1789-1908 Yılları Arasında Osmanlı Devleti’nde Meydana Gelen Siyasi, Askerî ve İdari Gelişmeler: Tanzimat ve Abdülaziz Dönemleri (1839-1876)

Abdülmecid 1839’da on altı yaşında tahta çıktığında devlet Nizip yenilgisinin ve donanmanın Mısır’a götürülmesinin şokunu yaşıyordu. Hariciye Nazırı Mustafa Reşid Paşa, Avrupa’nın desteğini kazanmanın en kısa yolunun devletin hukuk düzenini Avrupa’ya güven veren bir biçimde yenilemek olduğunu düşünüyordu. Tanzimat Fermanı’nın ilanı ve ardından gelen 1840-1841 Londra düzenlemeleri bu politikanın ilk meyveleriydi. Bu dönemde Osmanlı dış politikasının temel aracı ordu değil, diplomasi oldu; devletin varlığı İngiltere ve Fransa’nın Rusya’yı dengeleme isteğine bağlandı.

Mısır kuvvetlerinin Suriye’den çekilmesi bölgede yeni bir sorunu açığa çıkardı. Cebel-i Lübnan’da Dürzîler ile Marunîler arasında çatışmalar başladı; Fransa Marunîleri, İngiltere ise Dürzîleri koruyucu tavır takındı. Osmanlı yönetimi 1842’de bölgeyi iki ayrı kaymakamlığa bölen çift kaymakamlık sistemini kabul etti. Bir iç güvenlik sorununun büyük devletlerin onayıyla çözülmesi, Mısır Meselesi’nde görülen dış müdahalenin artık sıradan bir uygulamaya dönüştüğünü gösteriyordu. 1848’de Avrupa’yı saran ihtilallerin ardından yenilen Macar ve Leh mültecileri 1849’da Osmanlı topraklarına sığındı. Rusya ve Avusturya mültecilerin iadesini istedi; Osmanlı Devleti İngiltere ve Fransa’nın desteğini de alarak bu isteği reddetti. Bu tutum Avrupa kamuoyunda Osmanlı’nın itibarını artırdı ama Rusya ile ilişkileri gerdi.

Bu dönemin yönetim yapısına en önemli etkisi, karar alma merkezinin saraydan Babıali’ye kayması oldu. Avrupa dillerini bilen, elçiliklerde ve Tercüme Odası’nda yetişmiş Mustafa Reşid, Âli ve Fuad paşalar devletin dış ve iç politikasını belirleyen asıl güç hâline geldi. Hariciye Nezareti en etkili bakanlık oldu; dış devletlerin elçileri, özellikle İngiliz elçisi Stratford Canning, İstanbul siyasetinde belirleyici bir ağırlık kazandı. Bu durum reformlara hız kazandırdı; ancak toplumun bir bölümünde ıslahatların dış baskıyla yapıldığı düşüncesini ve buna bağlı bir tepkiyi de besledi. 1850’lerin başında Kudüs’teki kutsal yerler üzerinde Katolik ve Ortodoks din adamları arasındaki anlaşmazlık, Fransa ile Rusya’yı karşı karşıya getirerek yaklaşan büyük savaşın zeminini hazırladı.

1853’te İstanbul’a gelen Rus elçisi Menşikov, Osmanlı’daki Ortodoks tebaanın koruyuculuğunun Rusya’ya bırakılmasını istedi. Bu istek kabul edilseydi milyonlarca Osmanlı tebaası üzerinde yabancı bir devletin söz hakkı doğacaktı; Babıali isteği reddetti. Rusya bunun üzerine Eflak ve Boğdan’ı işgal etti ve Ekim 1853’te savaş başladı. Kasım 1853’te Rus donanması Sinop’taki Osmanlı filosunu baskınla yok etti. Rusya’nın Boğazlara ve Akdeniz’e inmesinden çekinen İngiltere ve Fransa 1854’te Osmanlı’nın yanında savaşa girdi; 1855’te Piyemonte-Sardinya Krallığı da bu ittifaka katıldı. Savaşın ana cephesi Kırım oldu; müttefikler uzun bir kuşatmanın ardından 1855’te Sivastopol’u ele geçirdi. Kafkas cephesinde ise Ruslar aynı yıl Kars’ı aldı.

Savaş 30 Mart 1856’da imzalanan Paris Antlaşması ile sona erdi. Antlaşmaya göre Osmanlı Devleti Avrupa devletler hukukuna ve Avrupa Ahengi’ne dâhil edildi; büyük devletler Osmanlı’nın toprak bütünlüğünü korumayı taahhüt etti. Karadeniz tarafsız hâle getirildi: Kıyılarında ne Rusya ne Osmanlı savaş gemisi ve tersane bulunduracaktı. Eflak ve Boğdan Osmanlı’ya bağlı özerk prenslikler olarak büyük devletlerin güvencesine alındı, Tuna’da ulaşım için uluslararası bir komisyon kuruldu. Kars Osmanlı’ya iade edildi. Antlaşma görüşmeleri sürerken ilan edilen Islahat Fermanı’na metinde atıf yapıldı; büyük devletler bu belgeyi gerekçe göstererek iç işlere karışmayacaklarını belirttiler.

Kırım Savaşı galibiyetle bitmesine rağmen yönetim ve toplum yapısını derinden etkiledi. Savaş masraflarını karşılamak için 1854’te İngiltere’den ilk dış borç alındı; böylece Osmanlı maliyesi Avrupa sermayesine bağlanan bir sürece girdi. Savaş sırasında 1855’te ilk telgraf hattı kuruldu; haberleşmenin hızlanması merkezin taşrayı denetimini güçlendirdi. İstanbul ilk kez binlerce müttefik askeri barındırdı; Florence Nightingale’in Selimiye Kışlası’ndaki hastane çalışmaları Avrupa’da yankı uyandırdı ve Avrupa giyim, tüketim ve davranış biçimleri şehir hayatına daha hızlı girdi. Öte yandan Paris’te verilen güvenceler kâğıt üzerinde kaldı; Islahat Fermanı’ndaki eşitlik vaatleri, Avrupa’nın gayrimüslimler adına söz söyleme bahanesine dönüştü. Rusya ise 1870’te Karadeniz’e ilişkin hükümleri tanımadığını açıkladı ve 1871 Londra Konferansı’nda bu kısıtlamalar kaldırıldı.

Paris Antlaşması ile özerkliği büyük devletlerin güvencesine alınan Eflak ve Boğdan halkı, 1859’da iki prenslik için de aynı kişiyi, Aleksandru Ioan Cuza’yı bey seçti. Bu, iki prensliğin fiilen birleşmesi anlamına geliyordu. Osmanlı Devleti, büyük devletlerin çoğunun bu birleşmeyi desteklemesi karşısında 1861-1862’de birleşmeyi kabul etmek zorunda kaldı ve Romanya adı kullanılmaya başlandı. 1866’da Prusya hanedanından Karl (Karol) prens oldu. Sırbistan’da ise kalelerde kalan Osmanlı garnizonları, büyük devletlerin baskısıyla 1867’de geri çekildi; Sırbistan’daki Osmanlı askerî varlığı sona ermiş, bağlılık sembolik hâle gelmişti. Böylece Balkanlarda özerk yapılar bağımsızlığa giden yolun son durağına yaklaştı.

1860’ta Lübnan’da Dürzî-Marunî çatışmaları yeniden alevlendi ve olaylar Şam’a sıçradı. Fransa bölgeye asker çıkardı; Osmanlı Hariciye Nazırı Fuad Paşa geniş yetkilerle bölgeye gönderilerek düzeni sağladı ve sorumluları cezalandırdı. 1861’de büyük devletlerle birlikte hazırlanan Cebel-i Lübnan Nizamnamesi ile bölge, Osmanlı’nın büyük devletlerin onayıyla atayacağı Hristiyan bir mutasarrıf tarafından yönetilecek özel statülü bir sancak oldu. Benzer bir süreç Girit’te yaşandı: 1866-1869 Girit isyanı askerî güçle bastırıldı, ancak 1868’de çıkarılan Girit Nizamnamesi ile adaya Hristiyan ve Müslüman temsilcilerden oluşan meclisleri ve bazı vergi ayrıcalıklarını içeren özel bir yönetim düzeni tanındı.

Kiliselerin yönetimi de siyasi bir mesele hâline geldi. Bulgarlar, Fener Rum Patrikhanesi’nin dinî ve kültürel etkisinden kurtulmak istiyordu; Rusya da bu talebi destekliyordu. 1870’te Abdülaziz’in fermanıyla ayrı bir Bulgar Eksarhlığı kuruldu. Bu karar Rumlarla Bulgarlar arasındaki rekabeti büyüttü ve Bulgar milliyetçiliğine kurumsal bir zemin sağladı. Bu gelişmelerin ortak sonucu, yüzyıllardır dinî topluluklara dayanan millet sisteminin etnik ve ulusal kimliklere göre parçalanmaya başlaması ve merkezin pek çok bölgede ancak büyük devletlerin rızasıyla düzenleme yapabilmesiydi. 1875’te başlayan Hersek isyanı ise Balkanlarda yeni ve daha büyük bir krizin habercisi oldu.

II. Mahmud’un kurduğu Asakir-i Mansure-i Muhammediye Tanzimat döneminde yeniden düzenlendi. Tanzimat Fermanı, askerliğin belirli bir süreyle ve adil bir yöntemle yapılacağını vaat etmişti. Bu vaat doğrultusunda 1843’te Serasker Rıza Paşa döneminde yapılan düzenlemeyle ordunun adı Asakir-i Nizamiye-i Şahane oldu. Askere alma işi kur’a (ad çekme) usulüne bağlandı; askerlik süresi beş yıl muvazzaf (fiilî) hizmet ve ardından yedi yıl redif (yedek) hizmet olarak belirlendi. Ordu, merkezleri İstanbul, Rumeli, Anadolu ve Arabistan gibi bölgelerde bulunan ordu bölgelerine ayrıldı; sonraki yıllarda Irak ve Yemen gibi yeni ordular eklendi.

Bu düzenleme askerliğin niteliğini değiştirdi. Daha önce yeniçerilik bir meslek ve ömür boyu süren bir ocak üyeliğiydi; kur’a usulünde ise askerlik Müslüman erkek tebaanın belirli süreli bir yükümlülüğü hâline geldi. Hangi köyden kaç asker alınacağını belirlemek için nüfus kayıtları önem kazandı; askerlik şubesi ve kayıt işlemleri devletin köylere kadar uzanmasının yeni bir aracı oldu. Islahat Fermanı’nın ardından gayrimüslimlerden alınan cizye kaldırıldı; ilke olarak onların da askere alınabileceği kabul edildi, ancak uygulamada gayrimüslimler askerlik yerine bedel-i askerî adı verilen bir vergi ödemeyi tercih etti. Böylece askerlik yükü fiilen Müslüman nüfusun omzunda kaldı; bu da uzun savaşlarda Anadolu ve Rumeli’deki Müslüman köylerde nüfus ve iş gücü kaybını derinleştirdi.

Abdülaziz döneminde Serasker Hüseyin Avni Paşa’nın öncülüğünde 1869’da yeni bir askerlik düzenlemesi yapıldı: Hizmet nizamiye, ihtiyat, redif ve müstahfız aşamalarına ayrıldı ve ordunun yedek gücü genişletildi. Prusya ve Fransa örnekleri izlenerek tüfek ve topların yenilenmesine çalışıldı. Abdülaziz donanmaya özel önem verdi; İngiltere ve Fransa’dan çok sayıda zırhlı savaş gemisi satın alındı ve Osmanlı donanması dönemin dikkat çekici donanmaları arasına girdi. Ancak bu gemilerin büyük bölümü dış borçla alındığı için askerî güçlenme mali yükü artırdı. Askerî okulların yaygınlaştırılması ise yeni bir subay kuşağı yetiştirdi; bu subaylar ilerleyen yıllarda yalnız askerî değil siyasi gelişmelerde de belirleyici rol oynayacaktı.

Tanzimat yöneticilerinin ilk idari denemesi vergi toplama alanında oldu. Fermanın vergilerin herkesin gücüne göre adil biçimde alınacağı vaadi üzerine 1840’ta iltizam usulü kaldırıldı; vergileri merkezden maaşla gönderilen muhassıllar toplamaya başladı. Muhassılların yanında yerel ileri gelenlerden, din adamlarından ve gayrimüslim temsilcilerden oluşan memleket meclisleri kuruldu. Ancak deneyimli kadro bulunamaması ve vergi gelirlerinin düşmesi yüzünden uygulama başarılı olamadı; 1842’de iltizama geri dönüldü. Bu başarısızlık bile önemli bir sonuç doğurdu: Yerel meclislerde farklı dinlerden temsilcilerin birlikte yer alması, taşra yönetimine katılım ve temsil fikrinin ilk kez girmesini sağladı.

Şehir yönetiminde de yeni kurumlar doğdu. Kadı ve ihtisap ağasının yürüttüğü şehir işleri için 1855’te İstanbul’da Şehremaneti kuruldu; bu kurum bugünkü belediyelerin öncüsüdür. 1858’de Galata ve Beyoğlu’nda kurulan Altıncı Daire, Avrupa tarzı belediyecilik için örnek bölge oldu. Taşra yönetimindeki en kapsamlı değişiklik ise 1864 Vilayet Nizamnamesi oldu. Eski eyaletlerin yerine daha geniş ve düzenli vilayetler kuruldu: Vilayetin başında vali, livanın (sancağın) başında mutasarrıf, kazanın başında kaymakam bulunacak, köylerde ise muhtarlar görev yapacaktı. Her kademede Müslüman ve gayrimüslim üyelerin yer aldığı idare meclisleri oluşturuldu. Sistem önce Mithat Paşa’nın valiliğindeki Tuna Vilayeti’nde denendi; yol, köprü, okul ve tarım kredisi sandıkları gibi çalışmalar başarılı bulununca 1867’den itibaren diğer bölgelere yayıldı. 1871’de çıkarılan yeni nizamname ile kazanın altına nahiye kademesi eklendi.

Merkezde ise yasama ve yargı işlerinin ayrılması yolunda önemli bir adım atıldı. 1868’de Meclis-i Vala’nın görevleri bölünerek Şura-yı Devlet ve Divan-ı Ahkam-ı Adliye kuruldu. Şura-yı Devlet kanun tasarılarını hazırlayan ve idari davalara bakan bir kurum olarak bugünkü Danıştay’ın, Divan-ı Ahkam-ı Adliye ise bugünkü Yargıtay’ın temelini oluşturdu. 1869’da çıkarılan Tabiiyet-i Osmaniye Kanunnamesi ile din farkı gözetmeksizin Osmanlı uyruğu hukuki olarak tanımlandı. Toplum açısından bu düzenlemeler, devletin kişiye artık ‘falan cemaatin üyesi’ olarak değil, kayıtlı bir ‘Osmanlı tebaası’ olarak yaklaşmasının ifadesiydi. Öte yandan valilerin yetkilerinin genişlemesi ve telgrafla İstanbul’a bağlanmaları, yerel güçlerin yerine merkezden atanan memurların hâkimiyetini güçlendirdi.

1861’de tahta çıkan Abdülaziz, 1867’de Paris’teki uluslararası sergiye katılmak üzere Fransa, İngiltere ve Avusturya’yı ziyaret etti. Bu, bir Osmanlı padişahının savaş dışında Avrupa’ya yaptığı ilk seyahatti ve Avrupa ile kurulan yakınlığın sembolü oldu. Dönemde demiryolları (İzmir-Aydın hattı gibi), telgraf ağları, liman ve fener yapımları hızlandı; bunların çoğu yabancı şirketlere verilen imtiyazlarla gerçekleşti. Abdülaziz’in hükümdarlığının ilk yıllarında Âli ve Fuad paşalar devlet yönetimini sürdürdü; 1869’da Fuad, 1871’de Âli Paşa’nın ölümüyle Babıali’de güçlü bir liderlik boşluğu oluştu ve sadrazamlar kısa aralıklarla değişmeye başladı.

Bu dönemin en ağır sorunu dış borçlardı. 1854’te başlayan borçlanma, savaş masrafları, saray harcamaları, donanma alımları ve bütçe açıkları nedeniyle her yıl büyüdü; yeni borçlar çoğu kez eski borçların faizini ödemek için alındı. Avrupa’daki 1873 ekonomik bunalımı ve Anadolu’daki kıtlık devletin gelirlerini düşürünce Babıali, Ekim 1875’te Ramazan Kararnamesi ile borç ödemelerinin yarısını erteleyeceğini açıkladı. Bu, fiilen mali iflas anlamına geliyordu; Avrupa’daki alacaklılar ve hükümetler Osmanlı’ya karşı tavır aldı. Bu gelişme ileride Düyun-ı Umumiye İdaresi’nin kurulmasına giden yolu açacaktı.

Toplum yapısını bu dönemde en çok değiştiren olgulardan biri göçlerdi. Kırım Savaşı’ndan sonra Kırım Tatarları, 1864’te ise Rusya’nın Kafkasya’yı tamamen ele geçirmesiyle Çerkesler ve diğer Kafkas halkları büyük kitleler hâlinde Osmanlı topraklarına göç etti. Devlet 1860’ta göçmenlerin iskânı için Muhacirin Komisyonu’nu kurdu; göçmenler Anadolu, Rumeli ve Suriye’de boş arazilere yerleştirildi. 1858 Arazi Kanunnamesi ile toprak kullanımının kayıt altına alınması bu iskân sürecini kolaylaştırdı. Göçler, Anadolu’nun nüfusunu ve Müslüman nüfusun oranını artırdı, yeni köyler kurdu; ancak salgınlar, yoksulluk ve yerel halkla toprak anlaşmazlıkları da doğurdu. 1875’te Hersek’te başlayan isyan ve mali çöküşün yarattığı huzursuzluk ortamında, Mithat Paşa ve Serasker Hüseyin Avni Paşa’nın öncülüğündeki bir grup devlet adamı 30 Mayıs 1876’da Abdülaziz’i tahttan indirdi. Bu olay, padişahın yerine çok kısa sürede başka birini getirebilen bürokrat ve asker grubunun ne kadar güçlendiğini gösterdi ve bir sonraki dönemin anayasal tartışmalarının kapısını araladı.