İçeriğe geç

7. sınıf · Fen Bilimleri · 12. hafta (7-11 Aralık 2026)

Dolaşım Sistemi: Kalbin Yapısı ve Görevleri, Kan Damarları (Atardamar, Toplardamar, Kılcal Damar) ve Büyük/Küçük Kan Dolaşımı (FB.7.3.3)

3. Ünite: Vücudumuzdaki Sistemler teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Hücrelerimizin yaşamsal faaliyetlerini sürdürebilmesi için sindirim sistemiyle emilen besinlerin ve solunum sistemiyle alınan oksijenin vücudun en uç noktalarındaki hücrelere kadar taşınması, oluşan atıkların ise hücrelerden uzaklaştırılması gerekir. Bu haftaki dersimizde vücudumuzun kesintisiz ulaşım ağı olan dolaşım sistemini; kalbin yapısını, kan damarlarını ve büyük-küçük kan dolaşımını inceleyeceğiz.

Kalbin Yapısı, Odacıkları ve Çalışma Mekanizması (FB.7.3.3)

Dolaşım sistemi kalp, kan damarları ve kan olmak üzere üç temel unsurdan oluşur. Göğüs boşluğunun merkezinde, iki akciğer arasında ve sol akciğere biraz daha yakın konumda bulunan kalp, kişinin kendi yumruğu büyüklüğünde olup güçlü kalp kasından yapılmıştır. Kalbin görevi, kasılıp gevşeyerek kanı damarlar aracılığıyla bütün vücuda pompalamaktır.

Kalp; üstte iki kulakçık (sağ kulakçık, sol kulakçık) ve altta iki karıncık (sağ karıncık, sol karıncık) olmak üzere dört odacıktan meydana gelir. Kalbin sağ tarafındaki odacıklarda (sağ kulakçık ve sağ karıncık) daima kirli kan (karbondioksitçe zengin kan), sol tarafındaki odacıklarda (sol kulakçık ve sol karıncık) ise daima temiz kan (oksijence zengin kan) bulunur.

Üstteki kulakçıklar kalbe gelen kanın toplandığı odacıklardır ve duvarları incedir; alttaki karıncıklar ise kanı kalpten dışarı pompalayan odacıklardır ve kas tabakaları daha kalındır (özellikle tüm vücuda kan pompalayan sol karıncık en kalın kaslı odacıktır). Kulakçıklarla karıncıklar arasında kanın geriye kaçmasını önleyen kapakçıklar yer alır. Kalbin her kasılmasında atardamar duvarına yaptığı vuruş etkisine nabız, kanın atardamar duvarına uyguladığı basınca ise tansiyon denir.

KALBİN DÖRT ODACIKLI YAPISI (SAĞ TARAF KİRLİ - SOL TARAF TEMİZ KAN) SAĞ KULAKÇIK (Üst Sağ Odacık) • Alt ve üst ana toplardamarla vücuttan gelen kirli (CO2'li) kanın girdiği odacık ↓ Tek yönlü kapakçık ↓ SAĞ KARINCIK (Alt Sağ Odacık) • Kirli kanı Akciğer Atardamarı ile temizlenmek üzere akciğerlere pompalar (Küçük Kan Dolaşımı Başlangıcı) SOL KULAKÇIK (Üst Sol Odacık) • Akciğerlerde temizlenen (O2'ce zengin) kanın Akciğer Toplardamarıyla geldiği yer ↓ Tek yönlü kapakçık ↓ SOL KARINCIK (En Kalın Kaslı Odacık) • Temiz kanı Aort Atardamarı ile tüm vücut organlarına güçlüce pompalar (Büyük Kan Dolaşımı Başlangıcı)
🔍 Büyütmek için dokunun

Kan Damarları: Atardamar, Toplardamar ve Kılcal Damarlar

Vücudumuzda kanı taşıyan boru şeklindeki yapılara kan damarları denir ve görevlerine göre atardamar, toplardamar ve kılcal damar olmak üzere üçe ayrılır. Atardamarlar, kalbin karıncıklarından çıkan kanı organlara taşıyan damarlardır. Kan basıncının ve kan akış hızının en fazla olduğu damarlar olduğundan duvarları kalın ve esnektir. Akciğer atardamarı hariç bütün atardamarlar oksijence zengin (temiz) kan taşır; en büyük atardamar sol karıncıktan çıkan aort atardamarıdır.

Toplardamarlar, doku ve organlardan toplanan kanı kalbin kulakçıklarına geri getiren damarlardır. Kan basıncının en düşük olduğu damarlar olup kanın yer çekimi etkisiyle geriye akmasını engelleyen tek yönlü kapakçıklara sahiptir. Akciğer toplardamarı hariç bütün toplardamarlar karbondioksitçe zengin (kirli) kan taşır.

Kılcal damarlar, atardamarlar ile toplardamarları birbirine bağlayan ve doku hücrelerinin arasına ağ gibi yayılan çok ince (tek sıralı yassı epitel) damarlardır. Kan ile doku hücreleri arasındaki madde alışverişi (oksijen ve besinin hücrelere verilmesi, karbondioksit ve atıkların kana alınması) kılcal damarlarda gerçekleşir. Madde alışverişinin verimli olabilmesi için kanın akış hızı kılcal damarlarda en yavaştır.

KAN DAMARLARI: ATARDAMAR, TOPLARDAMAR VE KILCAL DAMARLAR 1. Atardamarlar • Görev: Kanı kalpten (karıncık) organlara götüren damarlardır • Kan basıncı ve akış hızı en yüksek olan damardır • Genelde temiz kan taşır • İstisna: Akciğer Atardamarı (kirli kan taşır) 2. Kılcal Damarlar • Görev: Atardamar ile toplardamar arasını bağlayan ince ağdır • Kan ile doku hücreleri arasında madde alışverişini (O2, CO2, besin, atık) gerçekleştirir • Kanın akış hızı en yavaştır (alışverişe süre tanımak için) 3. Toplardamarlar • Görev: Kanı organlardan kalbin kulakçıklarına geri getirir • Kan basıncı en düşük olan damardır (kapakçıklı yapı) • Genelde kirli kan taşır • İstisna: Akciğer Toplardamarı (temiz kan taşır)
🔍 Büyütmek için dokunun

Büyük ve Küçük Kan Dolaşımı ile İbnü'n-Nefîs'in Katkısı

Küçük kan dolaşımı, kalp ile akciğerler arasında gerçekleşir ve temel amacı kirli kanın akciğerlerde temizlenmesidir (oksijen kazandırılmasıdır). Kalbin sağ karıncığından çıkan kirli kan, akciğer atardamarı ile akciğerlere gider; burada alveol kılcallarında karbondioksidi bırakıp oksijen alarak temizlenir ve akciğer toplardamarı ile kalbin sol kulakçığına döner.

Büyük kan dolaşımı, kalp ile tüm vücut organları arasında gerçekleşir ve amacı temiz kandaki besin ile oksijeni doku hücrelerine ulaştırıp atıkları toplamaktır. Kalbin sol karıncığından aort atardamarı ile çıkan temiz kan tüm vücut organlarına dağılır; doku kılcallarında hücrelere oksijen verip karbondioksit alarak kirlenir ve alt-üst ana toplardamarlar ile kalbin sağ kulakçığına geri döner.

Tarihte küçük kan dolaşımını (pulmoner dolaşımı) ve kalbin sağ ile sol odacıkları arasında geçit bulunmadığını bilimsel gözlemlerle ilk kez keşfeden bilim insanı 13. yüzyıl İslam hekimi İbnü'n-Nefîs'tir. İbnü'n-Nefîs, kanın sağ karıncıktan akciğerlere gidip orada havayla temizlendikten sonra sol kulakçığa döndüğünü Avrupalı hekimlerden asırlar önce açıklamıştır.

BÜYÜK VE KÜÇÜK KAN DOLAŞIMI GÜZERGÂHLARI (FB.7.3.3) 1. Küçük Kan Dolaşımı (Kalp - Akciğer) Amaç: Kirli kanın akciğerlerde temizlenmesi 1. Başlangıç: SAĞ KARINCIK (Kirli kan) 2. Damar: Akciğer Atardamarı (Kirli kan) 3. Organ: AKCİĞERLER (CO2 verilir, O2 alınır) 4. Damar: Akciğer Toplardamarı (Temiz kan) 5. Bitiş: SOL KULAKÇIK (Temiz kan) 2. Büyük Kan Dolaşımı (Kalp - Tüm Vücut) Amaç: Organlara O2 ve besin taşınıp atık alınması 1. Başlangıç: SOL KARINCIK (Temiz kan) 2. Damar: Aort Atardamarı (Temiz kan) 3. Organlar: VÜCUT KILCALLARI (Kirlenir) 4. Damar: Alt ve Üst Ana Toplardamarlar 5. Bitiş: SAĞ KULAKÇIK (Kirli kan)
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Kalbin sol karıncığındaki kas tabakasının sağ karıncığa ve kulakçıklara göre çok daha kalın olmasının bilimsel nedeni nedir?

    Cevabı göster

    Sol karıncık, oksijence zengin temiz kanı aort atardamarı aracılığıyla baştan ayak ucuna kadar tüm vücut organlarına (büyük kan dolaşımına) yüksek basınçla pompalamak zorunda olduğu için kas duvarı en kalın odacıktır.

  2. Örnek 2Atardamar, toplardamar ve kılcal damarları 'kan basıncı' ve 'kanın akış hızı' bakımından büyükten küçüğe doğru sıralayınız.

    Cevabı göster

    • Kan basıncı sıralaması: Atardamar, Kılcal damar, Toplardamar. • Kanın akış hızı sıralaması: Atardamar, Toplardamar, Kılcal damar (kılcal damarda madde alışverişi yapıldığı için akış hızı en düşüktür).

  3. Örnek 3'Bütün atardamarlar temiz kan, bütün toplardamarlar kirli kan taşır' ifadesi neden yanlıştır? İstisnalarını açıklayınız.

    Cevabı göster

    Küçük kan dolaşımında görev yapan akciğer damarları bu genellemenin istisnasıdır: Akciğer atardamarı sağ karıncıktan aldığı kirli kanı akciğerlere götürür; akciğer toplardamarı ise akciğerlerde temizlenen kanı sol kulakçığa getirir.

  4. Örnek 4Küçük kan dolaşımının başladığı odacığı, sırasıyla geçtiği yapı/damarları ve tamamlandığı odacığı oklarla gösteriniz.

    Cevabı göster

    Sağ karıncık (kirli kan) → Akciğer atardamarı → Akciğerler (kılcallarda temizlenir) → Akciğer toplardamarı → Sol kulakçık (temiz kan).

  5. Örnek 5Büyük kan dolaşımının amacını ve izlediği yolu başlangıç-bitiş odacıklarıyla birlikte yazınız.

    Cevabı göster

    Amacı: Temiz kandaki besin ve oksijeni tüm vücut hücrelerine ulaştırmak ve hücrelerde oluşan karbondioksit ile atıkları toplamaktır. Yolu: Sol karıncık (temiz kan) → Aort atardamarı → Vücut organ ve doku kılcalları (kan kirlenir) → Alt ve üst ana toplardamarlar → Sağ kulakçık (kirli kan).

  6. Örnek 6Kılcal damarların yapısal özelliği nedir ve dolaşım sistemindeki en temel görevi hangisidir?

    Cevabı göster

    Kılcal damarlar tek katlı yassı epitel dokudan oluşan çok ince damarlardır. En temel görevi, kan ile doku hücreleri arasında besin, oksijen, karbondioksit ve atık madde alışverişini gerçekleştirmektir.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Kalbin dört odacıklı yapısı incelendiğinde, içerisinde oksijence zengin (temiz) kan bulunduran odacıklar aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

  2. 2Küçük kan dolaşımı sırasında kirli kanın kalpten çıkıp temizlendikten sonra tekrar kalbe dönünceye kadar izlediği doğru sıra hangisidir?

  3. 3Vücudumuzdaki kan damarlarıyla ilgili yapılan aşağıdaki açıklamalardan hangisi doğrudur?

  4. 4Büyük kan dolaşımının başlangıç odacığı ve temiz kanı tüm vücuda pompaladığı ana damar aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?

  5. 5

    • Kalbin üst odacıklarına kulakçık, alt odacıklarına ise karıncık adı verilir.
    • Akciğer toplardamarı, akciğerlerde temizlenen oksijence zengin kanı kalbin sol kulakçığına taşır.
    • Büyük kan dolaşımının amacı kirli kanın akciğerlerde oksijenle zenginleştirilerek temizlenmesidir.
    • Kalbin her kasılmasında kanın atardamar duvarına yaptığı vuruş etkisine nabız denir.
    • Kanın akış hızı kılcal damarlarda atardamarlara göre çok daha yüksektir.

  6. 6

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7

    1. Kalbin sağ tarafındaki odacıklarda karbondioksitçe zengin kirli kan, tarafındaki odacıklarda ise oksijence zengin temiz kan bulunur.
    2. Kalpten pompalanan kanı doku ve organlara götüren, kan basıncının en yüksek olduğu damarlara adı verilir.
    3. Küçük kan dolaşımı kalbin sağ karıncığında başlar ve akciğerlerde temizlenen kanın sol odacığına gelmesiyle tamamlanır.
    4. Sol karıncıktan çıkarak temiz kanı bütün vücuda dağıtan en büyük atardamara atardamarı denir.
    5. Tarihte küçük kan dolaşımını bilimsel olarak ilk kez keşfeden ve açıklayan İslam bilgini olarak bilinir.

  8. 8Büyük kan dolaşımı ile küçük kan dolaşımını 'Başlangıç ve Bitiş Odacıkları', 'Görev Alan Damarlar/Organlar' ve 'Temel Amaç' bakımından 3 adımda karşılaştırınız.

Kısaca

  • Kalbin Dört Odacıklı Yapısı: Üstte iki kulakçık (kanın kalbe girdiği odacıklar), altta iki karıncık (kanın kalpten pompalandığı odacıklar) bulunur; sağ taraf kirli, sol taraf temiz kan taşır.
  • Atardamarlar ve Toplardamarlar: Atardamarlar kanı kalpten organlara götürür (basıncı en yüksek, akciğer atardamarı hariç temiz kan); toplardamarlar kanı kalbe geri getirir (akciğer toplardamarı hariç kirli kan).
  • Kılcal Damarlar: Atardamar ile toplardamarı bağlar, doku hücreleriyle madde alışverişini yapar ve kanın akış hızı burada en yavaştır.
  • Küçük Kan Dolaşımı: Sağ karıncık → Akciğer atardamarı → Akciğerler (kan temizlenir) → Akciğer toplardamarı → Sol kulakçık (İbnü'n-Nefîs tarafından keşfedilmiştir).
  • Büyük Kan Dolaşımı: Sol karıncık → Aort atardamarı → Tüm vücut kılcalları (besin ve O2 verilir, CO2 alınır) → Alt ve üst ana toplardamarlar → Sağ kulakçık.

Bu dersin öteki kaynakları