Türkiye ve Uzay Araştırmaları

Uzay nedir?

Uzay, Dünya'nın atmosferinin dışında kalan; Güneş, Ay, yıldızlar, gezegenler ve öteki gök cisimlerinin bulunduğu çok geniş bir ortamdır. Uzay tamamen boş değildir; içinde çok az miktarda gaz, toz ve çeşitli parçacıklar bulunur.

Gök cisimlerinin konumlarını, hareketlerini, yapılarını ve aralarındaki uzaklıkları inceleyen bilim dalına astronomi (gök bilimi), bu alanda uzmanlaşmış kişiye astronom (gök bilimci) denir. Uzaya giden kişiler astronot olarak adlandırılır; Rusya'da bu kişilere kozmonot, Çin'de taykonot denir.

Uzay araştırma teknolojileri

İnsanlık uzayı merak etmiş, onu incelemek için çeşitli araçlar geliştirmiştir. Bu araçları karşılaştırırken ne işe yaradıklarına, kimin tarafından kontrol edildiklerine, enerjilerini nereden sağladıklarına ve yeniden kullanılıp kullanılamadıklarına bakarız.

Yapay uydular

Yapay uydular kullanım alanlarına göre haberleşme, gözlem, hava tahmini (meteoroloji) ve yer-yön bulma gibi gruplara ayrılır. Uydu verileri deprem biliminde fay hatlarının belirlenmesinde de kullanılır.

Türkiye'nin uzay serüveni 1994'te başladı. TÜRKSAT uyduları haberleşme ve iletişim için kullanılır; 2024'te uzaya gönderilen TÜRKSAT 6A, Türkiye'nin ilk yerli ve millî haberleşme uydusudur. GÖKTÜRK uyduları yüksek çözünürlüklü görüntü alan keşif ve gözlem uydularıdır. 2023'te uzaya gönderilen İMECE, Dünya'nın her yerinden görüntü alabilir; doğal afetler ve tarım gibi alanlarda görev yapar.

Teleskoplar: yerde ve uzayda

Teleskoplar yerleştirildikleri yere göre uzay teleskobu ve yer tabanlı teleskop olmak üzere ikiye ayrılır. Atmosfer uzaydan gelen ışınların büyük bir bölümünü engeller; atmosfer kirliliği ve yapay uyduların gökyüzünde bıraktığı ışık izleri de yerden gözlemi zorlaştırır. Uzay teleskopları bu sorunlarla karşılaşmadığı için çok daha net görüntüler elde eder. 1990'da yörüngeye yerleştirilen Hubble ve 2021'de uzaya gönderilen, en gelişmiş uzay teleskobu James Webb bunlara örnektir.

Yer tabanlı teleskoplar daha ucuzdur; bakımları ve yenilenmeleri kolaydır. Bu teleskopların bulunduğu kubbe biçimli yapılara gözlemevi (rasathane) denir. Gözlemevi kurulacak yer yerleşim merkezlerinden uzak (ışık kirliliği az), hava koşulları gözleme uygun, yüksek, deprem kuşaklarından ve TV-radyo yayınlarından uzak olmalıdır. Antalya'daki TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi (TUG) ve Erzurum'daki Doğu Anadolu Gözlemevi (DAG) ülkemizin gözlemevlerindendir.

Türkiye'nin uzay çalışmaları

2018'de kurulan Türkiye Uzay Ajansı (TUA) ülkemizin uzay ve havacılık alanındaki çalışmalarını yürüten devlet kuruluşudur. TÜBİTAK UZAY ise yerli ve millî uydular, haberleşme sistemleri ve uçuş bilgisayarları gibi teknolojiler geliştirir.

İlk Türk astronot Alper Gezeravcı 19 Ocak 2024'te Falcon 9 roketiyle uzaya gitti. Uluslararası Uzay İstasyonunda 18 gün kaldı ve biyoloji, tıp, malzeme bilimi ve genetik gibi alanlarda 13 bilimsel deney yaptı. Görev armasında sekiz köşeli Selçuklu yıldızı, ay yıldızlı bayrağımız, Cumhuriyet'in 100. yıl logosu, 16 Türk devletini temsil eden 16 yıldız ve Türkiye haritası yer alır.

Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk kadın astronomu Nüzhet Gökdoğan, İstanbul Üniversitesi Astronomi Enstitüsüne atanan ilk Türk doçentidir. Türk Matematik Derneğinin ve Türk Astronomi Derneğinin kurucuları arasında yer almıştır.

Örnekler

1. Örnek 1Aşağıdaki açıklamaları uygun teknolojiyle eşleştiriniz. I. Astronotların yaşayıp deney yaptığı, belirli bir yörüngede hareket eden araç II. Bir gök cismini incelemek için gönderilen, Dünya'dan kontrol edilen robotik araç III. Uzay araçlarını yeryüzünden yörüngeye taşıyan, yakıtla çalışan araç IV. Astronotları ve malzemeleri uzay istasyonuna taşıyan, yeniden kullanılabilen araç

   Cevabı göster

   I. Uzay istasyonu II. Uzay sondası III. Uzay roketi IV. Uzay mekiği

2. Örnek 2Uzay sondası ile yapay uydunun iki benzerliğini ve bir farkını yazınız.

   Cevabı göster

   Benzerlikler: İkisi de Dünya'dan kontrol edilir ve enerjisini güneş panellerinden sağlar. Fark: Yapay uydu bir gök cisminin çevresinde belirli bir yörüngede dolanır ve iletişim, gözlem, keşif için kullanılır; uzay sondası ise bir gök cismini ya da uzaydaki olayları incelemek için gönderilir.

3. Örnek 3Yeni bir gözlemevi kurulacak. A seçeneği büyük bir şehrin içinde, deprem kuşağında ve alçak bir yerde; B seçeneği yerleşim yerlerinden uzak, yüksek ve hava koşulları gözleme uygun bir dağ. Hangi yer daha uygundur? Gerekçelerinizi yazınız.

   Cevabı göster

   B daha uygundur. Yerleşim yerlerinden uzak olduğu için ışık kirliliği azdır. Yüksek olduğu için atmosfer tabakası incedir ve gözlemi zorlaştıran hava olaylarının etkisi azdır. Ayrıca gözlemevleri deprem kuşaklarından uzak yerlere kurulmalıdır.

4. Örnek 4Hubble ve James Webb teleskopları neden yere değil uzaya yerleştirilmiştir? Yer tabanlı teleskopların bir üstünlüğünü de yazınız.

   Cevabı göster

   Atmosfer uzaydan gelen ışınların büyük bölümünü engeller; atmosfer kirliliği ve uyduların bıraktığı ışık izleri de yerden gözlemi zorlaştırır. Uzay teleskopları bu sorunlarla karşılaşmadığı için daha net görüntü alır. Yer tabanlı teleskoplar ise daha ucuzdur; bakımları ve yenilenmeleri kolaydır.

5. Örnek 5TÜRKSAT 6A, İMECE ve Alper Gezeravcı'yı Türkiye'nin uzay çalışmalarındaki yerlerine göre kısaca tanıtınız.

   Cevabı göster

   TÜRKSAT 6A: 2024'te uzaya gönderilen, Türkiye'nin ilk yerli ve millî haberleşme uydusu. İMECE: 2023'te uzaya gönderilen, Dünya'nın her yerinden görüntü alabilen, afet ve tarım gibi alanlarda görev yapan gözlem uydusu. Alper Gezeravcı: 19 Ocak 2024'te uzaya giden, Uluslararası Uzay İstasyonunda 13 bilimsel deney yapan ilk Türk astronot.

6. Örnek 6Uzay araştırmaları için geliştirilip bugün günlük hayatta kullanılan iki teknoloji yazınız ve nerede kullanıldığını belirtiniz.

   Cevabı göster

   Örneğin: Yol bulma (navigasyon) sistemleri araçlarda ve telefonlarda; dijital termometreler sağlıkta vücut sıcaklığını ölçmede; hafızalı yataklar evlerde; duman dedektörleri binalarda kullanılır. Bunlardan herhangi ikisi doğrudur.