İçeriğe geç

10. sınıf · Coğrafya · 11. hafta (30 Kasım-4 Aralık 2026)

Kıyı Tipleri (Enine, Boyuna, Ria, Dalmaçya, Fiyort, Haliç, Limanlı Kıyılar) ve Türkiye'de Yeryüzü Şekillerinin Genel Özellikleri (COĞ.10.3.3)

3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler teması · Konu özeti

🃏 Kavram kartlarıEtkinlikler
Bu hafta

Kıyı çizgisi; tektonik hareketler, deniz seviyesi değişimleri (östatik hareketler), dağların kıyıya göre uzanış doğrultusu ile dalga, akıntı, akarsu, buzul ve gelgit gibi dış kuvvetlerin ortak eseri olarak şekillenir. Kıyı tiplerinin incelenmesi ve Türkiye'nin ana yeryüzü şekillerinin bütüncül analizi, ülkemizin doğal ortam özelliklerini anlamamızın anahtarıdır.

Kıyı Tipleri ve Oluşum Süreçleri

Dağların kıyı çizgisine paralel uzandığı yerlerde boyuna kıyı tipi oluşur; bu kıyılarda girinti-çıkıntı, koy, körfez ve doğal liman sayısı az, kıta sahanlığı (şelf) dar, falez (yalıyar) oluşumu yaygın ve kıyı ile iç kesim arasındaki ulaşım güçtür. Dağların kıyıya dik uzandığı alanlarda ise enine kıyı tipi görülür; burada girinti-çıkıntı, ada ve yarımada fazla, kıta sahanlığı geniş, delta oluşumu kolay ve iç kesimlere ulaşım elverişlidir.

Akarsu vadilerinin veya kıyıya paralel dağ sıralarının deniz seviyesinin yükselmesi (transgresyon) ya da kara çökmesi sonucu sular altında kalmasıyla özel kıyı tipleri doğar: Eski akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla ria kıyı tipi; kıyıya paralel uzanan dağ sıraları arasındaki vadilerin sular altında kalıp dağ sırtlarının kıyıya paralel adalar dizisine dönüşmesiyle dalmaçya kıyı tipi; alçak kıyılardaki geniş vadilerin önünün kıyı oklarıyla kapanmasıyla da limanlı kıyı tipi meydana gelir.

İklim ve okyanus etkenlerine bağlı kıyılarda ise; yüksek enlemlerdeki eski buzul vadilerinin sular altında kalmasıyla fiyortlu kıyılar (Norveç, İskoçya), buzul aşındırmasıyla oluşan hörgüçkaya ve morenlerin su altında kalmasıyla skyer kıyılar, gelgit genliğinin yüksek olduğu okyanus kıyılarında akarsu ağızlarının aşınmasıyla haliç (estuar) ve watt tipi kıyılar, tropikal sıcak denizlerde mercan iskeletlerinin birikmesiyle mercanlı (resif) kıyılar oluşur.

KIYI TİPLERİ VE OLUŞUM SÜREÇLERİ (COĞ.10.3.3) DAĞ UZANIŞI VE VADİ BOĞULMASINA GÖRE • Boyuna Kıyı: Dağlar kıyıya paralel; girinti-çıkıntı az, kıta sahanlığı dar, falez yaygın (Karadeniz, Akdeniz). • Enine Kıyı: Dağlar kıyıya dik; koy/körfez/ada çok, kıta sahanlığı geniş, iç kesime ulaşım kolay (Ege). • Ria Kıyılar: Eski akarsu vadilerinin deniz altında kalması (İstanbul-Çanakkale Boğazları, Haliç, Menteşe). • Dalmaçya Kıyı: Kıyıya paralel adalar dizisi (Kaş-Finike). BUZUL, GELGİT VE BİRİKİM ETKİSİNE GÖRE • Limanlı Kıyı: Geniş vadilerin kıyı oklarıyla önünün kapanması (Büyükçekmece, Küçükçekmece, Sinop). • Fiyort ve Skyer Kıyılar: Buzul vadileri ve hörgüçkaya- ların sular altında kalması (Norveç; Türkiye'de YOK). • Haliç (Estuar) ve Watt Kıyılar: Okyanus kıyılarında güçlü gelgit aşınımıyla oluşur (Kuzeybatı Avrupa). • Mercanlı (Resif) Kıyılar: Tropikal sıcak denizlerde. Türkiye orta kuşakta yer aldığı için kıyılarında buzul (fiyort, skyer) ve tropikal mercan kıyıları görülmez.
🔍 Büyütmek için dokunun

Türkiye Kıyılarında Görülen ve Görülmeyen Kıyı Tipleri

Türkiye'de Kuzey Anadolu Dağları ve Toros Dağları kıyıya paralel uzandığı için Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında boyuna kıyı tipi hâkimdir. Batı Anadolu'da ise horst ve graben sistemleri kıyı çizgisine dik uzandığından Edremit ile Kuşadası arasındaki Ege kıyılarında enine kıyı tipi görülür; bu nedenle gerçek kıyı uzunluğu ile kuş uçuşu uzunluk arasındaki fark en fazla Ege kıyılarındadır.

Kuvaterner'de (IV. Zaman) Egeid karasının çökmesi ve deniz seviyesinin yükselmesi sonucunda eski akarsu vadileri sular altında kalarak İstanbul ve Çanakkale boğazlarında, İstanbul Haliç'te ve Güneybatı Anadolu (Menteşe / Bodrum-Marmaris-Fethiye) kıyılarında ria kıyı tipini oluşturmuştur. Antalya'nın Finike-Kaş kıyılarında kıyıya paralel adalardan oluşan dalmaçya kıyı tipi, Büyükçekmece, Küçükçekmece ve Sinop çevresinde limanlı kıyı tipi, Mersin-Silifke arasında ise karstik vadilerin boğulmasıyla oluşan kalanklı kıyı tipi yer alır.

Türkiye orta kuşakta (36°-42° Kuzey paralelleri) yer aldığı için kıyılarında buzullar deniz seviyesine kadar inmemiştir; bu yüzden ülkemizde fiyort ve skyer tipi kıyılar görülmez. Aynı şekilde tropikal kuşakta olmadığımız için mercanlı (resif) kıyılar, okyanusa kıyımız olmadığı ve iç denizlerimizde gelgit genliği çok düşük olduğu için de belirgin watt tipi kıyılar Türkiye'de bulunmaz.

TÜRKİYE KIYILARINDA GÖRÜLEN BAŞLICA KIYI TİPLERİ HARİTASI KARADENİZ VE MARMARA • Karadeniz Kıyıları: Boyuna kıyı tipi (falezli, dar şelf) • İstanbul ve Çanakkale Boğazları: Ria kıyı tipi (eski akarsu vadisi) • Büyük ve Küçükçekmece, Sinop: Limanlı kıyı tipi (lagünlü/koylu) • Kapıdağ Yarımadası: Tombolo EGE DENİZİ KIYILARI • Edremit - Kuşadası Arası: Enine kıyı tipi (horst-grabenler kıyıya dik uzanır) • Güneybatı Anadolu (Menteşe): Bodrum - Marmaris - Datça - Fethiye çevresi Ria kıyı tipidir. • Geniş kıta sahanlığı ve deltalar. AKDENİZ KIYILARI • Toros Dağları Uzantısı: Genel olarak Boyuna kıyı tipi • Teke Yarımadası (Kaş - Finike): Dalmaçya kıyı tipi (kıyıya paralel uzanan dağ sırtlarının adalaşması) • Silifke - Mersin Arası: Kalanklı (karstik kanyon) kıyı Gerçek kıyı uzunluğu ile kuş uçuşu kıyı uzunluğu arasındaki fark en fazla Enine kıyıların bulunduğu Ege'dedir.
🔍 Büyütmek için dokunun

Türkiye'de Yeryüzü Şekillerinin Genel Özellikleri

Türkiye, 1142 metre ortalama yükseltisiyle Avrupa kıtasından (330 m) ve dünya ortalamasından (840 m) oldukça yüksek ve engebeli bir ülkedir. Yükselti batıdan doğuya doğru gidildikçe düzenli olarak artar; kıyı ovalarından başlayan arazi İç Anadolu'da platolara, Doğu Anadolu'da ise yüksek sıradağlara ve volkanik platolara dönüşür. Dağlarımız Alp-Himalaya orojenez kuşağına bağlı olarak genel olarak doğu-batı doğrultusunda uzanır.

Türkiye arazisi Senozoyik'in sonlarında (Tersiyer sonu ve Kuvaterner başında) toptan yükseldiği için genç oluşumlu bir yapıya sahiptir. Toptan yükselmenin kanıtı olarak ülkemizde aşınmış düz yüzeylerin yüksekte kalmasıyla oluşan platolar (Çatalca-Kocaeli, Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Bozok, Taşeli, Teke, Erzurum-Kars, Gaziantep-Şanlıurfa) ve seki (taraça) basamakları geniş yer kaplar.

Ülkemizdeki dağlar oluşumlarına göre üç grupta toplanır: Tortul tabakaların kıvrılmasıyla oluşan kıvrım dağları (Kuzey Anadolu ve Toroslar), sert kütlelerin kırılmasıyla oluşan kırık (horst) dağları (Kaz, Madra, Yunt, Bozdağlar, Aydın, Menteşe) ve lavların birikmesiyle oluşan volkanik dağlar (Ağrı, Tendürek, Süphan, Nemrut, Karacadağ, Erciyes, Melendiz, Hasan, Karadağ, Kula). Türkiye'de yeryüzünü şekillendiren en etkili dış kuvvet akarsulardır; kısa mesafede yükselti ve bakı değişimi iklim, toprak ve biyoçeşitliliği zenginleştirir.

TÜRKİYE'DE YERYÜZÜ ŞEKİLLERİNİN GENEL ÖZELLİKLERİ YÜKSELTİ, EĞİM VE UZANIŞ DOĞRULTUSU • Ortalama yükselti fazladır (1142 m) ve batıdan doğuya doğru gidildikçe yükselti düzenli artar. • Alp-Himalaya kuşağında yer aldığı için dağlar genellikle doğu-batı doğrultusunda uzanır. • Genç oluşumlu (Senozoyik'te yükselmiş) bir arazi olduğu için eğim, engebe ve vadi derinliği fazladır. BAŞLICA ANA YER ŞEKİLLERİ (DAĞ-OVA-PLATO) • Kıvrım Dağları: Kuzey Anadolu ve Toros Dağları. • Kırık (Horst) Dağları: Kaz, Madra, Yunt, Bozdağ, Aydın ve Menteşe Dağları (Batı Anadolu). • Volkanik Dağlar: Ağrı, Tendürek, Süphan, Nemrut, Erciyes, Hasan, Melendiz, Karadağ, Karacadağ. • Platolar (toptan yükselme) ve Delta/Tektonik Ovalar. Türkiye'de en etkili dış kuvvet akarsulardır; kısa mesafede yükselti değişimi iklim ve biyoçeşitliliği artırır.
🔍 Büyütmek için dokunun

Örnekler

  1. Örnek 1Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında görülen boyuna kıyı tipi ile Ege kıyılarında görülen enine kıyı tipini kıta sahanlığı, falez oluşumu ve iç kesimlere ulaşım açısından karşılaştırınız.

    Cevabı göster

    Boyuna kıyılarda (Karadeniz, Akdeniz) dağlar kıyıya paralel uzandığı için kıta sahanlığı dardır, dalga aşındırmasıyla falez oluşumu yaygındır ve iç kesimlere ulaşım geçitlerle sağlanır (Gülek, Zigana, Kop). Enine kıyılarda (Ege) ise dağlar kıyıya dik uzandığından kıta sahanlığı geniştir, falez azdır, deltalar yaygındır ve graben ovaları üzerinden iç kesimlere ulaşım kolaydır.

  2. Örnek 2İstanbul ve Çanakkale boğazları ile Güneybatı Anadolu (Menteşe) kıyılarının 'ria kıyı tipi' içinde sınıflandırılmasının jeomorfolojik nedenini açıklayınız.

    Cevabı göster

    Ria kıyı tipi, eski akarsu vadilerinin deniz seviyesinin yükselmesi veya karanın çökmesi sonucunda deniz suları altında kalmasıyla oluşur. Kuvaterner'de Egeid karasının çökmesiyle eski akarsu vadileri olan İstanbul ve Çanakkale boğazları ile Menteşe kıyılarındaki vadiler sular altında kalarak ria kıyı tipine dönüşmüştür.

  3. Örnek 3Türkiye'de fiyort, skyer ve mercanlı kıyı tiplerinin görülmemesini ülkemizin coğrafi konumuyla ilişkilendirerek açıklayınız.

    Cevabı göster

    Türkiye 36°-42° Kuzey paralelleri arasında orta kuşakta yer alır. Fiyort ve skyer kıyıları kutuplara yakın yüksek enlemlerde buzulların deniz seviyesine inmesiyle; mercanlı kıyılar ise tropikal sıcak denizlerde oluşur. Türkiye'nin matematik konumu (orta kuşak) bu kıyı tiplerinin oluşmasına uygun değildir.

  4. Örnek 4Antalya'nın Kaş ve Finike kıyılarında görülen kıyı tipinin adını ve nasıl oluştuğunu belirtiniz.

    Cevabı göster

    Kaş ve Finike kıyılarında 'dalmaçya kıyı tipi' görülür. Kıyıya paralel uzanan dağ sıraları arasındaki çukur vadilerin deniz suları altında kalması ve yüksek dağ sırtlarının kıyıya paralel uzanan adalar ve yarımadalar dizisine dönüşmesiyle oluşmuştur.

  5. Örnek 5Türkiye'nin yeryüzü şekillerinin genel özellikleri düşünüldüğünde batıdan doğuya doğru gidildikçe hangi değişimler gözlenir ve ülkemizde platoların geniş yer kaplaması neyi kanıtlar?

    Cevabı göster

    Batıdan doğuya doğru gidildikçe ortalama yükselti, eğim ve engebe artar; sıcaklık ortalamaları düşer ve karın yerde kalma süresi uzar. Ülkemizde platoların (yüksekteki geniş düzlüklerin) fazla olması, Anadolu yarımadasının Tersiyer sonunda aşındıktan sonra Kuvaterner başında epirojenezle toptan yükseldiğini kanıtlar.

  6. Örnek 6Türkiye'deki kıvrım, kırık ve volkanik dağlara ikişer örnek vererek oluşum mekanizmalarını kısaca özetleyiniz.

    Cevabı göster

    Kıvrım dağları (Kuzey Anadolu Dağları, Toroslar) esnek tortul tabakaların yan basınçlarla kıvrılmasıyla; kırık dağları (Aydın Dağları, Bozdağlar) sert kütlelerin kırılıp horst olarak yükselmesiyle; volkanik dağlar (Ağrı Dağı, Erciyes Dağı) ise yer altından çıkan magma ve lavların yüzeyde üst üste birikmesiyle oluşmuştur.

Kavram Kartları

1 / 8

Karta dokunarak arka yüzündeki açıklamayı görün; yön tuşlarıyla kartlar arasında geçiş yapın.

Etkinlikler

Soruları çözün; her cevaptan sonra doğru mu yanlış mı olduğunu hemen göreceksiniz.

  1. 1Deniz seviyesinin yükselmesi sonucunda kıyıya paralel uzanan dağ sıraları arasındaki vadilerin sular altında kalması ve dağ sırtlarının kıyıya paralel adalara dönüşmesiyle oluşan, Türkiye'de Finike-Kaş kıyılarında görülen kıyı tipi aşağıdakilerden hangisidir?

  2. 2Türkiye'nin kıyı şekilleri incelendiğinde aşağıdaki yer ve kıyı tipi eşleştirmelerinden hangisi coğrafi olarak yanlıştır?

  3. 3Ege Denizi kıyılarında (Edremit-Kuşadası arasında) dağların kıyı çizgisine dik uzanmasının ortaya çıkardığı sonuçlar arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

  4. 4Türkiye'nin yeryüzü şekillerinin genel özellikleri ile ilgili aşağıda verilen ifadelerden hangisi doğrudur?

  5. 5

    • Eski akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşan ria kıyı tipine ülkemizde İstanbul Boğazı, Çanakkale Boğazı ve Menteşe kıyıları örnektir.
    • Boyuna kıyı tipinin görüldüğü Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında kıta sahanlığı (şelf alanı) Ege kıyılarına göre çok daha geniştir.
    • Türkiye'de ortalama yükselti 1142 metre olup batıdan doğuya doğru gidildikçe yükselti değerleri genel olarak artış gösterir.
    • Batı Anadolu'da yer alan Kaz, Madra, Yunt, Bozdağlar ve Aydın Dağları lavların birikmesiyle oluşmuş volkanik dağlardır.
    • Mersin ile Silifke arasındaki kıyılarda karstik kanyon vadilerin deniz suları altında kalmasıyla oluşan kalanklı kıyı tipi görülür.

  6. 6

    Soldan bir öğeye, sonra sağdaki eşine dokunun.

  7. 7

    1. Yüksek enlemlerdeki eski buzul vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşan ve Norveç'te yaygın olan kıyı tipine kıyı adı verilir.
    2. Gelgit genliğinin yüksek olduğu okyanus kıyılarında akarsu ağızlarının aşınmasıyla oluşan kıyı tipine (estuar) kıyı denir.
    3. Türkiye'de yeryüzü şekillerini aşındırma ve biriktirme yoluyla biçimlendiren en etkili dış kuvvet olarak öne çıkar.
    4. Akarsular tarafından derin yarılmış yüksekteki geniş düzlükler olan Türkiye'nin toptan yükseldiğinin en önemli kanıtıdır.
    5. Kuzey Anadolu Dağları ve Toros Dağları, Alp-Himalaya orojenezinde esnek tortul tabakaların yan basınçlarla sıkışması sonucu oluşmuş dağlarıdır.

  8. 8Türkiye kıyılarında kıyı tiplerinin çeşitlilik göstermesinin nedenlerini ve dağların kıyıya göre uzanış doğrultusunun (paralel veya dik) kıyı morfolojisi, iklim ve ulaşım üzerindeki etkilerini üç aşamada açıklayınız.

Kısaca

  • Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde boyuna kıyı (Karadeniz, Akdeniz; dar kıta sahanlığı, bol falez), dik uzandığı yerlerde ise enine kıyı (Ege; geniş kıta sahanlığı, bol koy/körfez ve kolay delta oluşumu) görülür.
  • Eski akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla ria kıyı (İstanbul ve Çanakkale Boğazları, Haliç, Menteşe yöresi); kıyıya paralel dağ sırtlarının adalaşmasıyla dalmaçya kıyı (Finike-Kaş); koy önlerinin kıyı okuyla kapanmasıyla limanlı kıyı (Büyük ve Küçükçekmece, Sinop) oluşur.
  • Türkiye orta kuşakta yer aldığı için buzulların oluşturduğu fiyort ve skyer kıyıları ile tropikal mercan kıyıları ülkemizde görülmez; iç denizlerimizde gelgit genliği az olduğundan watt tipi kıyılar da gelişmemiştir.
  • Türkiye ortalama yükseltisi fazla (1142 m), batıdan doğuya doğru yükseltisi artan, dağları genel olarak doğu-batı doğrultusunda uzanan ve Kuvaterner başında toptan yükselmiş genç oluşumlu bir ülkedir.
  • Ülkemizde Kuzey Anadolu ve Toroslar kıvrım dağlarını, Batı Anadolu'daki horstlar kırık dağlarını, Doğu ve İç Anadolu'daki koniler volkanik dağları oluşturur; en etkili dış kuvvet ise akarsulardır.

Bu dersin öteki kaynakları