Medine Döneminde Eğitim, İstişare ve Temel Kavramlar: Mezîd Fiillerden Türeyen İsimler ve Emir Kalıpları

Hicretin ilk yılında yapılan Mescid-i Nebevî yalnızca namaz kılınan bir yer değildi. Siyer metinleri bunu şöyle özetler: لَمْ يَكُنِ الْمَسْجِدُ النَّبَوِيُّ مَكَانًا لِلصَّلَاةِ فَقَطْ، بَلْ كَانَ مَدْرَسَةً وَمَجْلِسًا لِلشُّورَى وَدَارًا لِاسْتِقْبَالِ الْوُفُودِ ('Mescid-i Nebevî yalnızca bir namaz yeri değildi; aynı zamanda bir okul, bir istişare meclisi ve heyetlerin karşılandığı bir evdi.'). Hz. Peygamber (s.a.v.) davaları burada dinler, gazvelerden önce ashabıyla burada istişare eder, ordular da buradan uğurlanırdı. Hendek Gazvesi'nde ağır yaralanan Sa'd b. Muâz için mescidin içine bir çadır kurulmuştu. Buhârî'nin aktardığına göre bunun amacı, Hz. Peygamber'in onu yakından ziyaret edebilmesiydi. Böylece mescit, gerektiğinde bir şifahane işlevi de gördü.

Mescidin bir köşesinde, üstü hurma dallarıyla örtülü gölgelikli bir bölüm vardı. Buraya suffe (الصُّفَّةُ) denir. Kalacak yeri ve ailesi olmayan muhacirler ile ilim öğrenmek için Medine'ye gelenler burada barınırdı. Bu kişilere Ashâb-ı Suffe (أَصْحَابُ الصُّفَّةِ ya da أَهْلُ الصُّفَّةِ) denir; sayıları zaman zaman değişmiştir. Onlar gece gündüz Kur'an ve yazı öğrenir, öğrendiklerini başkalarına aktarırdı: كَانَ أَهْلُ الصُّفَّةِ يَتَعَلَّمُونَ الْقُرْآنَ وَالْكِتَابَةَ. Cümledeki يَتَعَلَّمُونَ fiili, tefe'ul babından 'öğreniyorlardı' anlamındadır. Ubâde b. Sâmit, Suffe ehlinden bazı kişilere yazı ve Kur'an öğrettiğini anlatır: عَلَّمْتُ نَاسًا مِنْ أَهْلِ الصُّفَّةِ الْكِتَابَ وَالْقُرْآنَ (Ebû Dâvûd). En çok hadis rivayet eden sahabi olan Ebû Hüreyre de Suffe ehlindendi.

Medine'de okuma-yazmaya verilen değerin en çarpıcı örneği Bedir esirleriyle ilgilidir. Ahmed b. Hanbel ve İbn Sa'd'ın aktardığına göre, fidye ödeyecek durumda olmayan okuryazar esirlerin her biri, on Medineli çocuğa yazı öğrettiğinde serbest bırakıldı: عَلَّمَ كُلُّ أَسِيرٍ عَشَرَةً مِنْ أَوْلَادِ الْمَدِينَةِ الْكِتَابَةَ. Burada عَلَّمَ, mücerred عَلِمَ ('bildi') fiilinin tef'îl babına aktarılmış hâlidir. Bu bab fiili iki mef'ûl alan geçişli bir fiil yapar ve ona 'öğretti' anlamı kazandırır. Daha sonra vahiy kâtibi olacak genç Zeyd b. Sâbit, Hz. Peygamber'in isteği üzerine Yahudilerin yazısını da kısa sürede öğrenmiştir (Tirmizî). Bu örnekler, Medine döneminde davetin bilgiyle ve eğitimle birlikte yürüdüğünü gösterir.

Medine döneminde alınan önemli kararların neredeyse tamamı istişare ile verildi. Kur'an bu ilkeyi iki yerde açıkça dile getirir. Müminleri وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ ('Onların işleri aralarında danışma iledir.' Şûrâ, 42/38) diye över. Hz. Peygamber'e ise Uhud'dan sonra وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ('İş hakkında onlarla istişare et; karar verince de Allah'a tevekkül et.' Âl-i İmrân, 3/159) diye emreder. Aynı ش و ر kökünden üç mezîd fiil türer. Müfâale babındaki شَاوَرَ 'danıştı', istif'âl babındaki اِسْتَشَارَ 'görüş istedi', tefâul babındaki تَشَاوَرَ ise 'karşılıklı danıştılar' anlamına gelir. 'Görüş bildirdi' anlamındaki أَشَارَ fiili de aynı kökten, if'âl babındandır.

Bedir'den önce Hz. Peygamber ashabına أَشِيرُوا عَلَيَّ أَيُّهَا النَّاسُ ('Ey insanlar, bana görüşünüzü bildirin!') diye seslendi. Ensar adına Sa'd b. Muâz söz alıp tam bağlılığını bildirdi. Ordu konakladığında Hubâb b. Münzir şöyle sordu: أَهَذَا مَنْزِلٌ أَنْزَلَكَهُ اللَّهُ، أَمْ هُوَ الرَّأْيُ وَالْحَرْبُ وَالْمَكِيدَةُ؟ ('Burası Allah'ın sana indirdiği bir konak mı, yoksa bir görüş, savaş ve taktik meselesi mi?'). Hz. Peygamber بَلْ هُوَ الرَّأْيُ وَالْحَرْبُ وَالْمَكِيدَةُ ('Hayır, bu bir görüş, savaş ve taktik meselesidir') cevabını verdi. Bunun üzerine Hubâb'ın önerisi uygulandı ve ordu su kuyularına yakın bir yere taşındı (İbn Hişâm). Bu olay, vahiy dışındaki konularda uzman görüşüne başvurmanın güzel bir örneğidir.

Uhud'dan önce Hz. Peygamber'in görüşü şehirde kalıp savunma yapmaktı. Ancak gençlerin ağırlıkta olduğu çoğunluk düşmanı dışarıda karşılamak istedi ve çoğunluğun görüşü uygulandı. Abdullah b. Cübeyr komutasındaki elli okçu Ayneyn tepesine yerleştirildi ve onlara şu emir verildi: إِنْ رَأَيْتُمُونَا تَخْطَفُنَا الطَّيْرُ فَلَا تَبْرَحُوا مَكَانَكُمْ هَذَا حَتَّى أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ ('Kuşların bizi kapıp götürdüğünü görseniz bile, ben size haber gönderinceye kadar bu yerinizden ayrılmayın.' Buhârî). Okçuların çoğunun bu emre uymaması, kazanılmak üzere olan zaferi zor bir sınava dönüştürdü. Hicri 5'te Ahzâb ordusu Medine'ye yürüdüğünde ise Selmân-ı Fârisî'nin önerisiyle şehrin açık tarafına hendek kazıldı. Hz. Peygamber de toprak taşıyarak kazıya katıldı ve ashabıyla birlikte اللَّهُمَّ لَا عَيْشَ إِلَّا عَيْشُ الْآخِرَهْ، فَاغْفِرْ لِلْأَنْصَارِ وَالْمُهَاجِرَهْ ('Allah'ım, asıl hayat ahiret hayatıdır; Ensar'ı ve Muhacirleri bağışla.' Buhârî) diyordu.

Siyer metinlerindeki kavramların çoğu ya bir mezîd fiilden ya da o fiilin mastarından türer. Kökü ve babı tanıyan bir öğrenci, ilk kez gördüğü kelimenin anlamını büyük ölçüde tahmin edebilir. Örneğin الْهِجْرَةُ kelimesi mücerred هَجَرَ ('terk etti') fiiliyle ilgili bir isimdir. 'Göç etti' anlamındaki fiil ise müfâale babındaki هَاجَرَ - يُهَاجِرُ fiilidir. Bu fiilin ism-i fâili مُهَاجِرٌ (göç eden), çoğulu da الْمُهَاجِرُونَ olur. Medineli Müslümanlara verilen الْأَنْصَارُ adı ise نَصَرَ ('yardım etti') kökünden gelir ve 'yardımcılar' anlamındadır.

Hicretin ilk yılındaki kurumlar da bu yolla çözülebilir. الْمُؤَاخَاةُ (Muâhât), أ خ و kökünden müfâale babındaki آخَى - يُؤَاخِي fiilinin mastarıdır. Hemze ile elif birleşerek medli elife (آ) dönüşmüştür; kelimenin anlamı 'kardeş yapmak, kardeşleştirmek'tir. Medine Sözleşmesi için الصَّحِيفَةُ (yazılı belge) ve وَثِيقَةُ الْمَدِينَةِ ifadeleri kullanılır. Antlaşma yapmayı anlatan عَاهَدَ - يُعَاهِدُ - مُعَاهَدَةٌ fiili de müfâale babındandır. Savaşlarla ilgili iki kavramın farkına da dikkat edilmelidir. Hz. Peygamber'in bizzat katıldığı seferlere غَزْوَةٌ (gazve), katılmayıp bir komutan görevlendirdiği askerî birliklere ise سَرِيَّةٌ (seriyye) denir.

Aynı kökün farklı bablara girmesi anlamı değiştirir ama temel fikri korur. Bunun en güzel örneği ف ت ح köküdür. فَتَحَ 'açtı, fethetti' anlamındadır ve فَتْحُ مَكَّةَ kavramı buradan gelir. İfti'âl babındaki اِفْتَتَحَ 'açılış yaptı' demektir; mastarı اِفْتِتَاحٌ (açılış) olur. İnfiâl babındaki اِنْفَتَحَ ise 'açıldı' anlamındadır ve mef'ûl almaz. İstif'âl babındaki اِسْتَفْتَحَ 'açılmasını, hükmü istedi' anlamını taşır. Bedir'le ilgili ayette müşriklerin hüküm talebi bu kalıpla anlatılır: إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ ('Eğer hüküm (fetih) istiyorsanız, işte fetih size gelmiştir.' Enfâl, 8/19). Bu ayette 'istemek' anlamı istif'âl babından, 'fetih' anlamı ise mücerred mastardan gelir.

Aşağıdaki diyalog, bir öğretmen ile iki öğrencinin Medine'nin ilk yıllarını konuştuğu bir ders halkasını canlandırır. Önce dinleyin, sonra okuyun. Ardından olayları sıralayın ve mezîd fiilleri bulun. الْأُسْتَاذُ: يَا طُلَّابُ، مَا أَوَّلُ عَمَلٍ قَامَ بِهِ النَّبِيُّ بَعْدَ وُصُولِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ؟ (Öğrenciler, Peygamber'in Medine'ye vardıktan sonra yaptığı ilk iş nedir?) أَحْمَدُ: بَنَى الْمَسْجِدَ النَّبَوِيَّ، وَشَارَكَ الصَّحَابَةَ فِي حَمْلِ الْحِجَارَةِ. (Mescid-i Nebevî'yi inşa etti ve taş taşımada sahabilere katıldı.) الْأُسْتَاذُ: أَحْسَنْتَ! وَمَاذَا فَعَلَ بَعْدَ ذَلِكَ؟ (Aferin! Peki ondan sonra ne yaptı?) زَيْنَبُ: آخَى بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، فَتَقَاسَمُوا الْبُيُوتَ وَالْأَمْوَالَ. (Muhacirlerle Ensar'ı kardeş yaptı; onlar da evlerini ve mallarını paylaştılar.) الْأُسْتَاذُ: وَكَيْفَ نَظَّمَ الْعَلَاقَاتِ بَيْنَ سُكَّانِ الْمَدِينَةِ؟ (Medine halkı arasındaki ilişkileri nasıl düzenledi?) أَحْمَدُ: كَتَبَ صَحِيفَةَ الْمَدِينَةِ، فَاتَّفَقَ الْمُسْلِمُونَ وَالْيَهُودُ عَلَى الدِّفَاعِ عَنِ الْمَدِينَةِ. (Medine Sözleşmesi'ni yazdırdı; Müslümanlar ve Yahudiler Medine'yi birlikte savunmak üzere anlaştılar.) زَيْنَبُ: ثُمَّ انْتَصَرَ الْمُسْلِمُونَ فِي بَدْرٍ، وَتَعَلَّمُوا دَرْسًا مُهِمًّا فِي أُحُدٍ، وَحَفَرُوا الْخَنْدَقَ حَوْلَ الْمَدِينَةِ. (Sonra Müslümanlar Bedir'de zafer kazandı, Uhud'da önemli bir ders aldı ve Medine'nin çevresine hendek kazdı.) الْأُسْتَاذُ: مَا الدَّرْسُ الَّذِي تَعَلَّمْنَاهُ مِنْ أُحُدٍ؟ (Uhud'dan öğrendiğimiz ders nedir?) أَحْمَدُ: أَنْ نَلْتَزِمَ بِأَوَامِرِ الْقَائِدِ، وَلَا نَتْرُكَ أَمَاكِنَنَا. (Komutanın emirlerine bağlı kalmak ve yerlerimizi terk etmemek.)

Diyaloğu dinledikten sonra olaylar şöyle sıralanır: Mescid-i Nebevî'nin inşası → Muâhât → Medine Sözleşmesi → Bedir → Uhud → Hendek. Okuma etkinliklerinde metne başlık yazmak da sık istenir. İyi bir başlık metnin ana fikrini kısaca verir: الْمَدِينَةُ الْمُنَوَّرَةُ: بِنَاءُ مُجْتَمَعٍ جَدِيدٍ ('Medine-i Münevvere: Yeni Bir Toplumun İnşası') ya da مِنَ الْمَسْجِدِ إِلَى الْخَنْدَقِ ('Mescitten Hendeğe'). Diyalogdaki mezîd fiiller şunlardır: شَارَكَ، أَحْسَنْتَ، آخَى، تَقَاسَمُوا، نَظَّمَ، اِتَّفَقَ، اِنْتَصَرَ، تَعَلَّمُوا ve نَلْتَزِمَ. Buna karşılık بَنَى، كَتَبَ، حَفَرُوا ve نَتْرُكَ fiilleri mücerreddir.

Metindeki sıralama bir yorum fırsatı da sunar. Hz. Peygamber önce mescitle toplumun manevi merkezini, ardından kardeşlikle sosyal dayanışmasını, sözleşmeyle de hukuki düzenini kurdu. Bu temeller atıldıktan sonra Medine dışarıdan gelen saldırılara karşı savunuldu. Yorum cümlesi şöyle kurulabilir: يَدُلُّ هَذَا عَلَى أَنَّ الدَّعْوَةَ فِي الْمَدِينَةِ بَدَأَتْ بِبِنَاءِ الْإِنْسَانِ ثُمَّ بِبِنَاءِ الْمُجْتَمَعِ ('Bu, Medine'de davetin önce insanı, sonra toplumu inşa ederek başladığını gösterir.'). Böylece Medine dönemi, iman esaslarının günlük hayata ve toplum düzenine nasıl yansıtılacağını gösteren bir model hâline gelmiştir.

Mücerred fiillerde ism-i fâil فَاعِلٌ, ism-i mef'ûl ise مَفْعُولٌ vezninde yapılır. Mezîd fiillerde ise tek ve düzenli bir kural vardır. Muzari fiilin başındaki harf-i mudâraa atılır ve yerine ötreli mim (مُـ) getirilir. Son harften önceki harf esreli olursa ism-i fâil, üstünlü olursa ism-i mef'ûl elde edilir. Örneğin يُعَلِّمُ (öğretir) fiilinden مُعَلِّمٌ (öğreten, öğretmen) ve مُعَلَّمٌ (öğretilen) türer. İstif'âl babındaki يَسْتَقْبِلُ (karşılar) fiilinden de مُسْتَقْبِلٌ (karşılayan) ve مُسْتَقْبَلٌ (karşılanan; gelecek zaman) türer. Görüldüğü gibi iki isim arasındaki fark çoğu zaman tek bir harekedir.

Siyer metinlerinin en temel kelimelerinin önemli bir kısmı mezîd ism-i fâillerdir. مُسْلِمٌ (teslim olan) if'âl babındaki أَسْلَمَ fiilinden, مُؤْمِنٌ (iman eden) yine if'âl babındaki آمَنَ - يُؤْمِنُ fiilinden gelir. مُهَاجِرٌ ve مُجَاهِدٌ müfâale babının ism-i fâilleridir. Medine döneminde ortaya çıkan مُنَافِقٌ (münafık) kelimesi de müfâale babındaki نَافَقَ fiilinden türer. Bazı ism-i mef'ûl kalıpları zamanla özel bir anlam kazanmıştır. İfti'âl babındaki مُجْتَمَعٌ 'toplanılan yer' anlamından 'toplum' anlamına geçmiştir. Şehrin adı الْمَدِينَةُ الْمُنَوَّرَةُ ise tef'îl babındaki نَوَّرَ ('aydınlattı') fiilinin ism-i mef'ûlüyle kurulur ve 'aydınlatılmış, nurlandırılmış şehir' anlamına gelir.

Mastarlar ise her babın kendine özgü kalıbıyla yapılır. Bu kalıplar ezberlendiğinde siyer kavramları kolayca tanınır. Mastar kalıpları şunlardır: if'âl إِفْعَالٌ (الْإِسْلَامُ), tef'îl تَفْعِيلٌ (التَّعْلِيمُ), müfâale مُفَاعَلَةٌ ya da فِعَالٌ (الْمُؤَاخَاةُ، الْجِهَادُ), tefe'ul تَفَعُّلٌ (التَّعَلُّمُ), tefâul تَفَاعُلٌ (التَّعَاوُنُ), ifti'âl اِفْتِعَالٌ (الِاجْتِمَاعُ), infiâl اِنْفِعَالٌ (الِانْطِلَاقُ) ve istif'âl اِسْتِفْعَالٌ (الِاسْتِقْبَالُ). Geçişsiz (lazım) fiillerin ism-i mef'ûlü tek başına kullanılmaz. Örneğin تَعَاوَنَ fiilinin ism-i fâili مُتَعَاوِنٌ (yardımlaşan) olur; ism-i mef'ûl ancak harf-i cerle kullanılabilir. Ayrıca mezîd fiillerde ism-i mef'ûl kalıbı aynı zamanda mekân ve zaman ismi olarak da kullanılır: مُنْطَلَقٌ (çıkış noktası).

Arapça etkinliklerdeki yönergelerin neredeyse tamamı mezîd fiillerin emir kipidir. Emir kipi muzariden üç adımda yapılır. Önce muzarinin başındaki harf-i mudâraa atılır, sonra son harf sakin yapılır (يُلَخِّصُ → لَخِّصْ). Kalan kelime harekeli bir harfle başlıyorsa başka bir şey eklenmez. Bu durum tef'îl (لَخِّصْ، رَتِّبْ), müfâale (نَاقِشْ، قَارِنْ), tefe'ul (تَحَدَّثْ) ve tefâul (تَبَادَلْ) bablarında görülür. Kelime sakin bir harfle başlıyorsa başına bir hemze getirilir. If'âl babında bu hemze, cümle içinde de okunan hemze-i kat'tır (يُكْمِلُ → أَكْمِلْ). İfti'âl, infiâl ve istif'âl bablarında ise cümle içinde düşen hemze-i vasl gelir (اِسْتَمِعْ، اِنْطَلِقْ، اِسْتَخْرِجْ).

Konuşma etkinliklerinde bu yönergeler Medine konularıyla birleşir: تَحَدَّثْ عَنْ بِنَاءِ الْمَسْجِدِ النَّبَوِيِّ ('Mescid-i Nebevî'nin inşası hakkında konuş'), نَاقِشْ مَعَ زَمِيلِكَ أَهَمِّيَّةَ الشُّورَى فِي غَزْوَةِ الْخَنْدَقِ ('Arkadaşınla Hendek Gazvesi'nde istişarenin önemini tartış'), رَتِّبِ الْأَحْدَاثَ حَسَبَ وُقُوعِهَا ('Olayları oluş sırasına göre diz'), اِسْتَخْرِجِ الْأَفْعَالَ الْمَزِيدَةَ مِنَ النَّصِّ ('Metindeki mezîd fiilleri çıkar'). Emirden sonra harf-i tarifli bir kelime gelirse iki sakin yan yana gelir. Bu durumda emrin sonundaki sakin harf esre ile okunur: رَتِّبْ → رَتِّبِ الْأَحْدَاثَ. Yönergeye cevap verirken aynı fiilin mazi ya da muzarisi kullanılabilir. Örneğin 'Özetle' yönergesine 'Şöyle özetlerim' anlamında أُلَخِّصُ الْأَحْدَاثَ كَمَا يَلِي cümlesiyle başlanabilir.

Emir, muhataba göre şekil değiştirir. Tekil erkeğe تَحَدَّثْ, tekil kadına تَحَدَّثِي, çoğul erkeğe تَحَدَّثُوا, çoğul kadına ise تَحَدَّثْنَ denir. Olumsuz emir (nehiy), لَا + meczum muzari ile yapılır. Uhud'da okçulara verilen فَلَا تَبْرَحُوا مَكَانَكُمْ emri buna örnektir. Muâhât'ın ruhunu yansıtan ayette mezîd emir ve nehiy yan yana gelir: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا ('Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın; ayrılığa düşmeyin.' Âl-i İmrân, 3/103). Burada اِعْتَصِمُوا ifti'âl babının emridir. لَا تَفَرَّقُوا ise tefe'ul babındaki تَتَفَرَّقُوا fiilinin baştaki te'lerinden biri düşmüş hâlidir. Benzer bir yapı وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ ('İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın; günah ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın.' Mâide, 5/2) ayetinde tefâul babıyla görülür.