İçeriğe geç

10. sınıf · Coğrafya · 12. hafta (7-11 Aralık 2026)

Yeryüzü Şekilleri İle İlgili Gözlem ve Saha Çalışması Basamakları ve Yeryüzü Şekilleri İle Beşerî Faaliyetler Arasındaki Etkileşim (COĞ.10.3.4 & COĞ.10.3.5)

3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Coğrafya biliminin en önemli laboratuvarı bizzat doğanın kendisidir. İç ve dış kuvvetlerin etkileşimiyle oluşan dağları, vadileri, ovaları ve kıyıları yerinde gözlemlemek için gerçekleştirilen coğrafi saha çalışmaları, kuramsal bilgilerin gerçek arazi kanıtlarıyla doğrulanmasını sağlar. Öte yandan yeryüzü şekilleri fiziksel bir zemin olmanın ötesinde; insanın yerleştiği, tarım yaptığı, yollar açtığı ve kendi faaliyetleriyle de sürekli değiştirdiği dinamik bir yaşam alanıdır.

Yeryüzü Şekilleri İle İlgili Gözlem ve Saha Çalışması Basamakları

Saha Çalışması Öncesi Hazırlık: Jeomorfolojik bir saha çalışmasının başarılı olabilmesi sistemli bir ön hazırlık gerektirir. İlk olarak çalışmanın amacı ve araştırma soruları belirlenir (örneğin bir akarsu vadisindeki sekilerin veya kıyıdaki falezlerin oluşum sürecini incelemek). Ardından çalışma sahasına ait literatür taraması yapılır; büyük ölçekli topoğrafya haritaları, jeoloji haritaları, hava fotoğrafları ve uydu görüntüleri incelenir. Gözlem yapılacak güzergâh ve durak (istasyon) noktaları harita üzerinde işaretlenir; GPS cihazı, pusula, altimetre, eğimölçer (klinometre), jeolog çekici, büyüteç, fotoğraf makinesi ve gözlem formları hazırlanır; gerekli resmî izinler ve iş güvenliği önlemleri alınır.

Çalışma Sahasında Uygulama ve Bilgi Toplama: Arazide belirlenen istasyonlarda doğrudan gözlem yapılır. Yeryüzü şeklinin uzanışı, yamaç eğimi, bakı durumu ve yükseltisi ölçülür; kayaç, mineral, toprak veya tortul (sediman) örnekleri alınarak etiketlenir. Aşınım ve birikim izleri (tabakalaşma, çentik vadi, dev kazanı, birikinti konisi vb.) fotoğraflanır, basit arazi kesitleri (profilleri) çizilir ve tüm bulgular koordinatlarıyla birlikte arazi gözlem defterine kaydedilir.

Verilerin Çözümlenmesi, Tahmin ve Raporlama: Sahadan dönüldükten sonra toplanan veriler ve numuneler sınıflandırılır; Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) yazılımlarıyla harita ve grafiklere dönüştürülür. Yeryüzü şeklini oluşturan doğal süreçler (tektonizma, akarsu aşındırması, karstlaşma vb.) çözümlenir; mevcut süreçlerin devam etmesi hâlinde şeklin gelecekte nasıl değişeceğine dair bilimsel tahminlerde bulunulur ve sonuçlar görsellerle desteklenen bir saha araştırma raporu hâline getirilir.

COĞRAFİ SAHA ÇALIŞMASI BASAMAKLARI (COĞ.10.3.4) 1. SAHA ÖNCESİ HAZIRLIK • Amaç ve araştırma sorusu belirleme • Literatür ve önceki çalışmaları tarama • Topoğrafya ve jeoloji haritası temini • Güzergâh ve istasyon planlaması • Araç-gereç (GPS, pusula, altimetre) • İzinler ve güvenlik tedbirleri 2. SAHADA UYGULAMA VE VERİ • Doğrudan arazi gözlemi yapma • Kayaç, toprak ve tortul numunesi • GPS ile konum ve yükselti ölçümü • Eğim, bakı ve doğrultu ölçümü • Fotoğraflama ve arazi kesiti çizimi • Gözlem formuna verileri kaydetme 3. ÇÖZÜMLEME VE RAPORLAMA • Toplanan verileri sınıflandırma • CBS ve sanal küre ile haritalama • Doğal süreç-şekil ilişkisini kurma • Gelecekteki değişimi tahmin etme • Görsel, profil ve tablo oluşturma • Saha araştırma raporunu sunma Arazide gidilemeyen durumlarda CBS, uydu görüntüleri ve sayısal yükselti modelleriyle Sanal Saha Çalışması yapılır.
🔍 Büyütmek için dokunun

Yeryüzü Şekillerinin Beşerî ve Ekonomik Faaliyetlere Etkisi

Yerleşme ve Nüfus Dağılışına Etkisi: Yükselti, eğim ve engebenin fazla olduğu dağlık alanlarda (örneğin Doğu Anadolu, Doğu Karadeniz'in iç kesimleri, Teke ve Taşeli platoları) tarım alanları kısıtlı, ulaşım güç ve iklim sert olduğundan nüfus seyrek; su kaynaklarının bol ve arazinin parçalı olduğu Karadeniz yamaçlarında ise dağınık yerleşme dokusu yaygındır. Buna karşılık alüvyal ovalar, çöküntü (graben) ovaları ve alçak kıyı düzlükleri (Çukurova, Bursa, Gediz, Bafra ovaları) yoğun nüfuslu ve toplu yerleşmelerin geliştiği alanlardır.

Tarım ve Hayvancılığa Etkisi: Düz ve verimli alüvyal ovalarda makineli tarım ve sulamalı endüstriyel tarım kolaylıkla yapılırken, eğimin yüksek olduğu dağlık sahalarda tarım alanları dar ve parçalı olduğundan makineli tarım zorlaşır. Yüksek dağ çayırları ve platolar (Erzurum-Kars ve Ardahan platoları) büyükbaş mera hayvancılığına ve yaylacılık faaliyetlerine; İç Anadolu'daki yatay duruşlu platolar (Cihanbeyli, Obruk, Haymana) ise tahıl tarımı ve küçükbaş hayvancılığa elverişli ortam sunar.

Ulaşım, Sanayi ve Turizme Etkisi: Türkiye'de dağların Karadeniz ve Akdeniz'de kıyıya paralel, genel olarak doğu-batı doğrultusunda uzanması; ulaşım hatlarının doğu-batı yönünde kolay uzanmasına, kuzey-güney yönünde ise doğal geçitler (Zigana, Kop, Gülek, Çubuk, Sertavul) ve tünellerle sağlanmasına yol açmıştır. Aşınım düzlüğü niteliğindeki Çatalca-Kocaeli Platosu ise az eğimli yapısı ve ulaşım kolaylığıyla Türkiye'nin en yoğun sanayi ve ticaret merkezine dönüşmüştür. Peri bacaları, travertenler, kanyon vadiler, mağaralar ve yüksek zirveler ise jeoturizm, doğa ve kış turizmi potansiyeli oluşturur.

YERYÜZÜ ŞEKİLLERİNİN BEŞERÎ FAALİYETLERE ETKİSİ (COĞ.10.3.5) DAĞLIK VE ENGEBELİ ALANLAR • Nüfus seyrek, yerleşme dağınıktır • Tarım alanları dar ve parçalıdır • Yol yapım maliyeti çok yüksektir • Yaylacılık, mera hayvancılığı gelişir • Hidroelektrik potansiyel ve kış turizmi OVALAR VE ALÜVYAL TABANLAR • Nüfus yoğun, yerleşme topludur • Tarımsal üretim ve makineli tarım • Ulaşım ağları sık ve maliyeti düşüktür • Tarıma dayalı sanayi ve ticaret • Örnek: Çukurova, Gediz, Bafra ovaları PLATOLAR VE KIYI KUŞAĞI • Platolarda tahıl tarımı ve küçükbaş • Yüksek platolarda büyükbaş mera • Çatalca-Kocaeli: Sanayi ve ulaşım • Koy, körfez ve kıyılarda liman-turizm • Karstik ve volkanik şekiller: Jeoturizm Yükselti, eğim, bakı ve dağların uzanışı; yerleşme, ulaşım, tarım ve turizm faaliyetlerini doğrudan yönlendirir.
🔍 Büyütmek için dokunun

Beşerî Faaliyetlerin Yeryüzü Şekillerine Etkisi ve Arazi Kullanımı

Antropojenik Jeomorfoloji (İnsanın Şekillendirici Rolü): Teknolojinin gelişmesiyle birlikte insan, yeryüzü şekillerinden etkilenen bir varlık olmanın yanı sıra yeryüzünü doğrudan değiştiren antropojenik bir etken hâline gelmiştir. Ulaşımı kolaylaştırmak için dağların delinerek tünellerin (Ovit, Zigana, Avrasya), derin vadilerin üzerinde viyadük ve köprülerin inşa edilmesi topoğrafyadaki doğal engelleri aşmaktadır.

Kıyı Dolguları, Madencilik ve Barajlar: Deniz kıyılarının doldurulmasıyla inşa edilen havalimanları (Ordu-Giresun ve Rize-Artvin havalimanları), limanlar ve sahil yolları kıyı çizgisini değiştirmektedir. Açık işletme maden ve taş ocakları doğal yamaçları ve tepeleri ortadan kaldırırken, akarsular üzerine kurulan dev barajlar derin vadileri göl çanaklarına dönüştürmekte ve deltaya taşınan alüvyon miktarını azaltmaktadır.

Yanlış Arazi Kullanımı ve Çevresel Riskler: Binlerce yılda oluşan birinci sınıf tarım arazisi niteliğindeki alüvyal ovaların ve deltaların sanayi tesisleri ile yoğun kentsel yerleşmeye açılması geri dönüşü olmayan toprak kaybına yol açar. Dere yataklarının doldurularak imara açılması sel ve taşkınlara, dik yamaçların altının yol veya bina yapımı için oyulması ise heyelan ve kaya düşmesi felaketlerine davetiye çıkarır.

BEŞERÎ FAALİYETLERİN YERYÜZÜ ŞEKİLLERİNE ETKİSİ VE SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK ANTROPOJENİK (İNSAN KAYNAKLI) MÜDAHALELER • Tünel, viyadük, köprü ve geçit inşası (ulaşım) • Kıyı dolgusu ile havalimanı, liman ve yol yapımı • Açık işletme maden ocakları ve taş ocakları • Baraj gölleriyle akarsu vadilerinin su altında kalması • Eğimli yamaçların taraçalandırılması (sekileme) YANLIŞ ARAZİ KULLANIMI VE DOĞAL RİSKLER • Verimli alüvyal ovaların sanayi ve konuta açılması • Dere yataklarının doldurulması → Sel ve taşkın • Yamaç dengesinin bozulması → Heyelan ve kaya düşmesi • Bitki örtüsü tahribi → Hızlandırılmış toprak erozyonu • Çözüm: Arazi yetenek sınıflamasına uygun planlama İnsan doğanın şekillendirici bir paydaşı (antropojenik etken) haline gelmiştir; sürdürülebilir planlama şarttır.
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Yakın çevresindeki bir kanyon vadinin oluşumunu incelemek isteyen bir coğrafya öğrenci grubunun 'saha çalışması öncesinde (hazırlık aşamasında)' yapması gereken dört temel çalışmayı yazınız.

    Cevabı göster

    1) Çalışmanın amacını ve araştırma sorularını belirlemek. 2) Vadinin bulunduğu sahaya ait literatür taraması yapmak, topoğrafya ve jeoloji haritalarını incelemek. 3) Güzergâhı ve gözlem yapılacak istasyon noktalarını harita üzerinde planlamak. 4) Sahada kullanılacak araç-gereçleri (GPS, pusula, altimetre, fotoğraf makinesi, gözlem formu) hazırlamak ve gerekli izinleri almak.

  2. Örnek 2Fiziki olarak gidilmesi zor olan yüksek dağlık veya buzul sahalarındaki yeryüzü şekillerini incelemek için hangi yöntem ve dijital araçlar kullanılır?

    Cevabı göster

    Sanal saha çalışması yöntemi kullanılır. Bu süreçte Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) yazılımları, üç boyutlu sanal küre uygulamaları, yüksek çözünürlüklü uydu görüntüleri, hava fotoğrafları ve Sayısal Yükselti Modelleri (SYM/DEM) üzerinden eğim, yükselti, profil ve alan analizleri yapılır.

  3. Örnek 3Türkiye'de dağların genel olarak doğu-batı doğrultusunda ve Karadeniz ile Akdeniz'de kıyıya paralel uzanmasının 'ulaşım faaliyetleri' üzerindeki etkisini açıklayınız.

    Cevabı göster

    Dağların uzanış doğrultusu nedeniyle Türkiye'de doğu-batı yönlü kara ve demir yolu ulaşımı vadi ve oluklar boyunca daha kolay ve düşük maliyetle yapılır. Kuzey-güney yönlü ulaşım ise kıyı ile iç kesimler arasında sıra dağlar engel oluşturduğu için zorlaşır; yol yapım maliyeti artar ve ulaşım doğal geçitler (Gülek, Sertavul, Zigana, Kop) ile tüneller aracılığıyla sağlanır.

  4. Örnek 4Erzurum-Kars Platosu ile Çatalca-Kocaeli Platosu'nun yeryüzü şekilleri ve yükselti özelliklerinin bu iki sahadaki ekonomik faaliyetleri nasıl farklılaştırdığını karşılaştırınız.

    Cevabı göster

    Erzurum-Kars Platosu yaklaşık 1800-2000 m yükseltiye sahip lav örtülü yüksek bir plato olduğundan yaz yağışlarıyla gürleşen çayırlarda büyükbaş mera hayvancılığı ön plana çıkmıştır. Çatalca-Kocaeli Platosu ise deniz seviyesine yakın, az eğimli bir aşınım düzlüğü olduğu ve önemli ulaşım yollarının kavşağında yer aldığı için yoğun sanayi, ticaret, ulaşım ve kentsel yerleşme alanına dönüşmüştür.

  5. Örnek 5İnsanın yeryüzü şekillerini doğrudan değiştiren 'antropojenik bir jeomorfolojik etken' hâline geldiğini kanıtlayan Türkiye'den üç somut örnek veriniz.

    Cevabı göster

    1) Karadeniz kıyısında denizin taş ve toprakla doldurulmasıyla Ordu-Giresun ve Rize-Artvin havalimanlarının inşa edilmesi (kıyı çizgisinin değişmesi). 2) Doğu Karadeniz dağlarının delinerek Ovit ve yeni Zigana tünellerinin açılması. 3) Çoruh Nehri üzerindeki derin vadilere Yusufeli ve Deriner gibi dev barajlar kurularak vadi tabanlarının göl çanağına dönüştürülmesi.

  6. Örnek 6Verimli alüvyal ovaların ve akarsu taşkın yataklarının yoğun sanayi ve konut yerleşmesine açılmasının yol açacağı ekonomik ve doğal sorunları değerlendiriniz.

    Cevabı göster

    Ekonomik açıdan, binlerce yılda oluşan birinci sınıf verimli tarım toprakları betonlaşarak kaybedilir ve tarımsal üretim ile gıda güvenliği zarar görür. Doğal risk açısından ise akarsu taşkın yatakları daraltıldığı için şiddetli yağışlarda sel ve taşkın felaketleri yaşanır; ayrıca gevşek alüvyal zeminler deprem dalgalarını büyüttüğü için binalarda yıkım riski çok yüksek olur.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Bir akarsu havzasındaki aşınım ve birikim şekillerini incelemek üzere planlanan coğrafi saha çalışmasında aşağıdaki uygulamalardan hangisi 'sahada uygulama ve veri toplama' aşamasında gerçekleştirilir?

  2. 2Türkiye'de kıyı ile iç kesimler arasındaki kara yolu ulaşımında Zigana, Kop, Gülek, Sertavul ve Çubuk gibi doğal geçitlere ve uzun tünellere ihtiyaç duyulmasının temel jeomorfolojik nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

  3. 3Aşağıdakilerden hangisi yeryüzü şekillerinin beşerî faaliyetleri etkilemesine değil, beşerî faaliyetlerin yeryüzü şekillerini değiştirmesine (antropojenik etkiye) örnek gösterilebilir?

  4. 4Bir saha çalışmasında arazide yamaç eğimini ve tabakaların dalım açısını ölçmek için kullanılan temel arazi ölçüm aracı aşağıdakilerden hangisidir?

  5. 5

    • Coğrafi saha çalışmasının ilk basamağı, çalışma amacının belirlenmesi ve literatür-harita taramasının yapıldığı hazırlık aşamasıdır.
    • Dağlık ve engebeli alanlarda tarım arazileri geniş ve bütünlüklü olduğu için makineli tarım çok kolay yapılır.
    • Uzak veya tehlikeli arazilerin CBS, uydu görüntüleri ve sayısal yükselti modelleriyle incelenmesine sanal saha çalışması denir.
    • Birinci sınıf alüvyal delta ovalarının ağır sanayi tesislerine ve yoğun konut inşaatına açılması sürdürülebilir arazi kullanımına uygundur.
    • Açık işletme maden ocakları, tünel inşaatları ve kıyı dolguları insanın topoğrafyayı değiştiren antropojenik etkileri arasında yer alır.

  6. 6

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7

    1. Saha çalışmasından elde edilen verilerin CBS ile haritalandırılıp gelecekteki değişim tahminlerinin sunulduğu son aşamaya aşaması denir.
    2. Arazide enlem, boylam ve yükselti koordinatlarını uydular yardımıyla belirleyen cihaza adı verilir.
    3. Türkiye'de dağların güney yamaçlarının güneş ışınlarını daha büyük açıyla alması nedeniyle yerleşmelerin bu yamaçlarda yoğunlaşması faktörünün etkisidir.
    4. Deniz seviyesine yakın bir aşınım düzlüğü olan Platosu, Türkiye'de sanayi, ticaret ve ulaşımın en yoğun olduğu sahadır.
    5. Akarsu vadilerinin ve taşkın yataklarının yerleşmeye açılması, şiddetli yağışlarda ve taşkın afetlerinin yıkıcı etkisini artırır.

  8. 8Yaşadığınız ildeki bir akarsu vadisi ve çevresindeki alüvyal ovada, yeryüzü şekilleri ile beşerî faaliyetler arasındaki karşılıklı etkileşimi sorgulamak için 'hazırlık - sahada gözlem - çözümleme ve öneri' basamaklarını içeren bir araştırma planı oluşturunuz.

Kısaca

  • Yeryüzü şekillerini inceleyen coğrafi saha çalışmaları; saha öncesi hazırlık, sahada uygulama (veri toplama) ve çözümleme-tahmin-raporlama olmak üzere üç temel aşamada yürütülür.
  • Gidilmesi güç arazilerde CBS, üç boyutlu sanal küre uygulamaları, uydu görüntüleri ve sayısal yükselti modelleriyle (SYM) sanal saha çalışmaları gerçekleştirilir.
  • Yükselti, eğim, bakı ve dağların uzanış doğrultusu; nüfus dağılışını, yerleşme dokusunu (toplu/dağınık), tarım yöntemlerini, ulaşım maliyetini ve turizm türlerini doğrudan etkiler.
  • İnsan; açtığı tüneller, kurduğu barajlar, yaptığı kıyı dolguları ve maden ocaklarıyla yeryüzü şekillerini değiştiren antropojenik bir etken hâline gelmiştir.
  • Alüvyal ovaların yapılaşmaya açılması ve dere yataklarının daraltılması gibi yanlış arazi kullanımları, toprak kaybına ve sel-heyelan afetlerine yol açtığından planlama arazi yetenek sınıflamasına göre yapılmalıdır.

Bu dersin öteki kaynakları