Family Members' Jobs, Working Places and Job Routines; When and While, Which Questions and Reflexive Pronouns

Her ailede farklı meslekler vardır. Bu hafta öğrendiğimiz meslek kelimeleri şunlardır: an author (yazar), a journalist (gazeteci), a reporter (muhabir), a lawyer (avukat), a dentist (diş hekimi), a designer (tasarımcı), a painter (ressam, boyacı), a detective (dedektif), a pilot (pilot), a professor (profesör), an engineer (mühendis), a cook (aşçı), a soldier (asker), an officer (subay, memur, görevli) ve a businessman (iş insanı). Bir kişinin mesleğini sormak için «What does your mother do?» (Annen ne iş yapar?) ya da «What's your father's job?» (Babanın mesleği ne?) deriz. Cevap: «She's a dentist.», «He's a pilot.»

İngilizcede meslek söylerken isimden önce mutlaka a veya an kullanılır; Türkçedeki gibi «He is engineer.» denmez. Kelime ünsüz sesle başlıyorsa a (a lawyer, a soldier, a manager), ünlü sesle başlıyorsa an gelir (an author, an engineer, an officer, an employee, an assistant). Birden fazla kişi için meslek çoğul olur ve a/an kullanılmaz: «My aunt and uncle are doctors.», «My grandparents are farmers.»

İş yerindeki görevleri anlatan kelimeleri de öğreniyoruz: a boss (patron, amir), a manager (yönetici, müdür), a director (yönetmen, genel müdür), an assistant (asistan, yardımcı), an employer (işveren) ve an employee (çalışan). Birçok meslek bir fiilden türetilir: report → reporter, design → designer, paint → painter, direct → director, employ → employer / employee. Bu ekleri tanırsak yeni bir kelimeyi gördüğümüzde anlamını kolayca tahmin edebiliriz: «A designer designs clothes, houses or cars.»

Her mesleğin bir çalışma yeri vardır. Bu hafta öğrendiğimiz çalışma yerleri şunlardır: a restaurant (restoran), a factory (fabrika), a company (şirket) ve construction (inşaat, inşaat alanı). Bunlara önceki yıllardan bildiğimiz a hospital, an office, a university, an airport, a farm gibi yerleri de ekleyebiliriz. Çalışma yerini sormak için «Where does she work?» (O nerede çalışır?) deriz. Cevapta üç kalıp kullanılır: work in (bir binanın içinde: «He works in a factory.»), work at (bir noktada: «She works at a restaurant.») ve work for (bir kurum veya kişi için: «My uncle works for a big company.»).

Meslek dünyasıyla ilgili dört fiil öğreniyoruz: to report (haber vermek, bildirmek): «The reporter reports the news from the construction site.»; to employ (işe almak, istihdam etmek): «The factory employs three hundred people.»; to earn (kazanmak): «A pilot earns good money, but she works long hours.»; to farm (çiftçilik yapmak, toprağı işlemek): «My grandparents farm in a village near Konya. They grow wheat.» Bu fiiller geniş zamanda üçüncü tekil şahısla -s alır: reports, employs, earns, farms.

Employer ve employee kelimeleri aynı fiilden gelir ama anlamları terstir. Employer işi veren kişi ya da şirkettir; employee ise işi alan, maaşla çalışan kişidir. «Mr Aksoy is the employer. He employs twenty employees in his company.» Bir şirkette the boss en yetkili kişidir; the manager bir bölümü yönetir; the assistant yöneticiye yardım eder. «My mother is an assistant at a construction company. She helps the manager with emails and meetings.»

Bir kişinin her gün düzenli olarak yaptığı işlere job routines (iş rutinleri) denir. Rutinleri simple present tense (geniş zaman) ile anlatırız ve üçüncü tekil şahısta fiile -s/-es ekleriz. Teyzemiz Ayşe bir aşçıdır: «My aunt Ayşe is a cook. She gets up at half past six. She goes to the restaurant at half past seven. She washes and cuts the vegetables. She cooks lunch for the guests. She finishes work at six o'clock.» Rutinlerde sıklık zarfları (always, usually, often, sometimes, never) ve zaman ifadeleri (every day, in the morning, at weekends) çok kullanılır: «The pilot always checks the plane before the flight.»

İki olayı birbirine bağlamak için when (-dığında, -ınca) bağlacını kullanırız. When genellikle olayların ardı ardına olduğunu gösterir: önce bir olay olur, hemen sonra diğeri gelir. «The cook prepares the food when the guests arrive.» (Misafirler gelince aşçı yemeği hazırlar.) «When the reporter gets the news, she calls the director.» When cümlenin başında gelirse iki cümle arasına virgül konur; ortada gelirse virgül gerekmez.

While (-ken, -dığı sırada) bağlacı ise iki olayın aynı anda sürdüğünü gösterir. While'dan sonra çoğunlukla süren bir eylem, yani is / are + -ing gelir: «My mother listens to the radio while she is driving to work.» (Annem işe arabayla giderken radyo dinler.) «I will wait for you outside while you are in the meeting.» (Sen toplantıdayken ben dışarıda seni bekleyeceğim.) Kısacası when ile olaylar sıraya girer, while ile olaylar yan yana yürür: «While the engineer is checking the construction, her assistant takes notes.»

Which (hangi, hangisi) soru kelimesi, belirli ve sınırlı seçenekler arasından bilgi istediğimizde kullanılır. Yapısı genellikle Which + isim + do / does + özne + fiil? şeklindedir: «Which job does your cousin do?» (Kuzenin hangi işi yapıyor?), «Which company does your aunt work for?» (Teyzen hangi şirkette çalışıyor?), «Which restaurant does your uncle work at?» Which bazen doğrudan özne olarak da kullanılır; o zaman do/does gelmez: «Which bus goes to the factory?» (Fabrikaya hangi otobüs gidiyor?)

What ile Which arasındaki fark seçenek sayısındadır. What, seçeneklerin açık ve sınırsız olduğu durumlarda kullanılır: «What does your father do?» (Baban ne iş yapar? — Dünyadaki bütün meslekler olabilir.) Which ise seçenekler belli olduğunda kullanılır: «Your uncles are a pilot and a lawyer. Which one is the pilot?» (Hangisi pilot?) Seçenekler soruya da eklenebilir: «Which do you prefer, a job in an office or a job on a farm?»

Which sorularına cevap verirken çoğunlukla belirli bir kişi, yer ya da şey söylenir. Tekrarı önlemek için the one (o, olan) kalıbını kullanabiliriz: «A: Which engineer is your mother? B: The one with the white helmet.» «A: Which factory does he work in? B: The big one near the highway.» Aile yaşamından örnek: «A: Your sisters are both designers. Which one designs clothes? B: Elif does. Zeynep designs furniture.» Which ile kurulan sorular, bir dinleme ya da okuma metninde aranan ayrıntıyı bulmamıza da yardım eder.

Bir eylemi yapan kişi (özne) ile o eylemden etkilenen kişi (nesne) aynı olduğunda reflexive pronouns (dönüşlü zamirler) kullanılır. Türkçedeki «kendimi, kendini, kendimize» anlamına gelirler. «The reporter is introducing herself to the audience.» (Muhabir kendini izleyicilere tanıtıyor.) Bu cümlede tanıtan da tanıtılan da muhabirdir; bu yüzden «her» değil herself kullanılır. Benzer örnekler: «The new employee is introducing himself to the boss.», «Be careful with the knife! Don't cut yourself.», «The pilots prepare themselves for a long flight.»

Dönüşlü zamirler tekilde -self, çoğulda -selves ile biter: myself (kendim), yourself (kendin), himself (kendisi — erkek), herself (kendisi — kadın), itself (kendisi — nesne/hayvan), ourselves (kendimiz), yourselves (kendiniz), themselves (kendileri). Dikkat: yourself tek kişiye, yourselves birden fazla kişiye söylenir. «Children, help yourselves to some cake!» (Çocuklar, kendinize kek alın!)

Dönüşlü zamirler bir işi kimsenin yardımı olmadan yaptığımızı vurgulamak için de kullanılır. Bu durumda zamir cümlenin sonuna gelir ya da by + reflexive (tek başına) kalıbı kullanılır: «My mother is an author. She writes her books herself.» (Kitaplarını kendisi yazar.) «My grandparents farm the land themselves.» «I make my breakfast by myself.» (Kahvaltımı tek başıma hazırlarım.) Misafirliğe gittiğimizde ev sahibinin söylediği «Please make yourself at home!» (Lütfen kendi evinizdeymiş gibi rahat olun!) cümlesinde de bir dönüşlü zamir vardır; bu sıcak ifade, kültürümüzdeki misafirperverliği çok güzel anlatır.

Aile yaşamında sık duyacağımız iki günlük ifadeyi öğreniyoruz. «My father works all hours on his new job!» bir kişinin çok uzun saatler, neredeyse gece gündüz çalıştığını anlatır: «My father works all hours on his new job! He leaves home at seven and comes back at nine.» «Keep that secret in the family, please!» ise «Bu sır aramızda, aile içinde kalsın lütfen!» demektir; örneğin annemizin doğum günü için hazırladığımız sürprizi kardeşimize anlatırken kullanırız: «We are planning a surprise party for Mum. Keep that secret in the family, please!»

Bu hafta meslek kelimeleriyle bazı harflerin farklı seslerini çalışıyoruz (sesler sembolle değil, kelimelerle öğrenilir). c harfi e, i, y'den önce genellikle «s» gibi okunur: officer, office, price; a, o, u'dan ve ünsüzlerden önce «k» gibi okunur: cook, company, factory, director, construction. a harfi farklı kelimelerde farklı ses verir: manager ve factory'de «e ile a arası», painter ve place'te «ey», author ve lawyer'da uzun «o», farm ve carpet'te uzun «a» gibi duyulur. e harfi dentist ve engineer'ın başında kısa «e», employee'nin sonundaki ee'de uzun «i», reporter'ın sonundaki -er'de ise zayıf, belirsiz bir ses verir. b harfi çoğunlukla okunur (boss, businessman) ama m'den sonra gelince sessizdir: climb, comb, thumb. d harfi director, designer, dentist ve detective kelimelerinde net bir «d» sesidir.

Kültürümüzde çalışmak ve alın teri çok değerlidir. Anadolu'da yüzyıllar boyunca esnaf ve zanaatkârları bir araya getiren Ahilik geleneği; dürüstlüğü, işini iyi yapmayı ve çırak yetiştirmeyi öğütlemiştir: «In the Ahi tradition, a good craftsman is honest and helpful.» Köylerimizde komşuların birbirine tarla ve hasat işlerinde yardım ettiği imece geleneği hâlâ yaşar: «In our village, neighbours help each other when they farm.» 30 Ağustos Zafer Bayramı'nda ülkemizi koruyan askerlerimizi minnetle anarız: «On 30 August Victory Day, we remember our brave soldiers.» 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı'nda ise çocuklar hayallerindeki meslekleri anlatır: «On 23 April, I want to be a pilot for a day!»