Medine Döneminin Şahsiyetleri, Bey'atü'r-Rıdvan ve Son Yıl: Mezîd Fiillerin Meçhul Çatısı ve Olumsuz Cümleler

Siyer, olayları onları yaşayan insanlarla birlikte anlatır. Hz. Peygamber (s.a.v.) Medine'ye vardığında devesi Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin evinin yakınında çöktü. Mescit ve odalar tamamlanıncaya kadar Hz. Peygamber bu evde kaldı: اِسْتَضَافَ أَبُو أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيُّ النَّبِيَّ فِي بَيْتِهِ ('Ebû Eyyûb el-Ensârî Peygamber'i evinde misafir etti.'). Buradaki اِسْتَضَافَ fiili ض ي ف kökünden, istif'âl babındandır. Muâhât'ın en bilinen örneği ise Abdurrahman b. Avf ile Sa'd b. Rebî'dir. Buhârî'nin rivayetine göre Sa'd malının yarısını kardeşine vermek istedi. Abdurrahman ona şöyle karşılık verdi: بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي أَهْلِكَ وَمَالِكَ، أَيْنَ سُوقُكُمْ؟ ('Allah ailene ve malına bereket versin; çarşınız nerede?'). Bu cümledeki بَارَكَ, müfâale babındandır.

Gazvelerde öne çıkan isimler de mezîd fiillerle anlatılır. Hz. Peygamber'in amcası Hamza b. Abdülmuttalib Uhud'da şehit düştü: اُسْتُشْهِدَ حَمْزَةُ فِي غَزْوَةِ أُحُدٍ. Kendisine 'şehitlerin efendisi' anlamında Seyyidü'ş-şühedâ denir. Hayber'de Hz. Peygamber, Buhârî'nin aktardığına göre şöyle buyurdu: لَأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ غَدًا رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ('Yarın sancağı, Allah'ı ve Resûlünü seven bir adama vereceğim.'). Ertesi gün sancak Hz. Ali'ye verildi ve kale onun komutasında fethedildi. Bu cümlede أُعْطِيَنَّ ve يُحِبُّ if'âl babından muzari fiillerdir.

Diplomasi alanında da pek çok sahabi görev aldı. Hudeybiye'de Mekke'ye elçi olarak Hz. Osman gönderildi. Kureyş adına antlaşmayı müzakere eden kişi ise Süheyl b. Amr idi. Antlaşmadan sonra yazılan mektupları Dıhye el-Kelbî Bizans İmparatoru Herakleios'a, Amr b. Ümeyye ed-Damrî Habeş Necâşîsi'ne, Abdullah b. Huzâfe es-Sehmî Sâsânî hükümdarı Kisrâ'ya, Hâtıb b. Ebî Belteа ise Mısır'daki Mukavkıs'a ulaştırdı. Hicretin ilk yılında ezan meşru kılındığında Medine'nin müezzinliğini Bilâl-i Habeşî üstlendi. Hz. Ebû Bekir ise son hastalık günlerinde Hz. Peygamber'in emriyle namazları kıldırdı. Bu isimleri olaylarla birlikte öğrenmek, eşleştirme ve özetleme etkinliklerinde büyük kolaylık sağlar.

Hicretin altıncı yılının Zilkade ayında (628) Hz. Peygamber, bin dört yüz civarında sahabiyle umre niyetiyle Mekke'ye doğru yola çıktı. Müslümanlar ihramlıydı ve yanlarında kurbanlık develer vardı. Kureyş onların şehre girmesine izin vermeyince ordu, Mekke'ye yakın Hudeybiye denen yerde konakladı. Hz. Peygamber, savaş için değil ziyaret için geldiklerini bildirmek üzere Hz. Osman'ı elçi olarak Mekke'ye gönderdi: أَرْسَلَ النَّبِيُّ عُثْمَانَ إِلَى قُرَيْشٍ لِيُخْبِرَهُمْ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ جَاءُوا مُعْتَمِرِينَ ('Peygamber, Müslümanların umre yapmak için geldiklerini haber vermesi için Osman'ı Kureyş'e gönderdi.'). Cümledeki أَرْسَلَ ve يُخْبِرَ if'âl babındandır. مُعْتَمِرِينَ ise ifti'âl babındaki اِعْتَمَرَ ('umre yaptı') fiilinin ism-i fâilidir.

Hz. Osman'ın dönüşü gecikince öldürüldüğü haberi yayıldı. Bunun üzerine Hz. Peygamber ashabını bir ağacın altında topladı. Sahabiler, gerekirse sonuna kadar savaşacaklarına ve geri dönmeyeceklerine dair ona biat ettiler. Bu biate, Allah'ın hoşnutluğunu ifade eden ayetten dolayı Bey'atü'r-Rıdvan (بَيْعَةُ الرِّضْوَانِ) denir: لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا ('Andolsun ki o ağacın altında sana biat ederlerken Allah müminlerden razı olmuştur. Kalplerinde olanı bildi, onlara güven ve huzur indirdi ve onları yakın bir fetihle ödüllendirdi.' Fetih, 48/18). Buhârî'nin rivayetine göre Hz. Peygamber sağ elini göstererek هَذِهِ يَدُ عُثْمَانَ ('Bu Osman'ın elidir') dedi ve onun yerine de kendi eliyle biat etti.

Kısa süre sonra Hz. Osman'ın sağ olduğu anlaşıldı. Kureyş, Süheyl b. Amr'ı müzakere için gönderdi ve görüşmeler sonunda Hudeybiye Antlaşması imzalandı. Antlaşmanın maddeleri ilk bakışta Müslümanların aleyhine görünüyordu. Ancak dönüş yolunda إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا ('Şüphesiz biz sana apaçık bir fetih verdik.' Fetih, 48/1) ayetiyle başlayan sure indi. Müslim'in rivayetine göre Hz. Ömer أَوَفَتْحٌ هُوَ؟ ('Bu bir fetih mi?') diye sordu. Hz. Peygamber de نَعَمْ ('Evet') cevabını verdi. Sonraki iki yıl bu cevabı doğruladı. Barış ortamında davet mektupları gönderildi, Hayber fethedildi ve Müslümanların sayısı hızla arttı. Hicri 8'de Mekke on bin kişilik bir orduyla fethedildi. Bu süreç, Medine döneminde davetin barışla nasıl genişlediğini gösteren en açık örnektir.

Hicretin onuncu yılında (632) Hz. Peygamber, hayatındaki tek haccı olan Veda Haccı'nı yaptı. Arafat'ta, cuma gününe denk gelen vakfe günü şu ayet indi: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا ('Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim, size nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslam'ı seçtim.' Mâide, 5/3). Ayetin Arafat'ta indiğini Hz. Ömer bildirmiştir (Buhârî). Ayetteki أَكْمَلْتُ ve أَتْمَمْتُ fiillerinin ikisi de if'âl babındandır. أَتْمَمْتُ fiilinde kökün iki aynı harfi (ت م م), sakin zamirle karşılaşınca ayrı yazılmıştır. Bu ayet, Medine'de yirmi üç yıllık vahyin tamamlanmaya yaklaştığını haber veren bir müjde olarak anlaşıldı.

Medine'ye dönüşten birkaç ay sonra Hz. Peygamber hastalandı. Rahatsızlığı ağırlaşınca mescide çıkamaz oldu ve Buhârî'nin rivayetine göre مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ ('Ebû Bekir'e söyleyin, insanlara namaz kıldırsın.') buyurdu. Burada يُصَلِّ, tef'îl babındaki صَلَّى - يُصَلِّي fiilinin emir lamıyla meczum olmuş muzarisidir. Hz. Peygamber, Hicri 11 yılının Rebîülevvel ayında, bir pazartesi günü (Haziran 632) Hz. Âişe'nin odasında vefat etti ve oraya defnedildi. Son sözleri arasında اللَّهُمَّ الرَّفِيقَ الْأَعْلَى ('Allah'ım, en yüce dosta!') duası bulunur (Buhârî). Siyer metinleri vefatı çoğu zaman تُوُفِّيَ النَّبِيُّ ya da اِنْتَقَلَ النَّبِيُّ إِلَى الرَّفِيقِ الْأَعْلَى şeklinde anlatır.

Vefat haberi Medine'yi derinden sarstı; bazı sahabiler bu habere inanmak istemedi. Hz. Ebû Bekir topluluğa şöyle seslendi: مَنْ كَانَ يَعْبُدُ مُحَمَّدًا فَإِنَّ مُحَمَّدًا قَدْ مَاتَ، وَمَنْ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ حَيٌّ لَا يَمُوتُ ('Kim Muhammed'e tapıyorsa bilsin ki Muhammed ölmüştür. Kim Allah'a ibadet ediyorsa bilsin ki Allah diridir, ölmez.' Buhârî). Ardından şu ayeti okudu: وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ ('Muhammed ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür ya da öldürülürse gerisin geri mi döneceksiniz?' Âl-i İmrân, 3/144). Ayetteki قُتِلَ mücerred bir meçhul fiildir. اِنْقَلَبْتُمْ ise infiâl babından 'geri döndünüz' anlamındadır. Bu konuşma, davetin bir şahsa değil Allah'ın mesajına dayandığını hatırlatarak toplumu birlik içinde tuttu. Böylece yaklaşık on yıl süren Medine dönemi tamamlandı ve emanet ashaba geçti.

Aşağıdaki metin, Medine dönemini yıl yıl özetler. Önce sesli okuyun, sonra her yılın olayını not edin. Ardından malum ve meçhul mezîd fiilleri işaretleyin. عَشْرُ سَنَوَاتٍ فِي الْمَدِينَةِ فِي السَّنَةِ الْأُولَى لِلْهِجْرَةِ بُنِيَ الْمَسْجِدُ النَّبَوِيُّ، وَآخَى النَّبِيُّ بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، وَكُتِبَتْ صَحِيفَةُ الْمَدِينَةِ. (Hicretin ilk yılında Mescid-i Nebevî yapıldı, Peygamber Muhacirlerle Ensar'ı kardeş yaptı ve Medine Sözleşmesi yazıldı.) وَفِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ انْتَصَرَ الْمُسْلِمُونَ فِي بَدْرٍ، وَفِي السَّنَةِ الثَّالِثَةِ اُسْتُشْهِدَ سَبْعُونَ صَحَابِيًّا فِي أُحُدٍ. (İkinci yılda Müslümanlar Bedir'de zafer kazandı; üçüncü yılda Uhud'da yetmiş sahabi şehit düştü.) وَفِي السَّنَةِ الْخَامِسَةِ حُفِرَ الْخَنْدَقُ، فَانْصَرَفَ الْأَحْزَابُ خَائِبِينَ. (Beşinci yılda hendek kazıldı ve Ahzâb eli boş geri döndü.) وَفِي السَّنَةِ السَّادِسَةِ بَايَعَ الصَّحَابَةُ النَّبِيَّ تَحْتَ الشَّجَرَةِ، ثُمَّ عُقِدَ صُلْحُ الْحُدَيْبِيَةِ، وَبَعْدَهُ أُرْسِلَتِ الرَّسَائِلُ إِلَى الْمُلُوكِ. (Altıncı yılda sahabiler ağacın altında Peygamber'e biat etti, sonra Hudeybiye Antlaşması yapıldı; ardından hükümdarlara mektuplar gönderildi.) وَفِي السَّنَةِ السَّابِعَةِ فُتِحَتْ خَيْبَرُ، وَفِي السَّنَةِ الثَّامِنَةِ دَخَلَ الْمُسْلِمُونَ مَكَّةَ فَاتِحِينَ. (Yedinci yılda Hayber fethedildi; sekizinci yılda Müslümanlar Mekke'ye fatih olarak girdi.) وَفِي السَّنَةِ التَّاسِعَةِ اسْتَقْبَلَ النَّبِيُّ الْوُفُودَ فِي الْمَسْجِدِ، فَسُمِّيَتْ سَنَةَ الْوُفُودِ. (Dokuzuncu yılda Peygamber heyetleri mescitte karşıladı; bu yüzden o yıla 'heyetler yılı' adı verildi.) وَفِي السَّنَةِ الْعَاشِرَةِ حَجَّ النَّبِيُّ حَجَّةَ الْوَدَاعِ، وَفِي السَّنَةِ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ تُوُفِّيَ بَعْدَ أَنِ انْتَشَرَ الْإِسْلَامُ فِي الْجَزِيرَةِ الْعَرَبِيَّةِ. (Onuncu yılda Peygamber Veda Haccı'nı yaptı; on birinci yılda, İslam Arap Yarımadası'na yayıldıktan sonra vefat etti.)

Metindeki fiilleri üç gruba ayırabiliriz. Malum mezîd fiiller şunlardır: آخَى (müfâale), اِنْتَصَرَ (ifti'âl), اِنْصَرَفَ (infiâl), بَايَعَ (müfâale), اِسْتَقْبَلَ (istif'âl) ve اِنْتَشَرَ (ifti'âl). Meçhul mezîd fiiller ise اُسْتُشْهِدَ (istif'âl), أُرْسِلَتْ (if'âl), سُمِّيَتْ (tef'îl) ve تُوُفِّيَ (tefe'ul) fiilleridir. Meçhul mücerred fiiller de metinde yer alır: بُنِيَ، كُتِبَتْ، حُفِرَ، عُقِدَ ve فُتِحَتْ. Metinde bu kadar çok meçhul fiil kullanılmasının bir sebebi vardır. Tarih anlatımında çoğu zaman işi kimin yaptığı değil, olayın kendisi önemlidir. Örneğin 'hendek kazıldı' denirken herkesin birlikte kazdığı zaten bilinir.

Metin, okuma etkinliklerinde istenen iki beceriye de zemin hazırlar. Başlık yazma için ana fikir kısa bir isim tamlamasıyla verilebilir: مِنَ الْهِجْرَةِ إِلَى الْوَفَاةِ ('Hicret'ten Vefata') ya da الْمَدِينَةُ: دَوْلَةٌ وَدَعْوَةٌ ('Medine: Devlet ve Davet'). Yorumlama için de olayların yönüne bakılır. İlk beş yıl savunma ve toplum inşası yıllarıdır. Hudeybiye'den sonraki beş yıl ise barış, mektuplar ve heyetlerle davetin dışa açıldığı yıllardır. Bu yorum Arapça olarak şöyle ifade edilebilir: بَدَأَتِ الدَّعْوَةُ فِي الْمَدِينَةِ بِبِنَاءِ الْمُجْتَمَعِ وَالدِّفَاعِ عَنْهُ، ثُمَّ انْتَقَلَتْ بَعْدَ الصُّلْحِ إِلَى الْعَالَمِ ('Medine'de davet toplumu kurmak ve onu savunmakla başladı; barıştan sonra ise dünyaya açıldı.'). Bu cümlede اِنْتَقَلَتْ ifti'âl babındandır.

Fiilin öznesi belirtilmeyip işin kendisine odaklanıldığında meçhul fiil (الْفِعْلُ الْمَبْنِيُّ لِلْمَجْهُولِ) kullanılır. Bu durumda özne düşer ve nesne onun yerini alır. Öznenin yerine geçen bu kelimeye nâib-i fâil (نَائِبُ الْفَاعِلِ) denir ve merfû okunur. Örneğin أَرْسَلَ النَّبِيُّ الرَّسَائِلَ ('Peygamber mektupları gönderdi') cümlesinde mansub olan الرَّسَائِلَ, meçhul cümlede merfû olur: أُرْسِلَتِ الرَّسَائِلُ ('Mektuplar gönderildi'). Nâib-i fâil müennes olduğu için fiile müennes te'si (ـتْ) eklenmiştir. Mücerred fiillerde meçhul kalıbı فُعِلَ - يُفْعَلُ veznindedir (فُتِحَتْ مَكَّةُ). Mezîd fiillerde de mantık aynıdır, yalnızca harf sayısı arttığı için ötrelerin yeri değişir.

Mazi meçhulün temel kuralı: Sondan önceki harf esreli olur, ondan önceki bütün harekeli harfler de ötreli olur. Bu kural bablara şöyle uygulanır. If'âl ve tef'îl babında ilk harf ötre alır: أَرْسَلَ → أُرْسِلَ، عَلَّمَ → عُلِّمَ. Müfâale babında ilk harf ötre alınca arkasındaki elif vava dönüşür: بَايَعَ → بُويِعَ، شَاوَرَ → شُووِرَ. Te ile başlayan tefe'ul ve tefâul bablarında ilk iki harf ötreli olur: تَوَفَّى → تُوُفِّيَ، تَبَادَلَ → تُبُودِلَ. Hemze-i vasl ile başlayan bablarda ise hemze ve üçüncü harf ötreli olur: اِقْتَرَحَ → اُقْتُرِحَ، اِسْتَقْبَلَ → اُسْتُقْبِلَ. Kısaca iki harf her zaman sabittir: sondan önceki harf esre, kelimenin başı ise ötre alır.

Muzari meçhulün kuralı daha kolaydır: Harf-i mudâraa ötreli, sondan önceki harf üstünlü olur. Örnekler şunlardır: يُرْسِلُ → يُرْسَلُ، يُعَلِّمُ → يُعَلَّمُ، يُبَايِعُ → يُبَايَعُ، يَتَعَلَّمُ → يُتَعَلَّمُ، يَسْتَقْبِلُ → يُسْتَقْبَلُ. Dikkat edilirse dört harfli bablarda harf-i mudâraa zaten ötrelidir; bu bablarda değişen tek şey sondan önceki harftir. İnfiâl babı çoğunlukla bir başka fiilin etkisini kabul etme anlamı taşır ve geçişsizdir. Bu yüzden genellikle meçhul yapılmaz. Bazı meçhul fiiller kalıplaşarak kendine özgü bir anlam kazanmıştır. Örneğin اُسْتُشْهِدَ 'şehit düştü', تُوُفِّيَ ise 'vefat etti' demektir. Siyer metinlerinde bunlar malum fiil gibi çevrilir.

Siyer olaylarını özetlerken ve tartışırken olumsuz cümlelere de sık ihtiyaç duyarız. Arapçada olumsuzluk bildiren dört temel edat vardır. مَا + mazi geçmişte olmayan bir işi anlatır: مَا قَاتَلَ الْمُسْلِمُونَ فِي الْحُدَيْبِيَةِ ('Müslümanlar Hudeybiye'de savaşmadı'). Aynı anlam لَمْ + meczum muzari ile de verilir ve yazı dilinde bu kalıp daha yaygındır: لَمْ يُقَاتِلِ الْمُسْلِمُونَ فِي الْحُدَيْبِيَةِ. Burada يُقَاتِلْ fiilinin sonundaki sükûn, arkasından gelen harf-i tarif yüzünden esreye dönmüştür. لَا + merfû muzari şimdiki ve geniş zamanı olumsuz yapar: لَا يَتَخَلَّى الْمُؤْمِنُ عَنْ أَخِيهِ ('Mümin kardeşini yalnız bırakmaz'). لَنْ + mansub muzari ise geleceği kesin bir dille olumsuz yapar: لَنْ نُخَالِفَ أَمْرَ الْقَائِدِ ('Komutanın emrine asla karşı gelmeyeceğiz').

Edatlar muzarinin sonunu değiştirir. Bu değişiklik özellikle çoğul ve ikil şekillerde açıkça görülür. لَمْ ve لَنْ, يُقَاتِلُونَ gibi beş fiil kalıplarının sonundaki nunu düşürür: لَمْ يُقَاتِلُوا ve لَنْ يُقَاتِلُوا. Ancak bu iki kalıbın anlamı farklıdır: İlki 'savaşmadılar', ikincisi 'savaşmayacaklar' demektir. Meçhul fiiller de aynı kurallarla olumsuz yapılır: مَا أُرْسِلَتِ الرَّسَائِلُ قَبْلَ الصُّلْحِ ve لَمْ تُرْسَلِ الرَّسَائِلُ قَبْلَ الصُّلْحِ ('Mektuplar antlaşmadan önce gönderilmedi'). Geçen hafta gördüğümüz olumsuz emir (nehiy) de لَا ile yapılır, ama fiil meczum olur: لَا تَبْرَحُوا. Buna göre لَا + merfû muzari olumsuz bir haber, لَا + meczum muzari ise yasaklama bildirir.

Konuşma etkinliklerinde (نَاقِشْ مَعَ زَمِيلِكَ) arkadaşınızın görüşüne katılmak ya da itiraz etmek için mezîd fiilli kalıplar kullanılır. Bunlardan bazıları şunlardır: أُوَافِقُكَ الرَّأْيَ ('sana katılıyorum', müfâale), لَا أُوَافِقُكَ لِأَنَّ ... ('sana katılmıyorum, çünkü ...'), أَتَّفِقُ مَعَكَ ('seninle aynı fikirdeyim', ifti'âl), أَخْتَلِفُ مَعَكَ ('seninle farklı düşünüyorum', ifti'âl), أَقْتَرِحُ أَنْ ... ('... öneriyorum', ifti'âl), أَسْتَنْتِجُ أَنَّ ... ('... sonucunu çıkarıyorum', istif'âl). Örnek bir tartışmada bir öğrenci لَمْ يَنْتَصِرِ الْمُسْلِمُونَ فِي الْحُدَيْبِيَةِ ('Müslümanlar Hudeybiye'de kazanmadı') diyebilir. Arkadaşı da şöyle cevap verebilir: أَخْتَلِفُ مَعَكَ، لِأَنَّ الْقُرْآنَ سَمَّاهُ فَتْحًا مُبِينًا ('Seninle farklı düşünüyorum; çünkü Kur'an onu apaçık bir fetih diye adlandırdı'). Görüşler böyle gerekçeyle ve kibar bir dille ifade edildiğinde tartışma, Medine'deki istişare geleneğine uygun bir öğrenme etkinliğine dönüşür.