaynaklara ulaşmak ve farklı kaynakları birbiriyle karşılaştırmak gerekir. Örneğin Hun hukukunu yalnız Çin kayıtlarından öğrenebiliyorsak, bu bilgiyi Türklerin kendi geleneğiyle ve sonraki dönem yazıtlarıyla karşılaştırarak değerlendirmeliyiz.

Kurallar ancak onları uygulayan bir düzen varsa toplumsal düzeni sağlayabilir. Mezopotamya'da kral, tanrıların yeryüzündeki temsilcisi olarak en yüksek yargıçtı; şehirlerde ise hâkimler, şehir ileri gelenleri ve tapınak görevlileri davalara bakıyordu. Yargılamada tanık ifadesi, yazılı belge ve tanrı önünde yemin temel kanıtlardı. Kanıtın bulunamadığı bazı ağır suçlamalarda ise sonucu tanrıların belirleyeceğine inanılan ordali (tanrısal sınav) uygulanırdı: Hammurabi Kanunları'nın ikinci maddesine göre büyücülükle suçlanan kişi nehre atlar; nehir onu boğarsa suçlu, sağ çıkarsa suçsuz sayılırdı. Kanunlar hâkimleri de denetliyordu: Verdiği kararı sonradan haksız biçimde değiştiren hâkimin ağır para cezası ödemesi ve görevden alınması öngörülmüştü. Bu hüküm, yargının da kurala bağlı olması gerektiği düşüncesinin erken bir örneğidir.

Mısır'da günümüze kapsamlı bir kanun derlemesi ulaşmamıştır; ancak bu, hukukun olmadığı anlamına gelmez. Firavunun temel görevi, evrendeki düzeni, doğruluğu ve adaleti ifade eden maatı korumaktı. Firavun adına en yüksek yargı görevini vezir yürütür, köy ve kasabalarda yerel kurullar küçük davalara bakardı. Krallar Vadisi'ndeki mezarları yapan işçilerin yaşadığı Deir el-Medine köyünden kalan kayıtlar, bu yerel kurulların borç, hırsızlık ve mal anlaşmazlıklarını nasıl çözdüğünü gösterir. Mısırlılar ayrıca ölümden sonra kalbin maat ile tartılacağına inanıyordu; bu inanç, insanlar üzerinde güçlü bir ahlaki denetim oluşturuyordu. Hititlerde de kral en yüksek yargıçtı; ağır davalar ve ölüm cezası gerektiren suçlar krala gönderilirdi. Telipinu Fermanı'yla soyluların yargılanmasında Pankuş meclisine söz hakkı tanınmış, kral ailesi içindeki cinayetlerin keyfî biçimde değil meclis önünde ele alınması istenmiştir. Taşrada ise yöneticiler ile şehir yaşlıları birlikte yargı görevi yapardı.

Yunan ve Roma dünyasında yargı, yurttaşların katılımıyla şekillendi. Atina'da davaların çoğu Heliaia adlı halk mahkemelerinde, kura ile seçilen ve sayıları yüzlerle ifade edilen yurttaş jürileri önünde görülürdü. Jürinin kalabalık ve kurayla belirlenmesi, rüşvet ve baskıyı zorlaştırmayı amaçlıyordu. Roma'da yargı işlerini seçilmiş yargıçlar olan praetorlar yürütür, Roma yurttaşları için jus civile (yurttaşlar hukuku) uygulanırken yabancılarla ilgili davalar için zamanla jus gentium (milletler hukuku) gelişti. Türklerde ise kağan törenin koruyucusuydu; önemli davalar ve devlet işleri kurultayda görüşülürdü. Sonraki dönem Türk kaynaklarında yargı görevlisine yargucı, yargılamaya yargu dendiği görülür. Çin kaynakları Hunlarda yargılamanın hızlı yapıldığını, uzun süreli hapsin yaygın olmadığını aktarır.

Eski Çağ hukukunun en çok merak edilen yönü cezalardır. Kısas, suçluya verdiği zararın aynısının uygulanması demektir ve en bilinen örneği Hammurabi Kanunları'ndadır: Hür ve üst tabakadan birinin gözünü çıkaranın gözü çıkarılır (196. madde), kemiğini kıranın kemiği kırılır (197. madde). Kanunlar mesleki sorumluluğu da kısasla düzenlemişti: Yaptığı ev çöküp ev sahibinin ölümüne yol açan ustanın öldürülmesi öngörülmüştü (229. madde). Bu hükümler bugün bize çok sert görünür; ancak kendi döneminde kısasın önemli bir işlevi vardı. Kısas, cezayı zararla sınırlıyordu: Göze karşılık yalnızca göz istenebilirdi, kişinin bütün ailesinden öç alınamazdı. Ayrıca cezayı veren artık zarar gören aile değil, kralın mahkemesiydi. Böylece kişisel intikam yerine devletin kurala bağlı cezası geçiyordu.

Hammurabi'den yaklaşık üç yüzyıl önceki Ur-Nammu Kanunları'nda ise yaralama suçlarında çoğunlukla belirli miktarda gümüş ödenmesi öngörülmüştü. Bu durum, kısasın Mezopotamya'da tek ve en eski ceza anlayışı olmadığını gösterir. Hititlerde tazminat anlayışı daha da belirgindir: Hitit Kanunları'nda hırsızlık, yaralama ve mala zarar verme gibi suçlarda suçlu, zararı mal, hayvan ya da gümüşle karşılamakla yükümlüydü. Ölüm cezası ise krala karşı gelme ve bazı ağır suçlarla sınırlıydı. Hitit Kanunları'nın ilginç bir özelliği, pek çok maddede 'eskiden şu ceza verilirdi, şimdi şu verilir' biçimindeki ifadelerdir; bu ifadeler cezaların zaman içinde hafifletildiğini ve hukukun değişebilen bir yapı olduğunu gösterir. Bazı tarihçiler bu anlayışı, tarım ve savaş için insan gücüne ihtiyaç duyan bir devletin suçluyu yok etmek yerine zararı onarmayı tercih etmesiyle açıklar.

Bazı toplumlarda ise cezaların asıl amacı caydırıcılıktı. Atina'da MÖ 7. yüzyılın sonlarında yasaları ilk kez yazıya geçiren Drakon, küçük suçlara bile çok ağır cezalar öngördüğü için bugün aşırı sert kurallara 'drakonyen' denmektedir. Roma'nın On İki Levha Kanunları, bir uzvu kopan kişi suçluyla anlaşamazsa eşit karşılık (kısas) uygulanabileceğini söylerken tarafların uzlaşarak tazminata karar vermesinin de önünü açıyordu. Çin kaynaklarına göre Hunlarda kavgada kılıcını çekenin ölümle cezalandırıldığı, hırsızlık yapanın malına el konulduğu aktarılır; bu sert kurallar, sürekli hareket halindeki bir toplumda birliği ve güvenliği korumaya yönelik olabilir. Bütün bu örneklerden şu çıkarımı yapabiliriz: Ceza türü; toplumun inançlarına, ekonomisine, toplumsal yapısına ve devletin ihtiyaçlarına göre şekillenmiş, fakat hepsinin ortak hedefi öç almayı kontrol altına alıp toplumsal barışı korumak olmuştur.

Eski Çağ hukukunu sorgularken sorulması gereken en önemli sorulardan biri eşitliktir. Hammurabi Kanunları toplumu üç tabakaya ayırır: hür ve üst tabakadan avilum, hür ama alt tabakadan muşkenum ve köle anlamına gelen vardum. Aynı suç, mağdurun hangi tabakadan olduğuna göre farklı cezalandırılırdı: Bir avilumun gözünü çıkaranın gözü çıkarılırken (196. madde), bir muşkenumun gözünü çıkaran bir mina gümüş öderdi (198. madde); bir kölenin gözünü çıkaran ise kölenin değerinin yarısını sahibine verirdi (199. madde). Son maddede ödemenin köleye değil sahibine yapılması, kölenin hukuk karşısında bir kişi değil mal gibi görüldüğünü gösterir. Bu bilgilerden şu çıkarımı yapabiliriz: Eski Çağ hukuku toplumsal düzeni sağlamış, ancak bu düzen var olan eşitsizlikleri koruyan bir düzendi. Hitit hukukunda da hür ile köle için verilen tazminatlar farklıydı.

Hukuk yalnız suç ve cezayı değil, aile ve mülkiyet ilişkilerini de düzenliyordu. Hammurabi Kanunları'nda evlilik bir sözleşmeyle kurulur; kadının ailesinden getirdiği çeyiz üzerindeki hakları, boşanma ve miras konuları ayrıntılı biçimde düzenlenirdi. Borç yüzünden karısını ya da çocuğunu hizmetçi olarak vermek zorunda kalan bir kişinin ailesi üç yıl çalıştıktan sonra dördüncü yılda serbest kalırdı (117. madde); böylece borç köleliğine bir sınır getirilmişti. Mısır'da kadınlar mülk edinebilir, sözleşme yapabilir ve mahkemede dava açabilirdi. Roma'da ise ailenin reisi olan babanın (pater familias) ev halkı ve aile malları üzerinde çok geniş yetkileri vardı. Bu farklılıklar, her toplumun hukukunun kendi aile yapısını ve değerlerini yansıttığını gösterir.

Borç ve toprak sorunu birçok toplumda iç çatışmaya dönüştü ve hukuk bu krizleri çözmenin aracı oldu. MÖ 7. yüzyılda Atina'da borcunu ödeyemeyen yoksul çiftçiler toprağını kaybediyor, hatta köle olarak satılabiliyordu. MÖ 594'te yetkili kılınan Solon, borçları silen düzenlemeler yaptı ve bir Atinalı yurttaşın borç yüzünden köle yapılmasını yasakladı; ayrıca yurttaşları gelirlerine göre sınıflara ayırarak siyasi hakları soydan çok servete bağladı. Roma'da ise yasaları yalnız soylu patricilerin bildiğinden ve onları kendi lehlerine yorumladığından şikâyet eden plebler, kuralların yazılı ve açık olmasını istedi; bu baskı sonucunda MÖ 451-450'de On İki Levha Kanunları hazırlanıp herkesin görebileceği biçimde Forum'da sergilendi. Roma'da borç köleliği de MÖ 4. yüzyılda çıkarılan bir yasayla kaldırıldı. Türk töresinde ise kuralların kağanı da bağladığına inanılıyordu. Bu örnekler, hukukun yalnız mevcut düzeni korumadığını, gerektiğinde reformlarla düzeni yeniden kurduğunu gösterir.

Topladığımız bilgilerin doğruluğunu değerlendirmek, tarih öğrenmenin en önemli becerilerinden biridir. Bunun için her kaynağa dört soru sorarız: Kim yazdı? Ne zaman yazdı? Hangi amaçla yazdı? Başka kaynaklar bu bilgiyi doğruluyor mu? Hammurabi stelini bu sorularla inceleyelim: Stel, kralın emriyle yazılmıştır; giriş ve sonuç bölümlerinde Hammurabi tanrıların seçtiği, yetimi ve dulu koruyan adil bir kral olarak övülür ve haksızlığa uğrayan kişinin stelin önüne gelip yazıyı okutarak hakkını öğrenmesi istenir. Demek ki stel yalnız bir kurallar listesi değil, aynı zamanda kralın meşruiyetini güçlendiren bir siyasi mesajdır. Bu, stelin yanlış bilgi verdiği anlamına gelmez; ama metni okurken 'Kral kendini nasıl göstermek istiyor?' sorusunu da sormamız gerektiğini gösterir.

Anlatı kaynaklarında doğruluk değerlendirmesi daha da önemlidir. Herodot, Pers Kralı Kambises'in rüşvet alarak haksız karar veren kraliyet hâkimi Sisamnes'i ağır biçimde cezalandırdığını ve hâkimlik koltuğuna oğlunu oturttuğunu anlatır. Bu hikâye, olaydan uzun zaman sonra yaşamış bir Yunan tarihçiye aittir ve başka bir kaynakla doğrulanamamaktadır; bu yüzden ayrıntılarına temkinle yaklaşmalıyız. Bununla birlikte Pers kralı I. Dara'nın Behistun (Bisutun) yazıtında doğruluğu yücelttiği ve yalanı kötülediği görülür; iki kaynağı birlikte okuduğumuzda Perslerde adil yargı idealinin önemsendiği çıkarımını yapabiliriz. Aynı şekilde Hun hukukuna dair bilgilerin önemli bir kısmı Çin kaynaklarından gelir; bu kaynaklar bozkır toplumunu yerleşik bir toplumun gözüyle anlatır. Yine de bu kayıtlar, Hunlarda belirli suçların belirli cezaları olduğunu ve töreye dayalı bir düzenin varlığını göstermesi bakımından değerlidir.

Bütün kaynakları karşılaştırdığımızda Eski Çağ'da hukukun toplumsal düzeni sağlamadaki rolüne dair şu çıkarımları yapabiliriz: Birincisi, hukuk anlaşmazlıkları kişisel güce değil bilinen kurallara bağladı. İkincisi, kısas ya da tazminat yoluyla intikamı sınırladı ve cezalandırma yetkisini devlete devretti. Üçüncüsü, sözleşmeler ve belgeler sayesinde mülkiyet ve ticareti güvenceye aldı; Kültepe'deki ticaretin gelişmesi bunun kanıtıdır. Dördüncüsü, hukuk var olan toplumsal tabakaları korudu; bu nedenle sağladığı düzen herkes için eşit değildi. Beşincisi, tanrısal kaynağa bağlanan kanunlar hükümdarın meşruiyetini güçlendirdi. Altıncısı ise bazı toplumlarda hukuk yöneticinin gücünü de sınırladı: Hitit Pankuşu, Roma'nın yazılı On İki Levhası ve kağanı da bağlayan Türk töresi bunun örnekleridir. Kısacası hukuk, Eski Çağ toplumlarının bir arada yaşayabilmesinin temel dayanaklarından biri olmuştur.