İçeriğe geç

7. sınıf · Fen Bilimleri · 13. hafta (14-18 Aralık 2026)

Kanın Yapısı ve Görevleri (Plazma, Alyuvar, Akyuvar, Kan Pulcukları), Kan Grupları ve Kan Bağışının Toplumsal Önemi ile Dolaşım Sistemi Sağlığı (FB.7.3.4 & FB.7.3.5)

3. Ünite: Vücudumuzdaki Sistemler teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Damarlarımızın içinde durmaksızın dolaşan kan, hücrelerimize besin ve oksijen taşıyan, atıkları uzaklaştıran, vücudumuzu mikroplara karşı savunan ve yaralanmalarda pıhtılaşarak kan kaybını önleyen hayati bir sıvıdır. Bu haftaki dersimizde kanın yapısını, kan gruplarını, Türk Kızılayı aracılığıyla yapılan kan bağışının toplumsal dayanışmadaki yerini ve dolaşım sistemimizin sağlığını koruma yollarını inceleyeceğiz.

Kanın Yapısı ve Görevleri: Plazma ve Kan Hücreleri (FB.7.3.3)

Yetişkin bir insanın vücudunda yaklaşık 5 litre kan bulunur. Bir deney tüpüne alınan kan santrifüj cihazında döndürülüp bekletildiğinde iki ana kısma ayrılır: Tüpün üst kısmında kalan açık sarı renkli sıvı kısım %55 oranındaki kan plazması, alt kısmına çöken koyu kırmızı kısım ise %45 oranındaki kan hücreleridir. Kan plazmasının yaklaşık %90'ı su, kalan %10'u ise karbonhidrat, protein, yağ, vitamin, mineral, hormon, antikor ve metabolik atıklardır.

Kan hücreleri görev ve yapılarına göre üçe ayrılır. Birincisi alyuvarlar (kırmızı kan hücreleri) olup kanda sayısı en fazla olan hücrelerdir. Yapılarında bulunan demir içerikli hemoglobin proteini sayesinde kana kırmızı rengini verir, akciğerlerden aldığı oksijeni hücrelere, hücrelerde oluşan karbondioksidi ise akciğerlere taşır. Kırmızı kemik iliğinde üretilen alyuvarlar başlangıçta çekirdekliyken olgunlaştıklarında daha fazla oksijen taşıyabilmek için çekirdeklerini kaybeder.

İkincisi akyuvarlar (beyaz kan hücreleri) olup kan hücreleri içinde en büyük, çekirdekli ve sayısı en az olan hücrelerdir. Vücudu bakteri ve virüs gibi mikroplara karşı savunur; bazı akyuvarlar mikropları yutarak yok ederken bazıları antikor adı verilen koruyucu maddeler üretir (hastalık anında akyuvar sayısı artar). Üçüncüsü ise kan pulcukları (trombositler) olup çekirdeksiz, renksiz ve çok küçük hücre parçacıklarıdır; kesik ve yaralanmalarda kanın pıhtılaşmasını sağlayarak kan kaybını önler.

SANTRİFÜJ TÜPÜNDE KANIN YAPISI VE GÖREVLERİ (FB.7.3.3) %55 KAN PLAZMASI (%90 Su + %10 Besin, Hormon, Antikor, Atık) Akyuvar ve Kan Pulcukları %45 KAN HÜCRELERİ Alyuvar (O2 ve CO2 taşır) 1. Alyuvar (Kırmızı Kan Hücresi — En Fazla Sayıda): Yapısındaki hemoglobin ile O2 ve CO2 taşır. Olgunlaşınca çekirdeğini kaybeder. 2. Akyuvar (Beyaz Kan Hücresi — En Büyük ve Çekirdekli): Vücudu mikroplara karşı savunur (fagositoz yapar veya antikor üretir). Hastalıkta sayısı artar. 3. Kan Pulcukları (Trombosit — En Küçük ve Renksiz): Yaralanma ve kesiklerde kanın pıhtılaşmasını sağlayarak kan kaybını önler.
🔍 Büyütmek için dokunun

Kan Grupları, Rh Faktörü ve Kan Bağışının Toplumsal Önemi (FB.7.3.4)

İnsanlarda kanın yapısı ve görevleri aynı olsa da alyuvarların zarında bulunan özel proteinlere (antijenlere) göre kan grupları farklılık gösterir. Alyuvarında A proteini bulunanlar A grubu, B proteini bulunanlar B grubu, hem A hem B proteini bulunanlar AB grubu, her iki proteini de bulundurmayanlar ise 0 (sıfır) grubu olarak adlandırılır.

Ayrıca alyuvarlarında Rh proteini bulunan kişilerin kanı Rh pozitif (Rh+), bulunmayanların kanı ise Rh negatif (Rh-) olarak sınıflandırılır. Böylece A Rh(+), A Rh(-), B Rh(+), B Rh(-), AB Rh(+), AB Rh(-), 0 Rh(+) ve 0 Rh(-) olmak üzere 8 farklı kan grubu ortaya çıkar. Tıbbi uygulamada temel kural, her kan grubunun kendi kan grubuyla (hem ABO hem Rh yönünden aynı grupla) kan alışverişi yapmasıdır.

Kan, kaynağı insan olan ve laboratuvarda yapay olarak üretilemeyen hayati bir dokudur. Ülkemizde kan bağışı organizasyonunu Türk Kızılayı yürütür. 18 ile 65 yaş arasında, vücut ağırlığı 50 kilogramın üzerinde olan ve bulaşıcı hastalığı bulunmayan her sağlıklı birey kan bağışında bulunabilir. Bağışlanan bir ünite kan; alyuvar, plazma ve kan pulcuklarına ayrılarak üç farklı hastanın (ameliyat, trafik kazası, lösemi veya talasemi hastalarının) hayata tutunmasını sağlar ve toplumsal yardımlaşma bilincini güçlendirir.

KAN GRUPLARI, Rh FAKTÖRÜ VE KAN BAĞIŞI (FB.7.3.4) ABO ve Rh Kan Grubu Sistemi • A Grubu: Alyuvarda A proteini bulunur. • B Grubu: Alyuvarda B proteini bulunur. • AB Grubu: A ve B proteini birlikte bulunur. • 0 (Sıfır) Grubu: A ve B proteini bulunmaz. • Rh(+): Rh proteini var | Rh(-): Rh proteini yok Esas Kural: Herkes Kendi Grubuyla Alışveriş Yapar! Türk Kızılayı ve Kan Bağışı Şartları • Yaş sınırı: 18 - 65 yaş arası sağlıklı bireyler • Kütle sınırı: 50 kg ve üzeri ağırlıkta olmak • Bulaşıcı hastalığı ve kansızlığı bulunmamak • 1 ünite kan bağışı 3 kişinin hayatını kurtarır • Kemik iliği uyarılarak kan hücreleri yenilenir Toplumsal Dayanışma ve Yardımlaşma Güçlenir
🔍 Büyütmek için dokunun

Dolaşım Sisteminin Sağlığını Koruma Yolları ve Teknolojik Gelişmeler (FB.7.3.5)

Dolaşım sisteminin sağlığını korumak için yeterli ve dengeli beslenmeli, aşırı yağlı ve tuzlu gıdalardan kaçınılmalı, yaşa uygun düzenli spor ve egzersiz yapılmalıdır. Sigara, alkol ve bağımlılık yapıcı maddeler damar yapısını bozarak damar sertliğine ve tıkanıklığına yol açtığı için bu zararlı alışkanlıklardan uzak durulmalı; stres, hareketsiz yaşam ve dar kıyafetlerden kaçınılmalıdır.

Dolaşım sistemiyle ilgili başlıca hastalıklar şunlardır: Anemi (kansızlık) kandaki alyuvar veya hemoglobin miktarının normalin altına düşmesidir. Lösemi (kan kanseri) akyuvarların kontrolsüz çoğalması, hemofili ise kanın pıhtılaşmaması hastalığıdır. Kalbi besleyen koroner damarların tıkanması kalp krizine (enfarktüs), kan basıncının normalden yüksek olması yüksek tansiyona (hipertansiyon), toplardamar kapakçıklarının bozulup damarların genişlemesi ise varise neden olur.

Tıp ve mühendislik teknolojisindeki gelişmeler sayesinde dolaşım hastalıklarının tanı ve tedavisinde anjiyo (damar görüntüleme ve açma), stent (daralan damara yerleştirilen metal kafes), kalp pili (ritim bozukluğunu düzenleyen cihaz), bypass ameliyatı ve yapay kalp gibi ileri yöntemler başarıyla uygulanmaktadır.

DOLAŞIM SİSTEMİNİN SAĞLIĞI VE HASTALIKLARI (FB.7.3.5) Sağlığı Koruma İlkeleri • Yeterli, dengeli ve doğal beslenmek • Yaş ve fiziğe uygun düzenli egzersiz yapmak • Sigara, alkol ve zararlı maddelerden uzak durmak • Aşırı stres, hareketsizlik ve obeziteden kaçınmak • Dar giysiler giymemek, temiz hava almak Sağlıklı Damar = Sağlıklı Kalp Başlıca Dolaşım Hastalıkları ve Tedaviler • Anemi (Kansızlık): Alyuvar / demir eksikliği • Damar Tıkanıklığı ve Kalp Krizi (Enfarktüs) • Yüksek Tansiyon (Hipertansiyon) ve Varis • Lösemi (Kan kanseri) ve Hemofili (Pıhtılaşmama) • Tedavi: Anjiyo, Stent, Kalp Pili, Bypass Erken Teşhis ve Düzenli Doktor Kontrolü
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Santrifüj edilen bir kan örneğinde üstte ve altta kalan kısımların adlarını, oranlarını ve içeriklerini açıklayınız.

    Cevabı göster

    • Üst kısım (%55 Kan Plazması): Açık sarı renkli sıvı kısımdır; %90'ı su, %10'u besinler (glikoz, amino asit, vitamin, mineral), hormonlar, antikorlar ve atık maddelerden oluşur. • Alt kısım (%45 Kan Hücreleri): Alyuvarlar, akyuvarlar ve kan pulcuklarından oluşur.

  2. Örnek 2Alyuvar, akyuvar ve kan pulcuklarını 'temel görevi', 'çekirdek durumu' ve 'kandaki sayısal çokluğu' bakımından karşılaştırınız.

    Cevabı göster

    • Alyuvar: Oksijen ve karbondioksit taşır; olgunlaşınca çekirdeksizdir; kanda sayısı en fazla olan hücredir. • Akyuvar: Vücudu mikroplara karşı savunur; çekirdeklidir ve en büyük kan hücresidir; sayısı en azdır (enfeksiyonda artar). • Kan pulcukları: Kanın pıhtılaşmasını sağlar; çekirdeksiz ve çok küçük hücre parçacıklarıdır.

  3. Örnek 3Boğaz enfeksiyonu geçiren bir hastanın kan tahlilinde hangi kan hücresinin sayısının normalden yüksek çıkması beklenir? Neden?

    Cevabı göster

    Akyuvar (beyaz kan hücresi) sayısının yüksek çıkması beklenir. Çünkü vücuda giren bakteri veya virüslerle savaşmak ve antikor üretmek için vücut daha fazla akyuvar üretir.

  4. Örnek 4Alyuvar zarında A proteini ve Rh proteini bulunan bir bireyin kan grubu nedir? Bu birey kime kan verebilir ve kimden kan alabilir?

    Cevabı göster

    Bu bireyin kan grubu A Rh(+) (A Rh pozitif) grubudur. Güvenli tıbbi uygulamada kendi kan grubu olan A Rh(+) bireylere kan verebilir ve A Rh(+) bireylerden kan alabilir.

  5. Örnek 5Ülkemizde kan bağışının şartları nelerdir ve kan bağışının hem bağışçı hem de toplum açısından faydaları nelerdir?

    Cevabı göster

    On sekiz ile altmış beş yaş arasında, 50 kg üzerinde ve bulaşıcı hastalığı olmayan sağlıklı bireyler Türk Kızılayına kan bağışlayabilir. Bağışçının kemik iliği uyarılarak kan hücreleri yenilenir; toplumda ise acil kan ihtiyacı karşılanır, 1 ünite kanla 3 kişiye umut olunur ve dayanışma duygusu güçlenir.

  6. Örnek 6Dolaşım sisteminin sağlığını korumak için günlük yaşamda dikkat edilmesi gereken beş temel kuralı yazınız.

    Cevabı göster

    Birincisi yeterli ve dengeli beslenmek; ikincisi düzenli egzersiz ve yürüyüş yapmak; üçüncüsü sigara ve alkolden uzak durmak; dördüncüsü aşırı stres ve hareketsizlikten kaçınmak; beşincisi kan dolaşımını zorlaştıran çok dar giysiler giymemektir.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Yapısında bulunan hemoglobin proteini sayesinde kana kırmızı rengini veren ve akciğerler ile dokular arasında oksijen-karbondioksit taşınmasını sağlayan kan hücresi hangisidir?

  2. 2Kan hücreleri ile ilgili yapılan aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

  3. 3Alyuvarlarında A ve B proteinlerinden hiçbiri bulunmayan, ancak Rh proteini bulunan bir insanın kan grubu aşağıdakilerden hangisidir?

  4. 4Kan bağışı ve toplumsal dayanışma ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

  5. 5

    • Santrifüj edilen kanın yaklaşık %55'ini kan plazması, %45'ini ise kan hücreleri oluşturur.
    • Vücuda mikrop girdiğinde veya enfeksiyon hastalıklarında kandaki kan pulcuklarının sayısı hızla artarak antikor üretir.
    • Deniz seviyesinden yüksek dağlara çıkıldığında havadaki oksijen azaldığı için vücuttaki alyuvar sayısı artar.
    • Alyuvarlarında hem A hem de B proteini bulunan bireyler 0 (sıfır) kan grubuna sahiptir.
    • Dengeli beslenmek, düzenli egzersiz yapmak ve sigaradan uzak durmak kalp ve damar sağlığını korur.

  6. 6

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7

    1. Alyuvarların yapısında bulunan, kana kırmızı rengini veren ve solunum gazlarını bağlayan proteine adı verilir.
    2. Vücudumuz hastalık yapıcı mikroplarla karşılaştığında hücrelerinin sayısı artarak savunma yapar.
    3. Alyuvar zarında Rh proteini bulunmayan bireylerin kan grubu negatif olarak adlandırılır.
    4. Kandaki alyuvar veya demir miktarının normalin altına düşmesiyle ortaya çıkan hastalığa (kansızlık) denir.
    5. Daralmış veya tıkanmış kalp damarlarının içine yerleştirilerek damarın açık kalmasını sağlayan tıbbi kafese adı verilir.

  8. 8'Kan bağışı yapmak insanı zayıflatır ve kan ihtiyacını hastaneler yapay kan üreterek karşılayabilir' diyen bir kişiye, bilimsel gerçeklere ve toplumsal dayanışma ilkelerine dayanarak nasıl bir açıklama yaparsınız?

Kısaca

  • Kanın Yapısı: Kan; %55 kan plazması (%90 su + %10 besin, hormon, antikor, atık) ve %45 kan hücrelerinden oluşur.
  • Alyuvar, Akyuvar ve Kan Pulcukları: Alyuvar hemoglobin ile O2 ve CO2 taşır (en çoktur); akyuvar mikroplarla savaşır (çekirdeklidir, en büyüktür); kan pulcukları kanın pıhtılaşmasını sağlar.
  • Kan Grupları ve Rh Faktörü: Alyuvardaki A, B ve Rh proteinlerine göre A, B, AB, 0 ve Rh(+) / Rh(-) grupları oluşur; kan nakli aynı gruplar arasında yapılır.
  • Kan Bağışı ve Türk Kızılayı: On sekiz ile 65 yaş arası, 50 kg üstü sağlıklı bireyler kan bağışlayabilir; 1 ünite kan 3 kişiye umut olur ve toplumsal dayanışmayı güçlendirir.
  • Dolaşım Sistemi Sağlığı: Dengeli beslenme, düzenli spor ve sigaradan uzak durma kalp-damar sağlığını korur; tedavide anjiyo, stent, kalp pili ve bypass kullanılır.

Bu dersin öteki kaynakları