Yeryüzü Şekilleri ile Beşerî Faaliyetler Arasındaki Etkileşim: Yerleşme, Ulaşım, Tarım ve Sürdürülebilir Arazi Kullanımı

Örnekler

1. Örnek 1Doğu Karadeniz kıyı kuşağında kırsal yerleşmelerin dağınık dokulu olmasının ve makineli tarımın yeterince gelişememesinin jeomorfolojik nedenini açıklayınız.

   Cevabı göster

   Doğu Karadeniz'de dağlar kıyıdan itibaren hızla yükseldiği için arazi çok eğimli, engebeli ve parçalıdır. Düz tarım alanları çok küçük parçalara bölündüğünden ve su kaynakları her yamaçta bol bulunduğundan evler birbirinden uzak (dağınık) kurulmuş; yüksek eğim nedeniyle traktör gibi tarım makinelerinin kullanımı kısıtlanmıştır.

2. Örnek 2Ege Bölgesi ile Karadeniz Bölgesi'nde kıyı ile iç kesimler arasındaki kara ve demir yolu ulaşım maliyetlerini dağların uzanış doğrultusu açısından karşılaştırınız.

   Cevabı göster

   Ege Bölgesi'nde dağlar kıyıya dik uzandığı için aralarındaki graben ovaları (Gediz, Büyük ve Küçük Menderes) kıyıdan iç kesimlere doğal ve düz bir ulaşım koridoru sunar; yol yapım maliyeti düşüktür. Karadeniz'de ise dağlar kıyıya paralel uzandığından iç kesimlere ulaşmak için yüksek dağ sıralarını Zigana, Ovit, Kop ve Ilgaz gibi geçit ve tünellerle aşmak gerekir; maliyet çok yüksektir.

3. Örnek 3Ordu-Giresun ve Rize-Artvin havalimanlarının deniz dolgusu yöntemiyle inşa edilmesinin temel coğrafi gerekçesi nedir?

   Cevabı göster

   Doğu Karadeniz kıyılarında Kuzey Anadolu Dağları kıyı çizgisinin hemen gerisinden dik bir şekilde yükselir ve kıyı kuşağında havalimanı pisti kurmaya uygun genişlikte düz bir delta veya kıyı ovası bulunmaz. Topoğrafik darlığı aşmak için sığ kıyı denizi taşlarla doldurularak yapay düz alan oluşturulmuştur.

4. Örnek 4Bursa, Adapazarı ve Düzce gibi tektonik çöküntü ovalarının tabanına yoğun sanayi tesisleri ve çok katlı konutlar inşa edilmesinin doğurduğu iki temel sorunu açıklayınız.

   Cevabı göster

   1) Birinci sınıf verimli alüvyal tarım toprakları betonlaşarak tarımsal üretim dışına çıkar ve gıda güvencesi zarar görür. 2) Tektonik ovalar aktif fay hatları üzerinde yer aldığı ve kalın-gevşek alüvyon zemine sahip olduğu için deprem sırasında sarsıntıyı büyütür, zemin sıvılaşması oluşur ve büyük can/mal kaybı yaşanır.

5. Örnek 5Akarsular üzerine kurulan büyük barajların (örneğin Çoruh, Fırat ve Kızılırmak üzerindeki barajların) akarsu ağızlarındaki delta ovaları üzerinde nasıl bir jeomorfolojik etkisi vardır?

   Cevabı göster

   Barajlar akarsuyun taşıdığı alüvyonları (kum, çakıl ve мили) baraj gölü tabanında tutar. Akarsu denize eskisi kadar alüvyon ulaştıramadığı için delta ovalarının denize doğru büyümesi durur; hatta dalga aşındırması üstün gelerek delta kıyılarında gerileme (kıyı erozyonu) başlar.

6. Örnek 6Türkiye'de hidroelektrik enerji potansiyeli ile jeotermal enerji potansiyelinin en yüksek olduğu bölgeleri ve bunların yeryüzü şekilleriyle ilişkisini açıklayınız.

   Cevabı göster

   Hidroelektrik potansiyel en yüksek Doğu Anadolu Bölgesi'ndedir; çünkü yükselti farkı, yatak eğimi ve dar-derin boğaz vadiler akarsuların akış hızını artırır. Jeotermal enerji potansiyeli ise en yüksek Ege (Batı Anadolu) Bölgesi'ndedir; çünkü horst-graben sistemini oluşturan kırıklı fay hatları yer altı sıcak sularının yüzeye çıkmasını sağlar.

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1. 1Türkiye'de yeryüzü şekillerinin nüfus ve yerleşme dağılışı üzerindeki etkisine ilişkin aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi DOĞRUDUR?

   ATeke ve Taşeli platoları, alüvyal toprakları ve düz yapıları sayesinde Türkiye'nin en yoğun nüfuslu tarım alanlarıdır.BDoğu Karadeniz kıyı kuşağında arazinin düz ve su kaynaklarının kıt olması toplu kır yerleşmelerinin oluşmasını sağlamıştır.CÇukurova, Bafra ve Çarşamba gibi delta ovaları verimli toprakları ve uygun topoğrafyası nedeniyle sık nüfuslanmıştır.DHakkâri bölümü ve Menteşe Yöresi, ulaşım kolaylığı ve sanayi gelişimi sayesinde yüksek nüfus yoğunluğuna sahiptir.ETürkiye'de dağların kuzeye bakan yamaçları bakı etkisi nedeniyle güney yamaçlara göre daha yoğun yerleşmeye sahne olur.

2. 2Akdeniz ve Karadeniz bölgelerinde kıyı ile iç kesimler arasındaki kara yolu ulaşımını sağlayan aşağıdaki doğal geçit ve güzergâh eşleştirmelerinden hangisi YANLIŞTIR?

   AÇubuk Geçidi — Antalya Körfezi'ni Göller Yöresi'ne ve İç Anadolu'ya bağlar.BGülek Geçidi — Çukurova'yı (Adana) Orta Toroslar üzerinden İç Anadolu'ya bağlar.CBelen Geçidi — Amik Ovası'nı (Hatay) Amanos Dağları üzerinden İskenderun Körfezi'ne bağlar.DZigana Geçidi — İzmir Limanı'nı Gediz Grabeni üzerinden Afyonkarahisar'a bağlar.ESertavul Geçidi — Mersin (Silifke) kıyısını Taşeli Platosu üzerinden Karaman ve Konya'ya bağlar.

3. 3Aşağıdakilerden hangisi beşerî (antropojen) faaliyetlerin yeryüzü şekillerini doğrudan değiştirmesine verilebilecek örneklerden biri DEĞİLDİR?

   AOrdu-Giresun ve Rize-Artvin havalimanları için kıyı denizinin taşlarla doldurulmasıBAçık işletme linyit ve mermer ocaklarında tepelerin kazılarak büyük çukurluklar oluşturulmasıCKızılırmak'ın taşıdığı alüvyonları Samsun kıyılarında biriktirerek Bafra Deltası'nı oluşturmasıDÇoruh Nehri üzerine inşa edilen Yusufeli Barajı ile derin akarsu vadisinin göle dönüştürülmesiEOtoyol ve hızlı tren projelerinde dağların delinerek uzun tüneller ve yol yarmaları açılması

4. 4Yakın çevresindeki arazi kullanımını sürdürülebilirlik ilkelerine göre sorgulayan bir coğrafya öğrencisinin aşağıdaki uygulamalardan hangisini DOĞRU arazi kullanımına örnek göstermesi beklenir?

   ABirinci sınıf alüvyal taban arazilerinin organize sanayi bölgesi olarak imara açılmasıBDik eğimli yamaçların heyelan ve erozyonu önlemek amacıyla teraslanarak ağaçlandırılmasıCAkarsu taşkın yataklarının doldurularak üzerine çok katlı toplu konut siteleri inşa edilmesiDKıyı kumullarının ve lagün göllerinin turistik otel inşaatları için betonlaştırılmasıEAktif fay hatları üzerindeki gevşek alüvyon zeminlere ağır sanayi tesisleri kurulması

5. 5Yeryüzü şekilleri ile beşerî faaliyetler arasındaki etkileşimle ilgili aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirleyiniz.

   • Erzurum-Kars-Ardahan platolarında yüksekliğe bağlı yaz yağışları ve çayır bitki örtüsü büyükbaş mera hayvancılığını geliştirmiştir.DoğruYanlış
   • Türkiye'de dağların doğu-batı yönünde uzanması, kuzey-güney yönlü kara ve demir yolu yapım maliyetini doğu-batı yönüne göre düşürmüştür.DoğruYanlış
   • Kapadokya'daki peribacaları ve Denizli'deki Pamukkale travertenleri jeomorfolojik oluşumların turizm faaliyetlerine kazandırdığı değerlerdir.DoğruYanlış
   • Akarsular üzerine kurulan barajlar, akarsuyun denize taşıdığı alüvyon miktarını artırarak deltaların hızla büyümesini sağlar.DoğruYanlış
   • Deprem riskini azaltmak ve verimli toprakları korumak için yerleşmeler alüvyal ova tabanları yerine sağlam kayalık yamaçlara kurulmalıdır.DoğruYanlış

6. 6Aşağıdaki yeryüzü şekillerini ve coğrafi mekânları öne çıkan beşerî/ekonomik özellikleriyle eşleştiriniz.

   Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

   Çatalca-Kocaeli PlatosuTeke ve Taşeli PlatolarıOvit ve Zigana TünelleriOrdu-Giresun HavalimanıBatı Anadolu Grabenleri

   Kıyı gerisinde düz arazi bulunmaması nedeniyle deniz dolgusuyla inşa edilen ulaşım tesisiKırıklı fay hatları sayesinde jeotermal enerji üretiminin ve kaplıca turizminin geliştiği alanlarKarstik ve engebeli topoğrafyası nedeniyle tarım ve nüfusun seyrek, kıl keçisi yetiştiriciliğinin yaygın olduğu sahaDoğu Karadeniz kıyılarını Doğu Anadolu'ya bağlayan önemli ulaşım geçitleriAlçak aşınım yüzeyi ve ulaşım kavşağı olmasıyla Türkiye'nin en yoğun nüfuslu ve sanayileşmiş sahası

7. 7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun coğrafi kavramlarla tamamlayınız.

   epirojeneztaraçalamabuzullaşmaaraziGülekhidroelektrikantropojen
   1. İnsanın baraj, tünel, kıyı dolgusu ve maden ocaklarıyla yer şekillerini değiştiren bir güç olmasına etmen denir.
   2. Eğimin fazla olduğu yamaçlarda hem toprak erozyonunu önlemek hem de tarım yapmak amacıyla basamaklandırma yani uygulanır.
   3. Çukurova'yı Orta Toroslar üzerinden İç Anadolu'ya bağlayan tarihi ve stratejik geçidin adı Geçidi'dir.
   4. Doğu Anadolu'da akarsuların dar ve derin vadilerden yüksek eğimle akması enerji potansiyelini artırır.
   5. Arazinin eğim, toprak ve zemin özelliklerine göre sınıflandırılarak en uygun faaliyete ayrılmasına sürdürülebilir planlaması denir.
   Kontrol et

8. 8Yakın çevrenizde bulunan verimli bir alüvyal ovanın ve onu çevreleyen sağlam kayalık yamaçların yerleşme, sanayi, tarım ve afet yönetimi açısından nasıl planlanması gerektiğini 3 adımda sorgulayarak yapılandırınız.

   1. ipucunu göster