Baraj, tarım alanı, köprü ve plaj gibi yerler, insanların günlük yaşamının coğrafi unsurlarla iç içe olduğunu gösterir. Bu hafta coğrafi bakışın ne olduğunu ve coğrafyanın temel kavramlarını öğreneceğiz. Ardından Londra’daki bir salgını ve Manisa’daki Marmara Gölü’nün kurumasını bu kavramlarla inceleyeceğiz.
Coğrafi bakış nedir?
Coğrafi bakış, coğrafi olay ve olguları mekân içinde ele alan bir bakış açısıdır. Bu bakışla bir olayın mekândaki dağılışı, nedenleri ve sonuçları incelenir. Olay yerel, bölgesel ve küresel gibi farklı boyutlarda değerlendirilir.
Coğrafi bakış, analitik bir düşünme yoludur. Doğal ve beşerî süreçlerin mekânda oluşturduğu düzeni, insan ile çevrenin karşılıklı etkileşimini, bölgesel ve küresel bağlantıları anlamayı amaçlar.
Bu bakışta mekân yalnız fiziksel bir alan sayılmaz; ilişkilerin, süreçlerin ve örüntülerin oluşturduğu bir bütün olarak görülür. Coğrafi bakış mekânı merkeze alır ve insan ile doğa arasındaki ilişkiyi bütüncül biçimde inceler. Dünyayı üç soruyla anlamaya çalışır: Nerede? Neden orada? Nasıl?
Coğrafi bakışın bileşenleri şunlardır: ölçek bilinci, mekânsal düşünme, insan-çevre etkileşimi, yer ve mekân algısı, coğrafi bağlantılar. Bu bileşenler mekân okuryazarlığının temelidir. Bir olayı ya da olguyu anlamak ve çözümlemek için mekân okuryazarlığı gerekir.
Coğrafyanın temel kavramları
Coğrafi bakış kazanmak için olaylar coğrafyanın temel kavramlarıyla ilişkilendirilir. bu konuda öne çıkan temel kavramlar konum, zaman, mekân, hareket, bölge ve sürdürülebilirliktir. Dağılış ve değişim de ünitenin anahtar kavramları arasındadır.
Bir olayı bu kavramlarla ilişkilendirirken şu sorular yol gösterir: Olay nerede yaşandı? Ne zaman oldu, zaman içinde neler değişti? Olay mekânı ve orada yaşayan insanları nasıl etkiledi? Etkisi yerel mi, bölgesel mi, yoksa küresel mi?
İnsanlar günlük yaşamlarında da coğrafi unsurlarla etkileşim hâlindedir. Aşağıdaki tabloda bu etkileşimi gösteren dört örnek vardır.
| Yer | İl | İnsan faaliyeti |
|---|---|---|
| Keban Barajı | Elâzığ | Enerji üretimi |
| Tarım alanları | Muğla | Tarımsal faaliyet |
| Varda Köprüsü | Adana | Ulaşım |
| Konyaaltı Plajı | Antalya | Turizm |
Örnek olay: Soho’da kolera salgını
Londra’nın Soho bölgesinde 1854 yılında çıkan kolera salgını can kayıplarına yol açtı. Salgını incelemek için bölgede bir saha araştırması yapıldı.
Araştırmada, can kayıplarının görüldüğü alanlar doğal ve beşerî özellikleriyle birlikte incelendi; yani salgının mekândaki dağılışı ele alındı. Sonunda içme suyu kuyularındaki mikroorganizmaların salgının en önemli nedeni olabileceği anlaşıldı.
Mikroorganizmaların insanlara bulaşmasına yol açan kuyu bulundu ve kullanımı durduruldu. Böylece salgının yayılması ve can kayıplarının artması önlendi.
Bu olayda sorun mekân incelenerek çözülmüştür. Kayıpların nerede yaşandığı, neden orada yaşandığı ve salgının nasıl durdurulabileceği birlikte düşünülmüştür. Bu yaklaşım, coğrafi bakışın önemini gösteren bir örnektir.
Örnek olay: Marmara Gölü’nün konumu ve önemi
Marmara Gölü Manisa’dadır. Göl; Gölmarmara, Salihli ve Ahmetli ilçelerinin arasındadır. Gölün yakınından 38° kuzey enlemi ile 28° doğu boylamı geçer. Gölün denizden yüksekliği 74 metre, derinliği ise 3-4 metredir.
Göl, Gediz Nehri’nin taşıdığı alüvyonların Gediz Havzası’nda birikmesiyle oluşmuştur. Sular alüvyonlardan oluşan bir setin arkasında toplandığı için oluşumuna göre alüvyon set gölüdür.
Gölün doğu ve güneydoğusunda 1938-1945 yıllarında bir set inşa edildi. Böylece göl, Gediz Havzası’na su sağlayan bir rezervuara dönüştü. Göle su getirmek için kanallar da açıldı. Gölün su toplama kapasitesi 2013 yılı itibarıyla 320 milyon m³ idi. Aşağı Gediz Projesi ile 40.000 hektar tarım alanı bu gölün suyuyla sulanmıştır.
Ulusal Sulak Alan Komitesi, gölü 2017’de ulusal öneme sahip sulak alan olarak tescil etti. Gölde 26 alg, 6 zooplankton, 11 balık, 162 kuş, 32 memeli ve 355 bitki türü tespit edilmiştir. Göl, Dünya Doğa ve Doğal Kaynaklar Koruma Birliğinin (IUCN) kırmızı listesindeki tepeli pelikanın da üreme alanıdır.
Göl, 2018 verilerine göre yakınındaki yedi yerleşim yerinden yaklaşık 2.700 kişiye gelir sağlamıştır. Göl çevresinde kayıtlı 102 ticari balıkçı ve ruhsatlı 51 ticari balıkçı teknesi vardır.
| Yapı | Yapım yılları | Özelliği |
|---|---|---|
| Set | 1938-1945 | Uzunluğu 5.750 m, yüksekliği 5,54 m |
| Kumçayı Derivasyon Kanalı | 1938-1945 | Kumçayı’ndan göle su taşır; yatak kapasitesi 800 m³/s |
| Adala Besleme Kanalı | 1948-1964 | Göle su taşır; yatak kapasitesi 30 m³/s |
Gölde yaşanan değişim ve etkileri
Göl alanı yıllar içinde değişti. Alan, 1975-1986 arasında 781 hektar, 1986-1995 arasında 437 hektar daraldı; 2002-2011 arasında ise 280 hektar genişledi. Göl 2011’den sonra yeniden küçülmeye başladı ve 2018’e kadar 2.116 hektar daha kaybetti.
Gölün derinliği 2018’de 1,18 metreye indi. Aynı yıl ölçülen 22,4 milyon m³ hacim, son yılların en düşük değeriydi.
Tablodaki su bütçesi, girdiler toplamından çıktılar toplamı çıkarılarak bulunur. Göle giren su 2017’de 2012’ye göre çok azaldı. Sulama için gölden alınan su ise arttı.
Gölü besleyen su azalırken çeşitli amaçlarla gölden çekilen suyun artması ve kuraklık, gölün 2022’de tamamen kurumasına yol açtı. Su azalınca su kalitesi düştü, balıklarda hastalıklar görüldü ve balıkçılık zarar gördü. Suyun çekildiği alanlarda yapılan tarım biyolojik çeşitliliği tahrip ediyor. Bu alanların yöre halkı arasında paylaşılmasında yaşanan sorunlar da toplumsal gerginlik yaratıyor.
| Marmara Gölü’nün su bütçesi (milyon m³) | 2012 | 2017 |
|---|---|---|
| Girdi: Kumçayı Derivasyon Kanalı ile gelen su | 118,8 | 9,49 |
| Girdi: Adala Besleme Kanalı | 20 | 15,60 |
| Girdi: göl yüzeyine düşen yağış | 28,7 | 1,64 |
| Girdi: alt drenaj havzasından gelen yüzeysel akış | 27,7 | 4,92 |
| Girdiler toplamı | 195,2 | 31,65 |
| Çıktı: buharlaşma kayıpları | 98,4 | 20,58 |
| Çıktı: sulama için alınan su | 89,08 | 91,05 |
| Çıktılar toplamı | 187,48 | 111,63 |
| Su bütçesi (girdiler − çıktılar) | 7,72 | −79,98 |
Örnekler
Örnek 1Marmara Gölü’nün alanı 1975’te 5.949 hektar, 2018’de ise 3.464 hektardı. Buna göre göl alanı bu sürede kaç hektar küçülmüştür? Göl alanı grafiğine göre alanın büyüdüğü dönemler hangileridir?
Cevabı göster
Göl alanı 5.949 − 3.464 = 2.485 hektar küçülmüştür. Göl alanı iki dönemde büyümüştür: 1995-2002 arasında 4.731 hektardan 5.300 hektara, 2002-2011 arasında 5.300 hektardan 5.580 hektara çıkmıştır. Diğer dönemlerde göl alanı küçülmüştür.
Örnek 2Tabloya göre Marmara Gölü’nün su bütçesi 2012’de artıdayken 2017’de neden eksiye düşmüştür?
Cevabı göster
Girdiler 2012’de 195,2 milyon m³, çıktılar 187,48 milyon m³ olduğu için su bütçesi 7,72 milyon m³ artıdaydı. Girdiler toplamı 2017’de 31,65 milyon m³ oldu; yani göle giren su çok azaldı. En büyük azalma, Kumçayı Derivasyon Kanalı ile gelen suda görüldü (118,8’den 9,49’a). Sulama için alınan su ise 89,08’den 91,05’e çıktı. Çıktılar toplamı (111,63) girdileri 79,98 milyon m³ aştığı için su bütçesi −79,98 milyon m³ oldu.
Örnek 3Marmara Gölü’nde yaşananları konum, zaman, değişim ve sürdürülebilirlik kavramlarıyla ilişkilendiriniz.
Cevabı göster
Konum: Göl Manisa’dadır; Gölmarmara, Salihli ve Ahmetli ilçeleri arasında, Gediz Havzası’nda yer alır. Zaman: Set 1938-1945 yıllarında yapıldı, göl alanı 1975-2018 arasında ölçüldü, göl 2022’de kurudu. Değişim: Göl alanı 5.949 hektardan 3.464 hektara indi; gölün derinliği 2018’de 1,18 metreye düştü. Sürdürülebilirlik: Gölü besleyen su azalırken gölden çekilen su arttı ve kuraklık yaşandı; göl kurudu. Balıkçılık, biyolojik çeşitlilik ve toplumsal yaşam zarar gördü. Bu durum, su kaynaklarını sürdürülebilir biçimde kullanmanın gerekli olduğunu gösterir.
Örnek 4Süveyş Kanalı, Mısır’da Akdeniz’i Kızıldeniz’e bağlayan önemli bir ticaret yoludur. Ever Given adlı gemi 23 Mart 2021’de kanalda karaya oturdu ve geçişi engelledi. Kanal 29 Mart’ta yeniden deniz trafiğine açıldı. Bu sürede farklı ülkelere giden gemiler bekledi; ham petrol ve LNG (sıvılaştırılmış doğal gaz) sevkiyatı aksadı. Bu olayı konum, zaman ve ölçek bakımından değerlendiriniz.
Cevabı göster
Konum: Kanal, Mısır’da Akdeniz ile Kızıldeniz arasındadır; iki denizi birbirine bağlayan ticaret yolunun bir parçasıdır. Zaman: Geçiş 23-29 Mart 2021 arasında aksadı. Ölçek: Kanalın kapanması Mısır’ın kanal gelirlerini ve çevredeki taşımacılığı etkiledi. Başka ülkelere giden yüklerin de gecikmesi, tek bir yerde başlayan olayın küresel etkiler oluşturabildiğini gösterir.
Örnek 5Meksika Körfezi’ndeki Deepwater Horizon sondaj platformunda 20 Nisan 2010’da bir patlama oldu. Kuyudan denize sızan petrol çevreye yayıldı. Deniz canlıları, kuşlar ve bazı kıyılar zarar gördü. Kazada 11 çalışan yaşamını yitirdi; balıkçılık ve kıyı turizmi de olumsuz etkilendi. Olayın doğal ve beşerî çevre üzerindeki etkilerini ayrı ayrı yazınız. Tek bir kuyudaki kazanın geniş bir bölgeyi etkilemesini hangi coğrafi kavramlarla ilişkilendirebilirsiniz?
Cevabı göster
Doğal çevre: Deniz suyu ve kıyılar kirlendi; canlılar ile yaşam alanları zarar gördü. Beşerî çevre: Çalışanlar yaşamını yitirdi; balıkçılık ve turizmle geçinen insanların ekonomik faaliyetleri aksadı. Petrolün kaynaktan çevreye yayılması dağılış ve hareket kavramlarıyla ilişkilidir. Yerel bir kazanın bölgesel sonuçlar oluşturması ise ölçek bilinciyle değerlendirilebilir.
Örnek 6Bir coğrafya incelemesinde yalnız olayın gerçekleştiği yer belirtilmiş; olayın çevreye etkileri ve başka yerlerle bağlantıları araştırılmamış. Coğrafi bakışı geliştirmek için hangi sorular eklenebilir?
Cevabı göster
“Neden burada gerçekleşti?”, “İnsan ve çevreyi nasıl etkiledi?”, “Etkileri yerel alanda mı kaldı, başka bölgelere ulaştı mı?” soruları eklenebilir. Böylece konum bilgisi neden, etkileşim ve ölçekle birlikte değerlendirilir.
Kavram Kartları
1 / 8
Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.
Etkinlikler
Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.
1Bir ekip, Marmara Gölü çevresindeki tarım alanlarının göl kurudukça genişlediğini gözlüyor. Ekip bu değişimi insan-çevre etkileşimi bakımından araştırmak istiyor. Hangi soru bu amaca en uygundur?
Suyun çekilmesi doğal ortamı değiştirir; açığa çıkan alanların tarıma açılması insan faaliyetidir. Bu iki süreç arasındaki ilişkiyi araştırmak insan-çevre etkileşimini incelemektir.
2Soho’daki kolera salgınını araştıran ekip, can kayıplarının belirli bir su kuyusunun çevresinde yoğunlaştığını görüyor. Kuyunun salgınla ilişkisini araştırmak için hangi karşılaştırma en yararlıdır?
Su kaynağını kullanma durumu ile hastalanma oranını birlikte incelemek, kuyuyla salgın arasında ilişki bulunup bulunmadığını araştırmaya yarar. Konut veya sokak özellikleri bu ilişkiyi doğrudan sınamaz.
3Marmara Gölü’nü besleyen sular azalırken kuraklık yaşanmış ve sulama amacıyla gölden daha fazla su çekilmiştir. Bu açıklamada kurumanın doğal ve beşerî nedenleri hangi seçenekte sırasıyla verilmiştir?
Kuraklık doğal koşullarla, sulama amacıyla su çekilmesi insan faaliyetiyle ilgilidir. İki etken birlikte değerlendirilmelidir. Diğer seçeneklerde sıralama ters çevrilmiş veya aynı gruptan iki etken verilmiştir.
4Marmara Gölü’nün 2012 ve 2017 su bütçelerine göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Girdiler 2017’de 31,65, çıktılar 111,63 milyon m³ olduğu için su bütçesi −79,98 milyon m³ olmuştur.
5Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.
- Coğrafi bakışta mekân yalnız fiziksel bir alan olarak görülür.
Mekân; ilişkiler, süreçler ve örüntüler bütünü olarak ele alınır.
- Ölçek bilinci, coğrafi bakışın bileşenlerinden biridir.
Diğer bileşenler mekânsal düşünme, yer ve mekân algısı, insan-çevre etkileşimi ve coğrafi bağlantılardır.
- Marmara Gölü, Gediz Nehri’nin taşıdığı alüvyonların birikmesiyle oluşmuştur.
Bu yüzden oluşumuna göre alüvyon set gölüdür.
- Marmara Gölü’nün alanı 1975’ten 2018’e kadar katiyen büyümeden küçülmüştür.
Göl alanı 1995-2011 arasında büyümüştür; örneğin 2002-2011 arasında 280 hektar genişlemiştir.
- Süveyş Kanalı’ndaki bir geçiş sorunu, uzak ülkelerin mal sevkiyatını etkileyebilir.
Kanal farklı ülkelerin ticaret yollarını birbirine bağlar. Bu nedenle yerel bir aksaklık küresel sonuçlar doğurabilir.
- Coğrafi bakışta mekân yalnız fiziksel bir alan olarak görülür.
6Aşağıdaki kavramları doğru açıklamalarıyla eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
- Coğrafi bakışın bileşenleri, mekân temelini oluşturur.
- Marmara Gölü, oluşumuna göre bir alüvyon gölüdür.
- Suyu yatağından alıp başka bir yöne ya da kanala saptırmaya denir.
- Soho’daki salgının en önemli nedeni, içme suyu bulunan mikroorganizmalar olabilirdi.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8Marmara Gölü’nün kuruması göl çevresindeki yaşamı nasıl etkilemiştir? Canlılar ve insanlar üzerindeki etkileri ayrı ayrı açıklayınız.
1. ipucu: Su azalınca suyun kalitesine ve balıklara ne olur? Bu durum balıkçılığı nasıl etkiler?
2. ipucu: Suyun çekildiği alanlarda ne yapılmaktadır? Bu alanların paylaşımı insanlar arasında nasıl bir sorun yaratır?
Cevap: Canlılar: Su kalitesi düştü, balıklarda hastalıklar görüldü. Suyun çekildiği alanlarda yapılan tarım biyolojik çeşitliliği tahrip ediyor. İnsanlar: Göl 2018’de yaklaşık 2.700 kişiye gelir sağlıyordu; su azalınca balıkçılık olumsuz etkilendi. Çekilme alanlarının yöre halkı arasında paylaşılmasında yaşanan sorunlar toplumsal gerginliğe yol açıyor.
Kısaca
- Coğrafi bakış, olay ve olguları mekân içinde ele alır; dağılışlarını, nedenlerini ve sonuçlarını yerel, bölgesel ve küresel boyutta inceler.
- Coğrafi bakış dünyayı üç soruyla anlamaya çalışır: Nerede? Neden orada? Nasıl?
- Coğrafi bakışın bileşenleri ölçek bilinci, mekânsal düşünme, yer ve mekân algısı, coğrafi bağlantılar ve insan-çevre etkileşimidir. Bu bileşenler mekân okuryazarlığının temelidir.
- Coğrafyanın temel kavramları arasında konum, zaman, mekân, hareket, bölge ve sürdürülebilirlik vardır. Dağılış ve değişim de ünitenin anahtar kavramlarıdır.
- Soho’da 1854’te yaşanan kolera salgınında hastalığı bulaştıran kuyu mekân incelenerek bulundu; kuyu kapatılınca salgının yayılması önlendi.
- Marmara Gölü, gölü besleyen su azalırken çekilen suyun artması ve kuraklık nedeniyle 2022’de tamamen kurudu. Bu durum balıkçılığı, biyolojik çeşitliliği ve toplumsal yaşamı olumsuz etkiledi.
Bu dersin öteki kaynakları
- 10. Sınıf Coğrafya Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
- Coğrafya Dersi Öğretim Programı (ortaöğretim) Öğretim programı
- 10. Sınıf Coğrafya Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
- Coğrafya Dersi 10.Sınıf Ders Kitabı Ders kitabı
- 10. Sınıf Coğrafya Günlük Planları (2026-2027) Ders planı
- 10. Sınıf Coğrafya 1. Hafta Çalışma Kâğıdı: Coğrafi Bakış Çalışma kâğıdı
- 10. Sınıf Coğrafya 2. Hafta Çalışma Kâğıdı: Coğrafi Bakış (Bölgesel ve Küresel Örnek Olay Analizleri: Marmara Gölü, Süveyş Kanalı, Aral Gölü ve Meksika Körfezi) Çalışma kâğıdı
- 10. Sınıf Coğrafya 3. Hafta Çalışma Kâğıdı: CBS ve Uzaktan Algılamanın Uygulama Alanları Çalışma kâğıdı
- 10. Sınıf Coğrafya 4. Hafta Çalışma Kâğıdı: Mekânsal Bilgi Teknolojilerinin Bileşenleri (CBS, Uzaktan Algılama, GPS) ve Afet Yönetiminde AYDES Uygulaması Çalışma kâğıdı
- 10. Sınıf Coğrafya 5. Hafta Çalışma Kâğıdı: Mekânsal Verilerin Haritalara Aktarılması: Harita Oluşturma Sürecinin Adımları ve Uygulama Örnekleri Çalışma kâğıdı
- 10. Sınıf Coğrafya 6. Hafta Çalışma Kâğıdı: Tektonik Süreçler: Yerkürenin İç Yapısı ve Levha Tektoniği Çalışma kâğıdı
- 10. Sınıf Coğrafya 7. Hafta Çalışma Kâğıdı: Kayaçlar ve İklim-Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi Çalışma kâğıdı
- 10. Sınıf Coğrafya 8. Hafta Çalışma Kâğıdı: İklim ve Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi: Fiziksel (Mekanik) Çözülme, Kimyasal Çözünme ve Karstik Şekiller Çalışma kâğıdı
- 10. Sınıf Coğrafya 9. Hafta Çalışma Kâğıdı: Aşınım ve Birikim Şekilleri: Akarsu, Rüzgâr, Buzul, Dalga ve Akıntıların Oluşturduğu Yer Şekilleri, Kıyı Tipleri Çalışma kâğıdı