10. Sınıf Coğrafya 17. Hafta: Yerleşmelerin Fonksiyonları: Fonksiyonu Belirleyen Değişkenler ve Türkiye ile Dünyadaki Yerleşmelerin Sınıflandırılması

Yerleşme Fonksiyonu Kavramı ve Fonksiyonu Belirleyen Değişkenler

Her yerleşme, içinde yaşayan insanların geçimini sağlamak ve çevresine bir şey sunmak için vardır. Coğrafyada bir yerleşmenin halkının büyük bölümünün çalıştığı ve o yerleşmeyi çevresinden ayıran işleve yerleşme fonksiyonu denir. Bir kentte tarım, sanayi, ticaret, eğitim ve turizm aynı anda görülebilir; ancak bunlardan biri genellikle öne çıkar ve kentin kimliğini oluşturur. En fazla kişinin çalıştığı ve kentin ekonomisini sürükleyen işleve temel (baskın) fonksiyon, onun yanında varlığını sürdüren diğer işlevlere ise ek (yardımcı) fonksiyon denir. Örneğin Antalya'nın temel fonksiyonu turizmdir; seracılık ve narenciye tarımı, ticaret ve liman ise ek fonksiyonlarıdır.

Bir yerleşmenin hangi fonksiyonu üstleneceğini rastlantı değil, birbirini etkileyen değişkenler belirler. Bu değişkenlerin bir kısmı doğal kökenlidir: İklim tarım ürünlerini ve turizm türünü, yer şekilleri ulaşımı ve kayak gibi etkinlikleri, kıyı konumu limancılığı ve balıkçılığı, yer altındaki maden ve enerji kaynakları madenciliği, sıcak su kaynakları termal turizmi belirler. Diğer kısmı ise beşerî ve ekonomik kökenlidir: Yolların kesiştiği konum, demir yolu ve otoyol bağlantısı, sermaye birikimi, nitelikli iş gücü, devletin aldığı siyasi kararlar (başkent seçimi, sanayi yatırımı, üniversite kurulması), tarihî ve dinî miras ile teknoloji. Doğal değişkenler bir fırsatı ortaya koyar, beşerî değişkenler ise o fırsatın kullanılıp kullanılmayacağını belirler.

Yerleşmeleri fonksiyonlarına göre sınıflandırmak için coğrafyacılar dört adımlı bir yol izler. Önce yerleşmenin konumu, kaynakları ve ekonomik etkinlikleri incelenerek etkili değişkenler belirlenir. Sonra bu değişkenlerin hangisinin doğal, hangisinin beşerî olduğu ve hangisinin daha etkili olduğu ayrıştırılır. Ardından değişkenler ve faaliyetler gruplar hâlinde tasnif edilir. Son olarak en önemli ölçüt olan istihdam (çalışan nüfusun sektörlere dağılımı) verisine bakılarak yerleşme bir fonksiyon adıyla etiketlenir. Çalışanların belirgin bir çoğunluğu tek bir sektörde toplanıyorsa yerleşme o sektörün adıyla anılır; çalışanlar birkaç sektöre dengeli dağılıyorsa yerleşme çok fonksiyonlu kabul edilir.

Değişken Grubu	Değişken	Ortaya Çıkardığı Fonksiyon	Örnek
Doğal	İklim ve toprak	Tarım, deniz-kum-güneş turizmi	Rize (çay), Antalya
Doğal	Yer şekilleri ve kar örtüsü	Kış turizmi, hayvancılık	Erzurum Palandöken, Kars
Doğal	Maden ve enerji kaynakları	Madencilik, enerji	Zonguldak, Soma, Batman
Doğal	Kıyı ve korunaklı koy	Liman, balıkçılık	Mersin, Karadeniz kıyı köyleri
Doğal	Sıcak su kaynakları	Termal turizm, sağlık	Afyonkarahisar, Pamukkale
Beşerî	Konum ve ulaşım kavşağı	Ulaşım, ticaret	Eskişehir, Gaziantep
Beşerî	Siyasi karar	Yönetim, askerî, eğitim	Ankara, Canberra, Gölcük
Beşerî	Tarih, din ve kültür mirası	Dinî ve kültürel fonksiyon, turizm	Mekke, Konya, Nevşehir
Ekonomik	Sermaye, iş gücü, teknoloji	Sanayi, finans	Kocaeli, Bursa, Ruhr

🔍 Büyütmek için dokunun

Doğal Kaynağa Dayalı Fonksiyonlar: Tarım, Hayvancılık, Ormancılık, Balıkçılık ve Madencilik

Kırsal yerleşmelerin büyük bölümü ve bazı kentler, ekonomisini doğrudan doğadan elde edilen ürünlere dayandırır. Bu yerleşmelerde fonksiyonu belirleyen en güçlü değişken doğal kaynağın kendisidir. Tarım fonksiyonu iklim, toprak, su ve düz araziye bağlıdır. Doğu Karadeniz'in bol yağışlı ve nemli ikliminde Rize çevresindeki yerleşmeler çay, Ordu ve Giresun çevresindekiler fındık tarımıyla geçimini sağlar. Konya Ovası tahıl, GAP sulamalarıyla dönüşen Harran Ovası (Şanlıurfa) pamuk, Antalya ve Mersin kıyıları ise seracılık ve narenciye ile tanınır. Dünyada ABD'nin Orta Batı ovalarındaki tahıl kasabaları, Hindistan ve Güneydoğu Asya'daki çeltik köyleri tarım fonksiyonlu yerleşmelere örnektir.

Hayvancılık fonksiyonu geniş otlak ve çayırların bulunduğu, yaz yağışlarıyla yeşeren yüksek platolarda belirgindir. Kars, Ardahan ve Erzurum çevresindeki köyler büyükbaş hayvancılık, süt ve et ürünleriyle geçinir; Kars kaşarı ve Erzurum'un hayvan pazarları bu fonksiyonun ekonomik yansımalarıdır. Dağlık alanlarda mevsimlik olarak kullanılan yayla ve oba yerleşmeleri de hayvancılıkla doğrudan ilişkilidir. Ormancılık fonksiyonu geniş ormanların bulunduğu Kastamonu, Bolu ve Batı Karadeniz'in iç kesimlerindeki köylerde görülür; kereste, mobilya ve orman ürünleri bu yerleşmelerin ekonomisini oluşturur. Balıkçılık fonksiyonu ise kıyıdaki korunaklı koylara ve balık bakımından zengin denizlere bağlıdır: Karadeniz kıyısındaki balıkçı köyleri hamsi avcılığıyla, Norveç'in fiyort kıyılarındaki köyler ise morina avcılığıyla bilinir.

Madencilik fonksiyonu, yer altındaki maden ve enerji kaynaklarının çıkarıldığı yerlerde gelişir ve çoğu zaman kentleşmeyi en hızlı başlatan fonksiyondur. Zonguldak taşkömürü, Soma (Manisa) linyit, Divriği (Sivas) demir, Murgul (Artvin) bakır yataklarıyla anılır; Batman ise 20. yüzyılın ortasında petrolün bulunmasıyla küçük bir köyden kente dönüşmüştür. Dünyada İsveç'teki Kiruna demir, Güney Afrika'daki Johannesburg altın, Rusya'daki Norilsk nikel madenleri çevresinde gelişmiştir. Bu fonksiyonun en önemli özelliği kaynağa bağımlılıktır: Kaynak tükendiğinde veya maliyeti arttığında yerleşme ya yeni bir fonksiyon bulur ya da nüfus kaybeder. Kiruna'da maden galerilerinin kent altına doğru genişlemesi nedeniyle kent merkezinin aşamalı olarak taşınması, madenin yerleşme üzerindeki belirleyiciliğini çarpıcı biçimde gösterir.

Fonksiyon	Belirleyici Doğal Değişken	Türkiye'den Örnek	Dünyadan Örnek
Tarım	İklim, toprak, su, düz arazi	Rize (çay), Ordu (fındık), Konya (tahıl), Harran (pamuk)	ABD Orta Batı tahıl kasabaları, Asya çeltik köyleri
Hayvancılık	Geniş çayır ve otlaklar	Kars, Ardahan, Erzurum	Arjantin pampaları, Moğolistan bozkırları
Ormancılık	Geniş orman alanları	Kastamonu, Bolu çevresi	Kanada ve İskandinav orman kasabaları
Balıkçılık	Kıyı, korunaklı koy, zengin balık yatakları	Karadeniz ve Ege kıyı köyleri	Norveç fiyort köyleri
Madencilik	Maden ve enerji yatakları	Zonguldak, Soma, Divriği, Murgul, Batman	Kiruna, Johannesburg, Norilsk

🔍 Büyütmek için dokunun

Sanayi, Ticaret, Liman ve Ulaşım Fonksiyonlu Yerleşmeler

Sanayi fonksiyonlu yerleşmelerde çalışan nüfusun önemli bir bölümü fabrikalarda ve atölyelerde üretim yapar. Sanayinin yer seçiminde hammaddeye yakınlık, enerji, ulaşım, sermaye, nitelikli iş gücü ve pazara yakınlık gibi değişkenler etkilidir. Türkiye'de Kocaeli petrol rafinerisi, otomotiv ve kimya sanayisi; Bursa otomotiv ve tekstil; Gaziantep tekstil ve gıda; Kayseri mobilya ve metal; Karabük ise 1930'ların sonunda kurulan demir-çelik fabrikasıyla sanayi kenti kimliği kazanmıştır. Karabük'te fabrika, yakındaki Zonguldak kömürüne ve demir yoluna yakınlık nedeniyle seçilmiş; yani doğal ve beşerî değişkenler bir arada etkili olmuştur. Dünyada Almanya'daki Ruhr Bölgesi kömür yatakları ve Ren Nehri ulaşımı sayesinde ağır sanayinin, ABD'deki Detroit ise otomotiv sanayisinin merkezi olmuştur.

Ticaret fonksiyonlu yerleşmeler, malların alınıp satıldığı, pazar ve borsaların toplandığı yerlerdir. Bu fonksiyonu en çok konum belirler: Farklı bölgelerin ürünlerinin buluştuğu yol kavşakları, sınır kapıları ve kıyılar ticareti çeker. Tarihî İpek Yolu üzerindeki kentler, Kapalıçarşı'sıyla İstanbul ve Orta Doğu ile ticaret bağlarıyla Gaziantep bu fonksiyonun Türkiye'deki örnekleridir. Ticaretin denizle buluştuğu yerlerde liman fonksiyonu gelişir. Liman kentlerinin gelişmesinde korunaklı kıyı, derin su ve geniş bir hinterland (limanın mal alıp verdiği art bölge) belirleyicidir. Mersin, İzmir ve İstanbul Türkiye'nin; Hollanda'daki Rotterdam Avrupa'nın, Çin'deki Şanghay ise dünyanın en işlek limanları arasında yer alır.

Ulaşım fonksiyonlu yerleşmeler, kara, demir, deniz ve hava yollarının kesiştiği ve aktarma yapılan düğüm noktalarıdır. Bu yerleşmelerde depolama, lojistik, bakım-onarım ve aktarma işlerinde çalışanların payı yüksektir. Türkiye'de Eskişehir ve Afyonkarahisar demir yolu kavşakları olarak gelişmiş; Eskişehir'de bu fonksiyon zamanla demir yolu araçları ve havacılık sanayisini de doğurmuştur. Dünyada ABD'deki Chicago 19. yüzyılda demir yollarının ve Büyük Göller su yolunun buluştuğu noktada büyümüştür. Günümüzde Dubai, Frankfurt ve İstanbul gibi büyük havalimanı aktarma merkezleri de ulaşım fonksiyonunun yeni biçimidir. Ulaşım fonksiyonu genellikle tek başına kalmaz; kavşak noktasına gelen yolcu ve yük zamanla ticareti ve sanayiyi de çeker.

Fonksiyon	Belirleyici Değişken	Türkiye'den Örnek	Dünyadan Örnek
Sanayi	Hammadde, enerji, sermaye, iş gücü, ulaşım, pazar	Kocaeli, Bursa, Gaziantep, Kayseri, Karabük	Ruhr Bölgesi, Detroit
Ticaret	Yol kavşağı, sınır kapısı, pazar ve borsa	İstanbul, Gaziantep	Hong Kong, Dubai
Liman	Korunaklı kıyı, derin su, geniş hinterland	Mersin, İzmir, İstanbul	Rotterdam, Şanghay, Singapur
Ulaşım (kara-demir yolu)	Yolların kesiştiği düğüm noktası	Eskişehir, Afyonkarahisar	Chicago
Ulaşım (hava aktarma)	Kıtalar arası konum, büyük havalimanı yatırımı	İstanbul	Frankfurt, Dubai

🔍 Büyütmek için dokunun

Hizmet Fonksiyonları: Yönetim, Eğitim, Sağlık ve Askerî Yerleşmeler

Bazı yerleşmelerin kimliğini üretim değil hizmet belirler. Bunların başında yönetim (idari) fonksiyonu gelir. Başkentler ve il merkezleri; bakanlıklar, meclis, mahkemeler, büyükelçilikler ve kamu kurumları nedeniyle çok sayıda memur ve hizmet çalışanı barındırır. Bu fonksiyonu doğal değişkenlerden çok siyasi karar belirler. Ankara, Kurtuluş Savaşı'ndaki merkezî ve güvenli konumu nedeniyle 13 Ekim 1923'te başkent ilan edilmiş, küçük bir Anadolu kentinden yönetim fonksiyonlu bir metropole dönüşmüştür. Dünyada ABD'nin başkenti Washington, Avustralya'nın başkenti Canberra ve Brezilya'nın planlı başkenti Brasília da siyasi kararla yönetim fonksiyonu kazanmıştır. Brüksel Avrupa Birliği kurumlarına, Cenevre birçok uluslararası kuruluşa ev sahipliği yaparak uluslararası yönetim fonksiyonu üstlenmiştir.

Eğitim fonksiyonlu yerleşmelerde üniversiteler ve okullar kent ekonomisinin merkezindedir; öğrenciler ve akademisyenler konut, ulaşım ve ticaret talebini canlandırır. İngiltere'deki Oxford ve Cambridge, yüzyıllardır üniversiteleri çevresinde şekillenen kentlerin dünyadaki en bilinen örnekleridir. Türkiye'de Eskişehir ve Isparta gibi kentlerde üniversite öğrencilerinin nüfusa oranı yüksektir ve eğitim önemli bir ek fonksiyondur. Sağlık fonksiyonu ise büyük hastane ve araştırma merkezleri ya da şifalı su kaynakları çevresinde gelişir. ABD'deki Rochester (Minnesota) kentinin ekonomisi büyük bir tıp merkezi çevresinde biçimlenmiştir; Türkiye'de Afyonkarahisar, Yalova ve Kızılcahamam gibi kaplıca yerleşmeleri termal sağlık hizmetiyle öne çıkar.

Askerî fonksiyon, sınırların korunması ve stratejik noktaların denetimi gibi savunma ihtiyaçlarından doğar. Tarihte kaleler ve sınır boylarındaki garnizon şehirleri bu fonksiyonu taşımıştır; günümüzde ise büyük askerî üsler, deniz üsleri ve askerî okullar yerleşmelerin ekonomisinde belirleyici olabilir. Türkiye'de Gölcük deniz üssü ve tersaneleriyle, Kırıkkale ise savunma sanayisi tesisleriyle bu fonksiyonla ilişkilendirilir. Hizmet fonksiyonlarının ortak özelliği, doğal kaynağa bağlı olmamaları nedeniyle daha istikrarlı olmalarıdır; ancak bir kurumun taşınması veya kapanması yerleşmeyi derinden etkileyebilir. Bu nedenle başkentler ve üniversite kentleri zamanla ticaret, sanayi ve kültür gibi ek fonksiyonlar kazanarak çok fonksiyonlu hâle gelir.

Hizmet Fonksiyonu	Belirleyici Değişken	Türkiye'den Örnek	Dünyadan Örnek
Yönetim (ulusal)	Siyasi karar, merkezî ve güvenli konum	Ankara	Washington, Canberra, Brasília
Yönetim (uluslararası)	Uluslararası kuruluşların yer seçimi	-	Brüksel, Cenevre
Eğitim	Üniversite yatırımı, akademik gelenek	Eskişehir, Isparta	Oxford, Cambridge
Sağlık	Büyük hastane, şifalı su kaynağı	Afyonkarahisar, Yalova, Kızılcahamam	Rochester (ABD)
Askerî	Stratejik konum, savunma ihtiyacı	Gölcük, Kırıkkale	Büyük deniz üsleri olan liman kentleri

🔍 Büyütmek için dokunun

Dinî, Kültürel ve Turizm Fonksiyonlu Yerleşmeler

Bazı yerleşmeler, inanç ve kültür açısından taşıdıkları anlam nedeniyle milyonlarca insanı kendine çeker. Dinî fonksiyonlu yerleşmelerde kutsal mekânlar ve ziyaret yerleri kentin ekonomisini ve mekânsal düzenini belirler. Müslümanlar için Mekke (Kâbe) ve Medine, Hristiyan Katolikler için Vatikan, üç büyük din için de Kudüs bu fonksiyonun dünyadaki en bilinen örnekleridir. Hac döneminde Mekke'nin nüfusunun kısa sürede katlanması, ulaşım, konaklama ve hizmet sektörünün bu fonksiyon etrafında örgütlendiğini gösterir. Türkiye'de Mevlânâ Müzesi ile Konya, Balıklıgöl ve Peygamberler şehri olarak anılan Şanlıurfa ve İstanbul'daki Eyüp Sultan çevresi dinî-kültürel fonksiyonla öne çıkar.

Turizm fonksiyonlu yerleşmelerde konaklama, yeme-içme, ulaşım ve rehberlik gibi turizme bağlı işlerde çalışanların payı yüksektir. Turizm fonksiyonunu belirleyen değişkenler çeşitlidir ve turizm türünü de bunlar belirler. Yazları sıcak ve kurak, güneşli gün sayısı fazla olan Akdeniz iklimi ile temiz deniz ve kumsallar deniz-kum-güneş turizmini doğurur: Antalya, Alanya, Bodrum ve Marmaris bunun örnekleridir. Yüksek dağlarda uzun süre kalan kar örtüsü kış turizmini geliştirir: Erzurum'daki Palandöken, Bursa'daki Uludağ ve Kars'taki Sarıkamış kayak merkezleri bu fonksiyonu taşır. Fay hatları boyunca çıkan sıcak su kaynakları termal turizmi başlatır: Afyonkarahisar ve Denizli'deki Pamukkale travertenleri bunun örnekleridir.

Turizmde beşerî değişkenler de belirleyicidir. Tarihî ve kültürel miras kültür turizmini doğurur: Peri bacaları ve yer altı şehirleriyle Kapadokya (Nevşehir), Efes Antik Kenti ile Selçuk (İzmir), tarihî yarımadasıyla İstanbul; dünyada ise Roma, Paris ve geçen hafta incelediğimiz Venedik bu türün örnekleridir. ABD'deki Las Vegas gibi bazı kentler ise çöl ortasında tamamen eğlence ve kongre yatırımlarıyla turizm kenti olmuştur; bu örnekte doğal değişken değil sermaye ve yatırım belirleyicidir. Turizm fonksiyonunun önemli bir özelliği mevsimlik olabilmesidir: Kıyı turizm kentlerinin nüfusu yazın birkaç katına çıkarken kışın azalır. Bu durum altyapının yaz nüfusuna göre planlanmasını gerektirir ve aşırı yapılaşma, su kıtlığı, kıyı kirliliği gibi sürdürülebilirlik sorunlarına yol açabilir.

Fonksiyon / Turizm Türü	Belirleyici Değişken	Türkiye'den Örnek	Dünyadan Örnek
Dinî fonksiyon	Kutsal mekân, inanç merkezi	Konya, Şanlıurfa, Eyüp (İstanbul)	Mekke, Medine, Kudüs, Vatikan
Deniz-kum-güneş turizmi	Akdeniz iklimi, kumsal, temiz deniz	Antalya, Alanya, Bodrum, Marmaris	İspanya'nın Akdeniz kıyıları
Kış turizmi	Yüksek dağ, uzun süreli kar örtüsü	Palandöken (Erzurum), Uludağ (Bursa), Sarıkamış	Alp Dağları kayak kasabaları
Termal turizm	Fay hattı boyunca sıcak su kaynakları	Afyonkarahisar, Pamukkale (Denizli)	Budapeşte'nin kaplıcaları
Kültür turizmi	Tarihî ve kültürel miras	Nevşehir (Kapadokya), Selçuk (Efes), İstanbul	Roma, Paris, Venedik
Eğlence-kongre turizmi	Sermaye ve yatırım	İstanbul (kongre merkezleri)	Las Vegas

🔍 Büyütmek için dokunun

Çok Fonksiyonlu Kentler, Fonksiyon Değişimi ve İstihdam Verisiyle Etiketleme

Büyük kentler tek bir işleve sığmaz. İstanbul; Türkiye'nin en büyük sanayi, ticaret, finans, liman, ulaşım, eğitim, sağlık, kültür ve turizm merkezidir. Dünyada New York, Tokyo, Londra ve Paris de benzer biçimde çok sayıda fonksiyonu bir arada taşır. Bu kentlere çok fonksiyonlu kent denir. Çok fonksiyonluluğun temelinde güçlü bir göreceli konum, büyük nüfus, sermaye birikimi ve gelişmiş ulaşım ağı bulunur. Bir fonksiyon zayıfladığında diğerleri ekonomiyi taşıdığı için çok fonksiyonlu kentler krizlere karşı daha dayanıklıdır. Tek bir fonksiyona bağlı yerleşmeler ise o fonksiyondaki bir sorundan doğrudan etkilenir.

Fonksiyonlar zamanla değişebilir. Bodrum, bir zamanlar balıkçılık ve süngercilikle geçinen küçük bir kıyı kasabasıyken 1980'lerden sonra turizm yatırımlarıyla bir turizm kentine dönüşmüştür. Dubai, inci avcılığı ve balıkçılık yapılan bir kıyı yerleşmesinden ticaret, ulaşım ve turizm merkezine evrilmiştir. Zonguldak'ta kömür üretiminin azalmasıyla birlikte üniversite, liman ve hizmet gibi ek fonksiyonların önemi artmıştır. ABD'deki Detroit ise otomotiv sanayisinin daralması ve üretimin başka bölgelere kayması sonucu 1950'lerde 1,8 milyona yaklaşan nüfusunun 2020'de 700 binin altına düştüğü bir kenttir; bu örnek tek fonksiyonlu yerleşmelerin kırılganlığını gösterir. Fonksiyon değişimini kaynakların tükenmesi, teknolojideki gelişmeler, yeni ulaşım bağlantıları, devlet yatırımları ve küresel ekonomideki dönüşümler başlatır.

Bir yerleşmeyi doğru etiketlemek için en güvenilir kanıt istihdam verisidir. Önce her sektördeki çalışan sayısı toplam çalışana bölünüp 100 ile çarpılarak sektör payı hesaplanır: Sektör payı = sektördeki çalışan ÷ toplam çalışan × 100. Bir sektörün payı belirgin biçimde öne çıkıyorsa (örneğin diğer sektörlerin her birinin iki katından fazlaysa veya yarıya yaklaşıyorsa) yerleşme o sektörün adıyla etiketlenir; paylar birbirine yakınsa yerleşme çok fonksiyonlu sayılır. Görseldeki hayalî kentlerde P kentinde çalışanların %55'i sanayide, R kentinde %56'sı turizmde, S kentinde %55'i kamu yönetimi ve eğitimde çalışmaktadır; T kentinde ise tarım (%28), sanayi (%26) ve ticaret-ulaşım (%24) birbirine yakındır. Böylece P sanayi, R turizm, S yönetim-hizmet, T ise çok fonksiyonlu yerleşme olarak etiketlenir. Etiketi verdikten sonra bu fonksiyonu ortaya çıkaran değişkeni (kıyı, maden, kavşak, siyasi karar gibi) de belirtmek, çözümlemeyi tamamlar.

Hayalî Kent	Tarım	Sanayi	Ticaret-Ulaşım	Turizm	Kamu-Eğitim	Etiket
P	%12	%55	%18	%3	%12	Sanayi kenti
R	%10	%8	%14	%56	%12	Turizm kenti
S	%9	%12	%20	%4	%55	Yönetim-hizmet kenti
T	%28	%26	%24	%8	%14	Çok fonksiyonlu yerleşme

🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

Örnek 1Zonguldak'ın bir maden kenti olarak gelişmesinde etkili olan değişkenleri doğal ve beşerî olarak ayrıştırınız. Kömür üretiminin azalması durumunda kentin fonksiyonunda ne tür değişiklikler beklenebileceğini açıklayınız.
Cevabı göster
1) Doğal değişkenler: Kentin çevresinde Türkiye'nin başlıca taşkömürü yatakları bulunur; kömürün varlığı madencilik fonksiyonunun temel kaynağıdır. Kentin Karadeniz kıyısında olması da kömürün deniz yoluyla taşınmasına imkân verir. 2) Beşerî değişkenler: Kömür ocaklarına yapılan devlet yatırımları, maden işletmelerinin kurulması, demir yolu ve liman bağlantısı, ocaklarda çalışmak için çevre köylerden ve başka illerden gelen iş gücü fonksiyonu güçlendirmiştir. Yakındaki Karabük ve Ereğli demir-çelik tesislerinin kömür ihtiyacı da madenciliği desteklemiştir. 3) Tasnif: Kaynak (kömür) ve kıyı konumu doğal; yatırım, ulaşım ağı, iş gücü ve sanayi talebi beşerî değişkendir. 4) Değişim: Kömür üretimi azaldıkça madencilikte çalışanların payı düşer. Kent ya nüfus kaybeder ya da yeni ek fonksiyonlar geliştirir: üniversite ile eğitim, liman ile ticaret, hizmet sektörü ve kıyı turizmi öne çıkabilir. Sonuç: Zonguldak madencilik fonksiyonlu bir kenttir; kaynağa bağımlılığı azaltmak için ek fonksiyonların güçlendirilmesi gerekir.
Örnek 2Eskişehir'in bir demir yolu kavşağı olarak başlayan gelişiminin zamanla nasıl çok fonksiyonlu bir yapıya dönüştüğünü değişkenleriyle açıklayınız.
Cevabı göster
1) Başlangıç fonksiyonu - ulaşım: Eskişehir, İstanbul-Ankara ve Konya yönlerine giden demir yollarının kesiştiği bir noktada yer alır. Bu kavşak konumu (beşerî değişken: konum ve ulaşım) kente aktarma, depolama ve demir yolu bakım işleri getirmiştir. 2) Sanayi fonksiyonu: Demir yolu atölyeleri zamanla demir yolu araçları ve havacılık sanayisine dönüşmüş; düz ve geniş ova arazisi (doğal değişken) ile ulaşım kolaylığı başka fabrikaları da çekmiştir. 3) Eğitim fonksiyonu: Kurulan üniversiteler nedeniyle kentte öğrenci nüfusu yüksektir; bu da konut, ticaret ve kültür hizmetlerini canlandırır. 4) Ticaret ve hizmet: Ulaşım, sanayi ve öğrenci nüfusu ticareti büyütmüştür. 5) Etiket: Eskişehir'de tek bir fonksiyon diğerlerini belirgin biçimde geride bırakmadığı için çok fonksiyonlu bir kent olarak değerlendirilebilir; ulaşım, sanayi ve eğitim öne çıkan fonksiyonlarıdır. Sonuç: Ulaşım fonksiyonu tek başına kalmamış, sanayi ve eğitimi de beraberinde getirmiştir.
Örnek 3Kiruna, Rotterdam, Canberra, Mekke, Las Vegas ve Oxford kentlerini temel fonksiyonlarına göre etiketleyiniz ve her birinde fonksiyonu ortaya çıkaran değişkeni yazınız.
Cevabı göster
1) Kiruna (İsveç): Madencilik fonksiyonu. Değişken: zengin demir yatakları (doğal). 2) Rotterdam (Hollanda): Liman ve ticaret fonksiyonu. Değişken: Ren Nehri'nin denize ulaştığı yerdeki konumu ve Avrupa'nın sanayi bölgelerinden oluşan geniş hinterlandı (doğal + beşerî). 3) Canberra (Avustralya): Yönetim fonksiyonu. Değişken: başkent olarak planlanması, yani siyasi karar (beşerî). 4) Mekke (Suudi Arabistan): Dinî fonksiyon. Değişken: Kâbe'nin bulunması ve hac ibadeti, yani inanç (beşerî). 5) Las Vegas (ABD): Turizm (eğlence-kongre) fonksiyonu. Değişken: çöl ortasında yapılan büyük sermaye yatırımları (beşerî-ekonomik). 6) Oxford (İngiltere): Eğitim fonksiyonu. Değişken: yüzyıllardır süren üniversite geleneği (beşerî). Sonuç: Altı kentten yalnız Kiruna'nın fonksiyonunu doğrudan doğal bir kaynak belirler; Rotterdam'da doğal ve beşerî değişkenler birlikte, diğerlerinde beşerî değişkenler öne çıkar.
Örnek 4Bodrum'un balıkçılık ve süngercilikle geçinen bir kasabadan turizm kentine dönüşmesini fonksiyon değişimi açısından açıklayınız; bu değişimin olumlu ve olumsuz sonuçlarını yazınız.
Cevabı göster
1) Eski fonksiyon: Bodrum'un kıyı konumu, korunaklı koyları ve Ege Denizi'nin kaynakları balıkçılık ve süngercilik fonksiyonunu doğurmuştu. 2) Değişimi başlatan değişkenler: Akdeniz iklimi nedeniyle uzun ve güneşli yazlar, temiz deniz ve koylar (doğal); tarihî kale ve antik miras, ulaşım bağlantısının (kara yolu ve havalimanı) gelişmesi, otel ve marina yatırımları, iç ve dış turizm talebinin artması (beşerî). 3) Yeni fonksiyon: Konaklama, yeme-içme, yat turizmi ve ticarette çalışanların payı artmış; Bodrum turizm kenti olarak etiketlenir. Balıkçılık ise ek fonksiyon olarak küçülmüştür. 4) Olumlu sonuçlar: Gelir ve istihdam artışı, altyapı yatırımları, kentin tanınırlığı. 5) Olumsuz sonuçlar: Yaz aylarında nüfusun katlanmasıyla su kıtlığı, trafik ve atık sorunları; kıyıda aşırı yapılaşma; ekonominin mevsimlik hâle gelmesi; geleneksel meslek ve mimarinin kaybolma riski. Sonuç: Fonksiyon değişimi doğal fırsatların beşerî yatırımlarla yeniden değerlendirilmesiyle gerçekleşmiştir; sürdürülebilirlik için planlı yapılaşma ve su yönetimi gerekir.
Örnek 5Bir kıyı ilçesinde toplam 80.000 kişi çalışmaktadır. Bunların 36.000'i turizmde, 14.000'i ticaret ve ulaşımda, 12.000'i sanayide, 10.000'i kamu hizmetlerinde ve 8.000'i tarımda çalışmaktadır. Sektör paylarını hesaplayarak ilçeyi fonksiyonuna göre etiketleyiniz ve ek fonksiyonunu belirtiniz.
Cevabı göster
1) Formül: Sektör payı = sektördeki çalışan ÷ toplam çalışan × 100. 2) Turizm: 36.000 ÷ 80.000 × 100 = %45. 3) Ticaret-ulaşım: 14.000 ÷ 80.000 × 100 = %17,5. 4) Sanayi: 12.000 ÷ 80.000 × 100 = %15. 5) Kamu hizmetleri: 10.000 ÷ 80.000 × 100 = %12,5. 6) Tarım: 8.000 ÷ 80.000 × 100 = %10. 7) Kontrol: 45 + 17,5 + 15 + 12,5 + 10 = %100. 8) Yorum: Turizmin payı (%45), ikinci sıradaki ticaret-ulaşımın (%17,5) iki katından fazladır; bu nedenle ilçenin temel fonksiyonu turizmdir. Ek fonksiyonu ticaret-ulaşımdır. 9) Değişken: Kıyıda yer alması, deniz ve iklim koşulları (doğal) ile turizm yatırımları (beşerî) bu fonksiyonu ortaya çıkarmış olabilir. Sonuç: İlçe turizm fonksiyonlu bir yerleşme olarak etiketlenir.
Örnek 6ABD'deki Detroit kentinin nüfusu 1950'lerde 1,8 milyona yaklaşmışken 2020'de 700 binin altına düşmüştür. Bu gerilemeyi kentin fonksiyonu açısından açıklayınız ve tek fonksiyonlu yerleşmeler için bir ders çıkarınız.
Cevabı göster
1) Kentin fonksiyonu: Detroit, 20. yüzyılın ilk yarısında büyük otomobil fabrikalarının kurulmasıyla otomotiv sanayisinin dünya merkezlerinden biri olmuş; istihdamın büyük bölümü bu sektöre ve ona bağlı yan sanayiye dayanmıştır. Yani kent büyük ölçüde tek fonksiyonludur. 2) Gerilemenin nedenleri: Otomotiv üretiminin daha düşük maliyetli bölgelere ve ülkelere kayması, fabrikalarda otomasyonun artması, rekabet ve ekonomik krizler sanayi istihdamını azaltmıştır. 3) Zincirleme etki: İş kaybeden nüfus kenti terk etmiş, vergi gelirleri düşmüş, kamu hizmetleri zayıflamış, boş konutlar ve terk edilmiş mahalleler ortaya çıkmıştır; bu da göçü daha da hızlandırmıştır. 4) Ders: Tek bir sektöre veya kaynağa dayanan yerleşmeler o sektördeki bir krizden doğrudan etkilenir. Eğitim, sağlık, teknoloji, turizm ve hizmet gibi ek fonksiyonların geliştirilmesi kenti krizlere karşı dayanıklı kılar. Sonuç: Detroit örneği, fonksiyon çeşitliliğinin bir kentin geleceği için ne kadar önemli olduğunu gösterir.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

1Zonguldak, Soma, Divriği ve İsveç'teki Kiruna yerleşmelerinin ortak temel fonksiyonu aşağıdakilerden hangisidir?
2Eskişehir ve ABD'deki Chicago kentlerinin gelişiminin başlangıcında ortak olarak etkili olan fonksiyon aşağıdakilerden hangisidir?
3Aşağıdaki değişkenlerden hangisi yerleşmelerin fonksiyonunu belirleyen beşerî değişkenlere örnektir?
4Aşağıdaki yerleşme-fonksiyon eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
5Aşağıdaki ifadelerin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyiniz.
- Bir yerleşmede en fazla istihdamı sağlayan ve kentin kimliğini belirleyen işleve temel fonksiyon denir.
- Yönetim fonksiyonlu yerleşmelerin ortaya çıkmasında en belirleyici değişken maden ve enerji kaynaklarıdır.
- Türkiye'de termal turizm kaynaklarının önemli bir bölümü fay hatları boyunca sıralanır.
- Çok fonksiyonlu kentler, tek bir sektöre bağlı kentlere göre ekonomik krizlerden daha fazla etkilenir.
- Bir yerleşmenin fonksiyonu zaman içinde değişebilir; Bodrum'un balıkçılıktan turizme geçmesi buna örnektir.
6Aşağıdaki yerleşmeleri, temel fonksiyonlarını ve bu fonksiyonu doğuran değişkeni açıklayan ifadeyle eşleştiriniz.
Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.
7Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kavramlarla tamamlayınız.
1. Bir yerleşmede en fazla kişinin çalıştığı ve kentin kimliğini belirleyen işleve fonksiyon denir.
2. Zonguldak, taşkömürü yatakları nedeniyle fonksiyonlu bir kenttir.
3. Afyonkarahisar ve Pamukkale, sıcak su kaynaklarına dayanan turizmle öne çıkar.
4. Eskişehir, demir yollarının kesiştiği bir noktasında geliştiği için ulaşım fonksiyonu kazanmıştır.
5. Ankara, Washington ve Canberra'nın temel fonksiyonu fonksiyonudur.
Önce bütün boşlukları doldurun.
8İki hayalî yerleşmeye ait bilgiler veriliyor. M kenti; bir körfez kıyısında, otoyol ve demir yolu bağlantısı olan, organize sanayi bölgeleri ve rafinerisi bulunan bir kenttir. Toplam 120.000 çalışanın 54.000'i sanayide, 30.000'i liman-ulaşım-ticarette, 24.000'i kamu ve diğer hizmetlerde, 12.000'i tarımda çalışmaktadır. N kenti; yüksek dağlar arasında, kışın uzun süre karla kaplı yamaçları ve sıcak su kaynakları bulunan bir kenttir. Toplam 40.000 çalışanın 22.000'i turizmde, 8.000'i tarım ve hayvancılıkta, 6.000'i kamu hizmetlerinde, 4.000'i ticarette çalışmaktadır. Her iki kentin sektör paylarını hesaplayınız, kentleri temel ve ek fonksiyonlarına göre etiketleyiniz ve bu fonksiyonları ortaya çıkaran değişkenleri doğal ve beşerî olarak tasnif ediniz.

Kısaca

Fonksiyon kavramı: Bir yerleşmenin fonksiyonu, o yerleşmede yaşayanların büyük bölümünün geçimini sağladığı ve yerleşmenin çevresine sunduğu temel ekonomik, idari veya kültürel işlevdir; en fazla istihdam sağlayan işlev temel fonksiyon kabul edilir.
Değişkenler: Fonksiyonları doğal değişkenler (iklim, yer şekilleri, kıyı, maden, toprak, su, kaplıca) ile beşerî-ekonomik değişkenler (konum, ulaşım, sermaye, nüfus, siyasi karar, tarih-kültür, teknoloji) birlikte belirler.
Doğal kaynağa dayalı fonksiyonlar: Tarım (Rize, Konya), hayvancılık (Kars, Erzurum), ormancılık (Kastamonu, Bolu), balıkçılık (kıyı köyleri) ve madencilik (Zonguldak, Soma, Divriği, Kiruna) fonksiyonları çoğunlukla kaynağın bulunduğu yerde ortaya çıkar.
Sanayi, ticaret ve ulaşım: Kocaeli, Bursa, Karabük ve Ruhr sanayi; Mersin, İzmir, Rotterdam ve Şanghay liman; Eskişehir, Afyonkarahisar ve Chicago ulaşım kavşağı fonksiyonuyla öne çıkar.
Hizmet, kültür ve turizm: Ankara, Washington ve Canberra yönetim; Oxford ve Cambridge eğitim; Mekke, Vatikan ve Konya dinî-kültürel; Antalya, Nevşehir, Afyonkarahisar ve Palandöken (Erzurum) farklı turizm türleriyle anılır.
Çok fonksiyonluluk ve değişim: Büyük kentler (İstanbul, New York, Tokyo) aynı anda birçok fonksiyon üstlenir; kaynak tükenmesi, teknoloji ve yatırımlarla Bodrum, Detroit ve Dubai örneklerinde olduğu gibi fonksiyonlar zamanla değişebilir.

Bu dersin öteki kaynakları

10. Sınıf Coğrafya Yıllık Planı (2026-2027) Yıllık plan
Coğrafya Dersi Öğretim Programı (ortaöğretim) Öğretim programı
10. Sınıf Coğrafya Ortak Yazılı Senaryoları (1. dönem, 2026-2027) Yazılı senaryosu
Coğrafya Dersi 10.Sınıf Ders Kitabı Ders kitabı
10. Sınıf Coğrafya Günlük Planları (2026-2027) Ders planı
10. Sınıf Coğrafya 1. Hafta Çalışma Kâğıdı: Coğrafi Bakış Çalışma kâğıdı
10. Sınıf Coğrafya 2. Hafta Çalışma Kâğıdı: Coğrafi Bakış (Bölgesel ve Küresel Örnek Olay Analizleri: Marmara Gölü, Süveyş Kanalı, Aral Gölü ve Meksika Körfezi) Çalışma kâğıdı
10. Sınıf Coğrafya 3. Hafta Çalışma Kâğıdı: CBS ve Uzaktan Algılamanın Uygulama Alanları Çalışma kâğıdı
10. Sınıf Coğrafya 4. Hafta Çalışma Kâğıdı: Mekânsal Bilgi Teknolojilerinin Bileşenleri (CBS, Uzaktan Algılama, GPS) ve Afet Yönetiminde AYDES Uygulaması Çalışma kâğıdı
10. Sınıf Coğrafya 5. Hafta Çalışma Kâğıdı: Mekânsal Verilerin Haritalara Aktarılması: Harita Oluşturma Sürecinin Adımları ve Uygulama Örnekleri Çalışma kâğıdı
10. Sınıf Coğrafya 6. Hafta Çalışma Kâğıdı: Tektonik Süreçler: Yerkürenin İç Yapısı ve Levha Tektoniği Çalışma kâğıdı
10. Sınıf Coğrafya 7. Hafta Çalışma Kâğıdı: Kayaçlar ve İklim-Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi Çalışma kâğıdı
10. Sınıf Coğrafya 8. Hafta Çalışma Kâğıdı: İklim ve Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi: Fiziksel (Mekanik) Çözülme, Kimyasal Çözünme ve Karstik Şekiller Çalışma kâğıdı
10. Sınıf Coğrafya 9. Hafta Çalışma Kâğıdı: Aşınım ve Birikim Şekilleri: Akarsu, Rüzgâr, Buzul, Dalga ve Akıntıların Oluşturduğu Yer Şekilleri, Kıyı Tipleri Çalışma kâğıdı