Coğrafi Bakış

Coğrafi bakış nedir?

Coğrafi bakış, coğrafi olay ve olguları mekân içinde ele alan bir bakış açısıdır. Bu bakışla bir olayın mekândaki dağılışı, nedenleri ve sonuçları incelenir. Olay yerel, bölgesel ve küresel gibi farklı boyutlarda değerlendirilir.

Coğrafi bakış, analitik bir düşünme yoludur. Doğal ve beşerî süreçlerin mekânda oluşturduğu düzeni, insan ile çevrenin karşılıklı etkileşimini, bölgesel ve küresel bağlantıları anlamayı amaçlar.

Bu bakışta mekân yalnız fiziksel bir alan sayılmaz; ilişkilerin, süreçlerin ve örüntülerin oluşturduğu bir bütün olarak görülür. Coğrafi bakış mekânı merkeze alır ve insan ile doğa arasındaki ilişkiyi bütüncül biçimde inceler. Dünyayı üç soruyla anlamaya çalışır: Nerede? Neden orada? Nasıl?

Coğrafi bakışın bileşenleri şunlardır: ölçek bilinci, mekânsal düşünme, insan-çevre etkileşimi, yer ve mekân algısı, coğrafi bağlantılar. Bu bileşenler mekân okuryazarlığının temelidir. Bir olayı ya da olguyu anlamak ve çözümlemek için mekân okuryazarlığı gerekir.

Coğrafyanın temel kavramları

Coğrafi bakış kazanmak için olaylar coğrafyanın temel kavramlarıyla ilişkilendirilir. Bu ünitede öne çıkan temel kavramlar konum, zaman, mekân, hareket, bölge ve sürdürülebilirliktir. Dağılış ve değişim de ünitenin anahtar kavramları arasındadır.

Bir olayı bu kavramlarla ilişkilendirirken şu sorular yol gösterir: Olay nerede yaşandı? Ne zaman oldu, zaman içinde neler değişti? Olay mekânı ve orada yaşayan insanları nasıl etkiledi? Etkisi yerel mi, bölgesel mi, yoksa küresel mi?

İnsanlar günlük yaşamlarında da coğrafi unsurlarla etkileşim hâlindedir. Aşağıdaki tabloda bu etkileşimi gösteren dört örnek vardır.

Örnek olay: Soho’da kolera salgını

Londra’nın Soho bölgesinde 1854 yılında çıkan kolera salgını can kayıplarına yol açtı. Salgını incelemek için bölgede bir saha araştırması yapıldı.

Araştırmada, can kayıplarının görüldüğü alanlar doğal ve beşerî özellikleriyle birlikte incelendi; yani salgının mekândaki dağılışı ele alındı. Sonunda içme suyu kuyularındaki mikroorganizmaların salgının en önemli nedeni olabileceği anlaşıldı.

Mikroorganizmaların insanlara bulaşmasına yol açan kuyu bulundu ve kullanımı durduruldu. Böylece salgının yayılması ve can kayıplarının artması önlendi.

Bu olayda sorun mekân incelenerek çözülmüştür. Kayıpların nerede yaşandığı, neden orada yaşandığı ve salgının nasıl durdurulabileceği birlikte düşünülmüştür. Bu yaklaşım, coğrafi bakışın önemini gösteren bir örnektir.

Örnek olay: Marmara Gölü’nün konumu ve önemi

Marmara Gölü Manisa’dadır. Göl; Gölmarmara, Salihli ve Ahmetli ilçelerinin arasındadır. Gölün yakınından 38° kuzey enlemi ile 28° doğu boylamı geçer. Gölün denizden yüksekliği 74 metre, derinliği ise 3-4 metredir.

Göl, Gediz Nehri’nin taşıdığı alüvyonların Gediz Havzası’nda birikmesiyle oluşmuştur. Sular alüvyonlardan oluşan bir setin arkasında toplandığı için oluşumuna göre alüvyon set gölüdür.

Gölün doğu ve güneydoğusunda 1938-1945 yıllarında bir set inşa edildi. Böylece göl, Gediz Havzası’na su sağlayan bir rezervuara dönüştü. Göle su getirmek için kanallar da açıldı. Gölün su toplama kapasitesi 2013 yılı itibarıyla 320 milyon m³ idi. Aşağı Gediz Projesi ile 40.000 hektar tarım alanı bu gölün suyuyla sulanmıştır.

Ulusal Sulak Alan Komitesi, gölü 2017’de ulusal öneme sahip sulak alan olarak tescil etti. Gölde 26 alg, 6 zooplankton, 11 balık, 162 kuş, 32 memeli ve 355 bitki türü tespit edilmiştir. Göl, Dünya Doğa ve Doğal Kaynaklar Koruma Birliğinin (IUCN) kırmızı listesindeki tepeli pelikanın da üreme alanıdır.

Göl, 2018 verilerine göre yakınındaki yedi yerleşim yerinden yaklaşık 2.700 kişiye gelir sağlamıştır. Göl çevresinde kayıtlı 102 ticari balıkçı ve ruhsatlı 51 ticari balıkçı teknesi vardır.

Gölde yaşanan değişim ve etkileri

Göl alanı yıllar içinde değişti. Alan, 1975-1986 arasında 781 hektar, 1986-1995 arasında 437 hektar daraldı; 2002-2011 arasında ise 280 hektar genişledi. Göl 2011’den sonra yeniden küçülmeye başladı ve 2018’e kadar 2.116 hektar daha kaybetti.

Gölün derinliği 2018’de 1,18 metreye indi. Aynı yıl ölçülen 22,4 milyon m³ hacim, son yılların en düşük değeriydi.

Tablodaki su bütçesi, girdiler toplamından çıktılar toplamı çıkarılarak bulunur. Göle giren su 2017’de 2012’ye göre çok azaldı. Sulama için gölden alınan su ise arttı.

Gölü besleyen su azalırken çeşitli amaçlarla gölden çekilen suyun artması ve kuraklık, gölün 2022’de tamamen kurumasına yol açtı. Su azalınca su kalitesi düştü, balıklarda hastalıklar görüldü ve balıkçılık zarar gördü. Suyun çekildiği alanlarda yapılan tarım biyolojik çeşitliliği tahrip ediyor. Bu alanların yöre halkı arasında paylaşılmasında yaşanan sorunlar da toplumsal gerginlik yaratıyor.

Örnekler

1. Örnek 1Marmara Gölü’nün alanı 1975’te 5.949 hektar, 2018’de ise 3.464 hektardı. Buna göre göl alanı bu sürede kaç hektar küçülmüştür? Göl alanı grafiğine göre alanın büyüdüğü dönemler hangileridir?

   Cevabı göster

   Göl alanı 5.949 − 3.464 = 2.485 hektar küçülmüştür. Göl alanı iki dönemde büyümüştür: 1995-2002 arasında 4.731 hektardan 5.300 hektara, 2002-2011 arasında 5.300 hektardan 5.580 hektara çıkmıştır. Diğer dönemlerde göl alanı küçülmüştür.

2. Örnek 2Tabloya göre Marmara Gölü’nün su bütçesi 2012’de artıdayken 2017’de neden eksiye düşmüştür?

   Cevabı göster

   Girdiler 2012’de 195,2 milyon m³, çıktılar 187,48 milyon m³ olduğu için su bütçesi 7,72 milyon m³ artıdaydı. Girdiler toplamı 2017’de 31,65 milyon m³ oldu; yani göle giren su çok azaldı. En büyük azalma, Kumçayı Derivasyon Kanalı ile gelen suda görüldü (118,8’den 9,49’a). Sulama için alınan su ise 89,08’den 91,05’e çıktı. Çıktılar toplamı (111,63) girdileri 79,98 milyon m³ aştığı için su bütçesi −79,98 milyon m³ oldu.

3. Örnek 3Marmara Gölü’nde yaşananları konum, zaman, değişim ve sürdürülebilirlik kavramlarıyla ilişkilendiriniz.

   Cevabı göster

   Konum: Göl Manisa’dadır; Gölmarmara, Salihli ve Ahmetli ilçeleri arasında, Gediz Havzası’nda yer alır. Zaman: Set 1938-1945 yıllarında yapıldı, göl alanı 1975-2018 arasında ölçüldü, göl 2022’de kurudu. Değişim: Göl alanı 5.949 hektardan 3.464 hektara indi; gölün derinliği 2018’de 1,18 metreye düştü. Sürdürülebilirlik: Gölü besleyen su azalırken gölden çekilen su arttı ve kuraklık yaşandı; göl kurudu. Balıkçılık, biyolojik çeşitlilik ve toplumsal yaşam zarar gördü. Bu durum, su kaynaklarını sürdürülebilir biçimde kullanmanın gerekli olduğunu gösterir.

4. Örnek 4Süveyş Kanalı, Mısır’da Akdeniz’i Kızıldeniz’e bağlayan bir su yoludur. Küresel ticaretin yaklaşık %12’si bu kanaldan yapılır. Kanal, Mısır ekonomisinin en önemli üçüncü döviz kaynağıdır. Kanalda 24 Mart 2021’de olumsuz hava koşulları ve kum fırtınası görüş mesafesini düşürdü. Ever Given (Evır Givın) adlı gemi kıyıya çarptı, dar kanalda sıkıştı ve kanalı beş gün kapattı. Bu sürede ham petrol ve LNG (sıvılaştırılmış doğal gaz) sevkiyatı aksadı. Kanal 29 Mart 2021’de yeniden deniz trafiğine açıldı. Bu olayı konum, zaman ve ölçek bakımından değerlendiriniz.

   Cevabı göster

   Konum: Kanal, Mısır’da Akdeniz ile Kızıldeniz arasındadır. İki denizi birbirine bağladığı için önemli bir ticaret yoludur. Zaman: Kaza 24 Mart 2021’de oldu; kanal beş gün kapalı kaldı ve 29 Mart 2021’de yeniden açıldı. Ölçek: Kanal, Mısır ekonomisinin en önemli üçüncü döviz kaynağı olduğu için kapanma Mısır ekonomisini de etkiler; bu, olayın bölgesel boyutudur. Küresel ticaretin yaklaşık %12’si bu kanaldan yapıldığı için ham petrol ve LNG sevkiyatı aksadı; bu da olayın küresel boyutudur.

5. Örnek 5Meksika Körfezi’ndeki Deepwater Horizon (Dipvotır Horizın) sondaj platformunda 20 Nisan 2010’da bir kaza oldu ve patlama yaşandı. Kuyudan 49 milyon varil petrol sızdı ve bu petrol 149.000 km² alana yayıldı. Kazada 11 kişi öldü, 17 kişi yaralandı. Ayrıca 800 civarında kuş öldü, 1.400 balina ve yunus ölü olarak karaya vurdu, 1.700 kaplumbağa ölü bulundu. Körfezin bazı kıyıları da felaketten etkilendi. Buna göre olayın çevreye ve insanlara etkilerini ayrı ayrı yazınız.

   Cevabı göster

   Çevreye etkileri: Petrol 149.000 km² alana yayıldı. Yaklaşık 800 kuş, 1.400 balina ve yunus, 1.700 kaplumbağa öldü. Körfezin bazı kıyıları felaketten etkilendi. İnsanlara etkileri: Kazada 11 kişi öldü, 17 kişi yaralandı. Kaza tek bir kuyuda başladı ama etkisi körfezin geniş bir alanına ve kıyılara yayıldı. Bu da olayın mekândaki dağılışını gösterir.

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1. 1Coğrafi bakış, dünyayı anlamak için hangi soruları sorar?

   ANe zaman? Kim yaptı? Kaç kişi?BNerede? Neden orada? Nasıl?CKim? Ne kadar sürdü? Hangisi?DNe oldu? Kaç tane? Ne zaman?

2. 2Soho’da 1854’te yaşanan kolera salgınında can kayıplarının artması nasıl önlenmiştir?

   ABölgedeki bütün evler hemen boşaltılmıştır.BBölgeye yeni içme suyu kuyuları açılmıştır.CHastalar bölge dışındaki kentlere taşınmıştır.DHastalığı bulaştıran kuyu kapatılmıştır.

3. 3Marmara Gölü’nün 2022’de tamamen kurumasına yol açan etkenler hangi seçenekte verilmiştir?

   AGölden çekilen suyun artması ve kuraklıkBKanallarla göle taşınan suyun giderek artmasıCGölün doğusuna yeni ve yüksek bir set yapılmasıDGöl yüzeyine düşen yağış miktarının artması

4. 4Marmara Gölü’nün 2012 ve 2017 su bütçelerine göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

   AGirdiler toplamı 2017’de çıktılar toplamından fazladır.BSulama için alınan su 2017’de 2012’ye göre azalmıştır.CÇıktılar 2017’de girdileri 79,98 milyon m³ aşmıştır.DKumçayı Derivasyon Kanalı ile gelen su 2017’de artmıştır.

5. 5Doğru mu, yanlış mı?

   • Coğrafi bakışta mekân yalnız fiziksel bir alan olarak görülür.DoğruYanlış
   • Ölçek bilinci, coğrafi bakışın bileşenlerinden biridir.DoğruYanlış
   • Marmara Gölü, Gediz Nehri’nin taşıdığı alüvyonların birikmesiyle oluşmuştur.DoğruYanlış
   • Marmara Gölü’nün alanı 1975’ten 2018’e kadar hiç büyümeden küçülmüştür.DoğruYanlış
   • Süveyş Kanalı’nın beş gün kapalı kalması ham petrol ve LNG sevkiyatını aksatmıştır.DoğruYanlış

6. 6Örnek olaylardaki bilgileri ilgili kavramla eşleştiriniz.

   Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

   KonumDeğişimDağılışÖlçek bilinciSürdürülebilirlik

   Göl; Salihli, Gölmarmara ve Ahmetli ilçeleri arasındadır.Süveyş Kanalı’nın kapanmasının bölgesel ve küresel etkileri olmuştur.Gölden çekilen su artıp kuraklık yaşanınca göl kurumuştur.Göl alanı 2011-2018 arasında 2.116 hektar küçülmüştür.Soho’da can kayıplarının hangi alanlarda yaşandığı incelenmiştir.

7. 7Kelimeleri uygun boşluklara yerleştiriniz. Bir kelime artacak.

   rezervuarokuryazarlığınınsetkuyularındaderivasyon
   1. Coğrafi bakışın bileşenleri, mekân temelini oluşturur.
   2. Marmara Gölü, oluşumuna göre bir alüvyon gölüdür.
   3. Suyu yatağından alıp başka bir yöne ya da kanala saptırmaya denir.
   4. Soho’daki salgının en önemli nedeni, içme suyu bulunan mikroorganizmalar olabilirdi.
   Kontrol et

8. 8Marmara Gölü’nün kuruması göl çevresindeki yaşamı nasıl etkilemiştir? Canlılar ve insanlar üzerindeki etkileri ayrı ayrı açıklayınız.

   1. ipucunu göster