İçeriğe geç

7. sınıf · Fen Bilimleri · 14. hafta (21-25 Aralık 2026)

Dolaşım Sistemi Sağlığı ve Solunum Sistemi: Yapı ve Organlar ile Soluk Alıp Verme Mekanizması

3. Ünite: Vücudumuzdaki Sistemler teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Hücrelerimizin sindirim yoluyla elde ettiği besinleri parçalayarak enerji üretebilmesi için oksijene ihtiyacı vardır; bu süreçte oluşan karbondioksit ve su buharının ise vücuttan uzaklaştırılması gerekir. Bu haftaki dersimizde önce dolaşım sistemi sağlığını koruma yollarını tamamlayacak, ardından solunum sistemi yapı ve organlarını, alveollerdeki gaz alışverişini ve diyafram yardımıyla gerçekleşen soluk alıp verme mekanizmasını öğreneceğiz.

Dolaşım Sistemi Sağlığını Koruma İlkeleri ve Teknolojik Uygulamalar

Dolaşım sistemi sağlığını korumak için yeterli ve dengeli beslenmeli, damar duvarlarında yağ birikimine yol açan aşırı yağlı, kızartılmış ve tuzlu gıdalardan uzak durulmalıdır. Düzenli yürüyüş ve yaşa uygun egzersiz yapmak kalp kasını güçlendirir. Sigara, alkol ve bağımlılık yapıcı maddeler ise damarların esnekliğini kaybettirerek damar sertliği (ateroskleroz), damar tıkanıklığı ve kalbi besleyen koroner damarların tıkanması sonucu kalp krizine (enfarktüs) yol açar.

Dolaşım sistemiyle ilgili diğer yaygın rahatsızlıklar arasında anemi (kansızlık), lösemi (kan kanseri), hemofili (kanın pıhtılaşmaması), yüksek tansiyon (hipertansiyon) ve toplardamar kapakçıklarının bozulmasıyla oluşan varis yer alır. Günümüzde teknolojik gelişmeler sayesinde damar tıkanıklıkları anjiyo ile görüntülenmekte, daralan damarlar balon ve stent (metal kafes) ile açılmakta, tıkalı damarlara bypass (köprüleme) ameliyatı uygulanmakta ve ritim bozukluklarında kalp pili kullanılmaktadır.

Uygulama / HastalıkTanımı ve Dolaşım Sistemindeki Etkisi
Anjiyo ve StentDamarların görüntülenmesi ve daralan damara metal kafes (stent) yerleştirilmesi
Kalp Pili ve BypassKalp ritmini düzenleyen cihaz ve tıkalı damarın yanından yeni damar yolu açılması
Anemi ve HemofiliAlyuvar/hemoglobin azlığı (kansızlık) ve kanın pıhtılaşmaması hastalığı
Kalp Krizi ve VarisKoroner damar tıkanıklığı ve toplardamarların genişleyip kıvrımlı hâl alması
DOLAŞIM SİSTEMİNİN SAĞLIĞI VE TEDAVİ TEKNOLOJİLERİ (FB.7.3.5) Kalp ve Damar Sağlığını Koruma Yolları • Yeterli, dengeli ve mevsimine uygun beslenmek • Aşırı yağlı, tuzlu ve hazır gıdalardan kaçınmak • Yaşa uygun düzenli egzersiz ve yürüyüş yapmak • Sigara, alkol ve stresten uzak durmak • Kan dolaşımını zorlaştıran dar giysiler giymemek Temiz Hava + Düzenli Uyku = Güçlü Dolaşım Hastalıklar ve Teknolojik Uygulamalar • Hastalıklar: Anemi (kansızlık), Lösemi, Hemofili, Damar sertliği, Kalp krizi, Yüksek tansiyon, Varis • Anjiyo: Damar tıkanıklığını görüntüleme yöntemi • Stent ve Balon: Daralan damarı açan tıbbi kafes • Kalp Pili, Bypass Ameliyatı ve Yapay Kalp Tıp Teknolojisi Yaşam Süresini ve Kalitesini Artırır
🔍 Büyütmek için dokunun

Solunum Sisteminin Görevi ve Üst Solunum Yolu Organları

Solunum sistemi, dış ortamdaki havada bulunan oksijenin (O2) kana kazandırılmasını ve kanda biriken karbondioksidin (CO2) su buharıyla birlikte vücuttan dışarı atılmasını sağlar. Solunum sisteminin dışa açılan ilk organı burundur. Burun içindeki kıllar havadaki tozları tutar, mukus salgısı havayı nemlendirir ve mikropları yakalar, yüzeydeki kılcal kan damarları ise soğuk havayı ısıtarak akciğerlere uygun hâle getirir. Ayrıca burnun üst kısmında koku alma duyu hücreleri bulunur.

Burundan geçen hava yutağa ulaşır. Yutak; ağız ve burun boşluğu ile yemek borusu ve soluk borusunun birleştiği ortak kavşaktır. Yutaktan sonra gelen gırtlak, kıkırdak yapılı bir organ olup içerisinde ses telleri yer alır; akciğerlerden çıkan hava ses tellerini titreştirerek sesin oluşmasını sağlar. Gırtlağın üst kısmında bulunan gırtlak kapağı (epiglottis), yutkunma sırasında soluk borusunu kapatarak besinlerin soluk borusuna kaçmasını önler.

Üst Solunum OrganıYapısal Özelliği ve Temel Görevi
BurunKıllar, mukus ve kılcal damarlarla havayı temizler, nemlendirir ve ısıtır
YutakBurundan gelen havayı gırtlağa, ağızdan gelen besini yemek borusuna iletir
GırtlakKıkırdak yapılıdır; ses tellerini taşır ve gırtlak kapağıyla soluk borusunu korur
SOLUNUM SİSTEMİ VE ÜST SOLUNUM ORGANLARI (FB.7.3.6) 1. Burun (İlk Giriş Kapısı) • Burun kılları ve mukus: Havadaki toz ve mikropları tutar. • Mukus salgısı: Havayı nemlendirir. • Kılcal kan damarları: Havayı ısıtır (Ağızdan nefes alınmamalı!). 2. Yutak (Ortak Kavşak) • Ağız ve burun boşluğu ile yemek ve soluk borusunun birleştiği kavşak noktasıdır. • Burundan gelen havayı gırtlağa, ağızdan gelen besini yemek borusuna iletir. 3. Gırtlak (Ses Kutusu) • Kıkırdak yapılıdır; yutaktan gelen havayı soluk borusuna iletir. • İçinde ses telleri bulunur. • Gırtlak kapağı (epiglottis): Yutkunurken soluk borusunu kapatır.
🔍 Büyütmek için dokunun

Alt Solunum Yolu Organları: Soluk Borusu, Bronşlar ve Bronşcuklar

Gırtlaktan geçen hava soluk borusuna iletilir. Soluk borusu, üst üste dizilmiş at nalı ('C' harfi) şeklinde kıkırdak halkalardan oluşan yaklaşık 10-12 santimetre uzunluğunda esnek bir borudur. Kıkırdak halkalar soluk borusunun gergin ve sürekli açık kalmasını, böylece nefes yolunun kapanmamasını sağlar. Soluk borusunun iç yüzeyinde bulunan zar (mukoza) ve titrek tüyler, havadaki kalan toz ve mikropları mukusla sarıp balgam şeklinde yutağa doğru süpürür.

Soluk borusu akciğerlere girmeden hemen önce bronş adı verilen iki ana kola ayrılır; bu kollardan biri sağ akciğere, diğeri sol akciğere girer. Bronşlar akciğerlerin içinde ağaç dalları gibi giderek incelen çok sayıda küçük borucuğa ayrılır; kıkırdak halka içermeyen bu ince dallara bronşcuk (bronşiyol) adı verilir. Bronşcuklar, solunan havayı akciğerlerin en uç noktalarındaki hava keseciklerine (alveollere) ulaştırır.

Yapı / OrganKonumu ve Görevi
Soluk BorusuGırtlak ile bronşlar arasındadır; kıkırdak halkalıdır, mukus ve titrek tüylerle havayı süzer
BronşlarSoluk borusunun sağ ve sol akciğere giren kıkırdak yapılı iki ana koludur
BronşcuklarBronşların akciğer içinde dallanarak alveollere uzanan en ince kollarıdır
SOLUK BORUSU, BRONŞLAR VE BRONŞCUKLAR: HAVA YOLU SIRASI Soluk Borusu, Bronş ve Bronşcuk • Soluk Borusu: Üst üste dizilmiş "C" (at nalı) şeklinde kıkırdak halkalardan oluşur; sürekli açık kalır. • İç yüzeyindeki titrek tüyler ve mukus, tozları tutarak balgam şeklinde dışarı atar. • Bronşlar: Soluk borusunun sağ ve sol akciğere giren 2 ana koludur. İnce dallarına bronşcuk denir. Soluk Alırken Havanın İzlediği Sıra 1. Burun (Isıtma, nemlendirme, temizleme) 2. Yutak (Hava ve besin kavşağı) 3. Gırtlak (Ses telleri ve gırtlak kapağı) 4. Soluk Borusu (Kıkırdak halkalı boru) 5. Bronşlar (İki ana kol) 6. Bronşcuklar ve 7. Alveoller (Akciğer)
🔍 Büyütmek için dokunun

Akciğerlerin Yapısı, Alveoller ve Gaz Değişimi

Akciğerler, göğüs boşluğunda yer alan, pembe renkli, süngerimsi ve esnek yapılı temel solunum organlarımızdır. Göğüs kafesi kemikleri tarafından korunan akciğerlerin üzeri plevra adı verilen çift katlı koruyucu bir zarla kaplıdır. Sağ akciğer üç lobdan (bölmeden), sol akciğer ise kalp göğüs boşluğunun sol tarafına yakın konumlandığı için iki lobdan oluşur ve sağ akciğere göre biraz daha küçüktür.

Akciğerlerin içinde bronşcukların uçlarında üzüm salkımına benzeyen milyonlarca mikroskobik hava keseciği bulunur; bunlara alveol denir. Alveollerin etrafı yoğun kılcal kan damarlarıyla sarılıdır ve çok ince zarları sayesinde akciğerlerin gaz alışveriş yüzeyini genişletir. Nefes aldığımızda alveollere dolan havadaki oksijen (O2) kılcal damardaki kana geçerken, kirli kandaki karbondioksit (CO2) ise kılcal damardan alveollere geçerek dışarı atılır.

YapıÖzelliği ve Gaz Değişimindeki Rolü
Sağ ve Sol AkciğerSağ akciğer 3 loblu, sol akciğer (kalbin konumundan dolayı) 2 lobludur
Plevra (Akciğer Zarı)Akciğerleri dıştan saran, sürtünmeyi azaltıp soluk alıp vermeyi kolaylaştıran zar
Alveol (Hava Keseciği)Bronşcuk uçlarında bulunan, kılcal damarlarla O2 ve CO2 alışverişi yapan kesecikler
AKCİĞERLERİN YAPISI VE ALVEOLLERDE GAZ DEĞİŞİMİ Akciğerlerin Yapısal Özellikleri • Göğüs kafesi içinde, süngerimsi ve esnek yapıda sağ ve sol olmak üzere iki tanedir. • Sağ akciğer 3 loblu (bölmeli), sol akciğer ise kalp sola yakın olduğu için 2 lobludur (biraz küçüktür). • Üzeri çift katlı "plevra" (akciğer zarı) ile örtülüdür; kaburga kemikleri akciğeri korur. Alveol (Hava Kesecikleri) ve Gaz Alışverişi ALVEOL (Hava Kesesi) O2 Kana Geçer CO2 Alveole Geçer KILCAL KAN DAMARI Etrafı Kılcal Damarlarla Çevrili Üzüm Salkımı
🔍 Büyütmek için dokunun

Soluk Alıp Verme Mekanizması: Diyafram ve Kaburga Kasları

Akciğerlerin kendi yapısında kas dokusu bulunmadığı için akciğerler tek başına kasılıp gevşeyemez. Soluk alıp verme olayı, göğüs boşluğunun alt sınırında bulunan kubbe şeklindeki çizgili diyafram kası ile kaburgalar arası kasların birlikte kasılıp gevşemesiyle gerçekleşir.

Soluk alma (nefes alma) sırasında: Diyafram kası kasılır ve düzleşerek aşağı doğru iner; kaburgalar arası kaslar kasılır ve göğüs kafesi yukarı-öne doğru genişler. Göğüs boşluğunun hacmi artar, akciğerler genişler ve dışarıdaki temiz hava akciğerlere dolar. Soluk verme (nefes verme) sırasında ise: Diyafram kası gevşer ve kubbeleşerek yukarı doğru çıkar; kaburgalar arası kaslar gevşer, göğüs kafesi daralır, göğüs boşluğunun hacmi azalır ve akciğerlerdeki karbondioksitçe zengin hava dışarı verilir.

Gerçekleşen OlaySoluk Alma (Nefes Alma)Soluk Verme (Nefes Verme)
Diyafram Kasının DurumuKasılır ve düzleşir (aşağı iner)Gevşer ve kubbeleşir (yukarı çıkar)
Kaburgalar Arası KaslarKasılır (Kaburgalar yukarı kalkar)Gevşer (Kaburgalar aşağı iner)
Göğüs Boşluğu ve Akciğer HacmiGenişler (Hacim artar, iç basınç düşer)Daralır (Hacim azalır, iç basınç artar)
Havanın Hareket YönüOksijenli hava akciğerlere dolarKarbondioksitli hava dışarı atılır
SOLUK ALIP VERME MEKANİZMASI VE DİYAFRAM KASI 1. Soluk Alma (Nefes Alma) • Diyafram kası KASILIR ve DÜZLEŞİR (Aşağı iner). • Kaburgalar arası kaslar KASILIR (Yukarı kalkar). • Göğüs boşluğunun hacmi GENİŞLER (Artar). • Akciğerler genişler, iç basınç azalır. • Oksijen bakımından zengin temiz hava dışarıdan akciğerlere dolar. 2. Soluk Verme (Nefes Verme) • Diyafram kası GEVŞER ve KUBBELEŞİR (Yukarı çıkar). • Kaburgalar arası kaslar GEVŞER (Aşağı iner). • Göğüs boşluğunun hacmi DARALIR (Azalır). • Akciğerler küçülür, iç basınç artar. • Karbondioksit ve su buharı bakımından yoğun hava akciğerlerden dışarı atılır.
🔍 Büyütmek için dokunun

Deney Modeli, Küçük Kan Dolaşımı ve Solunum Sistemi Sağlığı

Laboratuvarda kurulan pet şişe - balon solunum modelinde; Y borusu soluk borusu ve bronşları, şişe içindeki iki balon akciğerleri, pet şişenin sert gövdesi göğüs kafesini, şişenin tabanına gerilen esnek balon zarı ise diyafram kasını temsil eder. Tabandaki zar aşağı çekildiğinde şişe içindeki hacim artar ve balonlar şişer (soluk alma); zar serbest bırakılıp yukarı itildiğinde ise balonlar söner (soluk verme).

Solunum sistemi ile dolaşım sistemi küçük kan dolaşımı sayesinde doğrudan iş birliği yapar: Kalbin sağ karıncığından çıkan karbondioksitçe zengin kan akciğer atardamarıyla alveollere gelir, oksijenlenerek temizlenir ve akciğer toplardamarıyla kalbin sol kulakçığına döner. Solunum sisteminin sağlığını korumak için sigara, elektronik sigara ve kirli havadan uzak durulmalı; astım, bronşit, zatürre, verem (tüberküloz), KOAH, grip ve akciğer kanseri gibi hastalıklara karşı yaşam alanları düzenli havalandırılmalıdır.

Deney Modelindeki ParçaVücutta Temsil Ettiği Yapı / Organ
Y Şeklindeki Cam/Plastik BoruSoluk borusu (tek kısım) ve bronşlar (iki çatal kol)
Şişe İçindeki İki Küçük BalonSağ ve sol akciğerler
Pet Şişenin Sert Dış GövdesiGöğüs kafesi (kaburga kemikleri)
Şişe Tabanındaki Esnek Kauçuk ZarDiyafram kası (Çekince soluk alma, bırakınca soluk verme)
DENEY MODELİ EŞLEŞTİRMESİ VE SOLUNUM SAĞLIĞI Pet Şişe - Balon Solunum Modeli • Y Borusu (Pipet) : Soluk borusu ve bronşlar • Şişe İçindeki İki Balon : Akciğerler • Pet Şişenin Sert Gövdesi : Göğüs kafesi • Alt Kısmındaki Esnek Zar : Diyafram kası • Alt zar aşağı çekilirse: Balonlar şişer (Soluk alma) • Alt zar bırakılırsa: Balonlar söner (Soluk verme) Küçük Kan Dolaşımı ve Solunum Sağlığı • Küçük Dolaşım: Kalbin sağ karıncığından gelen kirli kan, alveollerde temizlenip sol kulakçığa döner. • Solunum Hastalıkları: Astım, Bronşit, Zatürre, Grip, Verem (Tüberküloz), KOAH, Akciğer kanseri. • Korunma: Sigara ve kirli havadan uzak durmak, burnumuzdan nefes almak, odaları havalandırmak.
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Kışın soğuk havalarda koşarken ağız yerine burundan nefes alıp vermenin solunum sağlığı açısından üç temel faydasını açıklayınız.

    Cevabı göster

    Birincisi burun içindeki kıllar ve mukus havadaki toz ve mikropları tutarak havayı temizler. İkincisi mukus salgısı kuru havayı nemlendirir. Üçüncüsü burundaki kılcal kan damarları soğuk havayı ısıtarak akciğerlerin zarar görmesini önler.

  2. Örnek 2Yemek yerken konuşmanın veya gülmenin tehlikeli olmasının nedenini 'yutak' ve 'gırtlak kapağı' kavramlarını kullanarak açıklayınız.

    Cevabı göster

    Yutak, yemek borusu ile soluk borusunun açıldığı ortak kavşaktır. Normalde yutkunurken gırtlak kapağı (epiglottis) soluk borusunu kapatır; ancak yemek yerken konuşulursa hava çıkışı için gırtlak kapağı açılır ve besinler soluk borusuna kaçarak boğulma tehlikesi yaratabilir.

  3. Örnek 3Dış ortamdan alınan oksijen gazı molekülünün akciğerlerdeki kılcal kan damarlarına geçinceye kadar sırasıyla hangi yapı ve organlardan geçtiğini yazınız.

    Cevabı göster

    Oksijen sırasıyla: 1) Burun, 2) Yutak, 3) Gırtlak, 4) Soluk borusu, 5) Bronşlar, 6) Bronşcuklar ve 7) Alveoller (hava kesecikleri) yolunu izleyerek alveolleri saran kılcal kan damarlarına geçer.

  4. Örnek 4Soluk alma (nefes alma) sırasında diyafram kasında, kaburgalar arası kaslarda, göğüs boşluğu hacminde ve akciğerlerde meydana gelen değişimleri maddeler hâlinde yazınız.

    Cevabı göster

    • Diyafram kası kasılır ve düzleşir (aşağı iner). • Kaburgalar arası kaslar kasılır ve göğüs kafesi yukarı doğru kalkar. • Göğüs boşluğunun hacmi artar (genişler). • Akciğerler genişler, iç basınç düşer ve dışarıdaki temiz hava akciğerlere dolar.

  5. Örnek 5Bir öğrencinin hazırladığı pet şişe - balon solunum düzeneğinde şişenin altındaki esnek zar aşağı doğru çekildiğinde içerideki balonların şiştiği gözlenmiştir. Bu işlem hangi solunum olayını ve hangi yapıları модели (temsil) etmektedir?

    Cevabı göster

    Bu işlem 'soluk alma' olayını temsil etmektedir. Alt kısımdaki esnek zar diyafram kasını, şişe içindeki balonlar akciğerleri, Y borusu soluk borusu ve bronşları, pet şişe ise göğüs kafesini temsil eder.

  6. Örnek 6Daralmış veya tıkanmış kalp damarlarının tedavisinde kullanılan 'anjiyo' ve 'stent' uygulamalarının ne işe yaradığını açıklayınız.

    Cevabı göster

    Anjiyo, damar içine özel bir sıvı verilerek damarlardaki daralma veya tıkanıklık yerinin görüntülenmesidir. Stent ise daralmış damarın içine yerleştirilen ve damarı genişleterek kan akışının normale dönmesini sağlayan küçük metal kafestir.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Soluk alma sırasında dış ortamdan alınan temiz havanın akciğerlerdeki kılcal damarlara ulaşıncaya kadar izlediği doğru sıra aşağıdakilerden hangisidir?

  2. 2Akciğerlerin yapısında bulunan ve etrafı yoğun kılcal kan damarlarıyla çevrili olup kan ile hava arasında oksijen-karbondioksit değişiminin gerçekleştiği üzüm salkımı görünümündeki hava keseciklerine ne ad verilir?

  3. 3Sağlıklı bir insanda 'soluk verme' (nefes verme) olayı gerçekleşirken aşağıdaki değişimlerden hangisi meydana gelir?

  4. 4Dolaşım ve solunum sistemlerinin sağlığını korumak isteyen bir bireyin aşağıdaki davranışlardan hangisini yapması uygun değildir?

  5. 5Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.

    • Gırtlak, kıkırdak yapılı bir organ olup içerisinde sesin oluşmasını sağlayan ses telleri bulunur.
    • Soluk borusu üst üste dizilmiş kıkırdak halkalardan oluştuğu için nefes yolu kapanmadan açık kalır.
    • İnsanda sol akciğer 3 loblu (bölmeli), sağ akciğer ise 2 lobludur.
    • Soluk alma sırasında diyafram kası gevşeyerek kubbe şeklini alır.
    • Kalp damarlarındaki daralmayı açmak için damar içine yerleştirilen tıbbi kafese stent adı verilir.

  6. 6Aşağıdaki solunum sistemi yapılarını görevleriyle eşleştiriniz.

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.

    1. Ağız ve burun boşluğu ile yemek ve soluk borusunun birleştiği ortak kavşak noktasına denir.
    2. Soluk borusunun sağ ve sol akciğere ayrılan iki ana koluna , akciğer içindeki ince dallarına ise bronşcuk adı verilir.
    3. Akciğerlerin dış yüzeyini örten ve onları koruyan çift katlı zara zarı denir.
    4. Soluk alma sırasında kası kasılarak düzleşir ve göğüs boşluğunun hacmi genişler.
    5. Alveollerden kılcal damardaki kana gazı geçerken, kandaki karbondioksit ise alveollere geçer.

  8. 8Yoğun egzersiz yapan bir sporcunun hem soluk alıp verme hızının hem de kalp atış (nabız) hızının aynı anda artmasının nedenini solunum ve dolaşım sistemlerinin iş birliği açısından açıklayınız.

Kısaca

  • Dolaşım Sistemi Sağlığı: Dengeli beslenme, düzenli spor ve sigaradan uzak durma kalp-damar sağlığını korur; tıkanıklıklarda anjiyo, balon, stent, bypass ve kalp pili uygulanır.
  • Üst Solunum Organları: Burun havayı ısıtır, nemlendirir ve temizler; yutak havayı gırtlağa iletir; gırtlak ses tellerini taşır ve gırtlak kapağıyla soluk borusunu korur.
  • Alt Solunum Organları: Soluk borusu kıkırdak halkalıdır; iki ana kola ayrılarak bronşları, akciğer içinde dallanarak bronşcukları oluşturur.
  • Akciğerler ve Alveoller: Sağ akciğer 3, sol akciğer 2 lobludur ve plevra zarıyla sarılıdır. Alveoller kılcal damarlarla O2 ve CO2 alışverişini gerçekleştirir.
  • Soluk Alma: Diyafram kası kasılır ve düzleşir, kaburga kasları kasılır, göğüs boşluğu genişler ve temiz hava akciğerlere dolar.
  • Soluk Verme: Diyafram kası gevşer ve kubbeleşir, kaburga kasları gevşer, göğüs boşluğu daralır ve karbondioksitli hava dışarı atılır.

Bu dersin öteki kaynakları