Hava Karlı: Kar Uyarıları ve Güvenlik İfadeleri, Sıralama Bağlaçları, Beş Duyuyla Betimleme, Okuma ve Kış Günlüğü Yazma

Yoğun kar yağışı güzel bir manzara oluşturur ama bazı tehlikeleri de beraberinde getirir. Bu yüzden televizyon ve radyodaki نَشْرَةُ الطَّقْسِ (hava durumu bülteni) dikkatle dinlenmelidir. Bültenlerde sık geçen kelime تَحْذِيرٌ (uyarı) kelimesidir: تَحْذِيرٌ مِنَ الثُّلُوجِ الْكَثِيفَةِ (yoğun kar uyarısı). Gelecekteki bir yağışı haber vermek için يُتَوَقَّعُ (bekleniyor) fiili kullanılır: يُتَوَقَّعُ نُزُولُ الثَّلْجِ غَدًا (Yarın kar yağması bekleniyor). Görüş mesafesinin azaldığını الرُّؤْيَةُ ضَعِيفَةٌ (Görüş zayıf), yolların trafiğe kapandığını ise الطُّرُقُ مُغْلَقَةٌ (Yollar kapalı) cümlesi anlatır.

Şimdi kısa bir bülten dinleyelim: هٰذِهِ نَشْرَةُ الطَّقْسِ لِيَوْمِ الْإِثْنَيْنِ. الْجَوُّ مُثْلِجٌ فِي شَرْقِ الْبِلَادِ، وَدَرَجَةُ الْحَرَارَةِ فِي مَدِينَةِ قَارْص سَبْعُ دَرَجَاتٍ تَحْتَ الصِّفْرِ. يُتَوَقَّعُ نُزُولُ ثُلُوجٍ كَثِيفَةٍ فِي الْمَسَاءِ، وَالطُّرُقُ زَلِقَةٌ، لِذٰلِكَ نَرْجُو مِنَ السَّائِقِينَ الْقِيَادَةَ بِبُطْءٍ. Türkçesi: Bu, pazartesi gününün hava durumu bültenidir. Ülkenin doğusunda hava karlı; Kars'ta sıcaklık sıfırın altında yedi derece. Akşam yoğun kar yağışı bekleniyor ve yollar kaygan; bu yüzden sürücülerden yavaş sürmelerini rica ediyoruz. Bülteni dinlerken önce yer, sonra hava, ardından sıcaklık ve son olarak öneri bilgisini yakalamaya çalışınız.

Karlı günlerde günlük hayatta da bazı aksaklıklar yaşanır: تَأَخَّرَتِ الْحَافِلَةُ بِسَبَبِ الثَّلْجِ (Otobüs kar nedeniyle gecikti), اِنْقَطَعَتِ الْكَهْرَبَاءُ (Elektrik kesildi). Yetkililer اِبْقَوْا فِي الْبُيُوتِ (Evlerde kalın) veya اِحْذَرُوا الطُّرُقَ الزَّلِقَةَ (Kaygan yollara dikkat edin) diye uyarır. Soğuk havada sağlığımıza da dikkat etmeliyiz. Hasta olduğumuzu أُصِبْتُ بِالزُّكَامِ (Nezle oldum) ve عِنْدِي سُعَالٌ وَحُمَّى (Öksürüğüm ve ateşim var) cümleleriyle söyleriz. Korunmak için de يَجِبُ أَنْ نَلْبَسَ مَلَابِسَ دَافِئَةً (Kalın, sıcak tutan giysiler giymeliyiz) deriz.

Geçen haftalarda sebep bildiren لِأَنَّ, sonuç bildiren لِذٰلِكَ ve karşıtlık bildiren لٰكِنْ bağlaçlarını öğrendik. Bir olayı anlatırken olayların hangi sırayla gerçekleştiğini göstermek de önemlidir. Bunun için Arapçada üç temel bağlaç vardır. وَ (ve) iki bilgiyi yan yana ekler; sıra bildirmez: نَزَلَ الثَّلْجُ وَهَبَّتِ الرِّيَاحُ (Kar yağdı ve rüzgâr esti). فَـ (ve hemen, bunun üzerine) ikinci olayın birincinin hemen ardından geldiğini gösterir ve kendinden sonraki kelimeye bitişik yazılır: فَتَحْتُ النَّافِذَةَ فَرَأَيْتُ الثَّلْجَ (Pencereyi açtım ve karı gördüm).

ثُمَّ (sonra, ardından) ise iki olay arasında bir süre geçtiğini anlatır ve ayrı yazılır: تَنَاوَلْنَا الْفَطُورَ ثُمَّ خَرَجْنَا لِنَلْعَبَ (Kahvaltı yaptık, sonra oynamak için dışarı çıktık). فَـ bağlacı bazen sonuç anlamı da taşır: كَانَ الْجَوُّ بَارِدًا فَلَبِسْتُ مِعْطَفِي (Hava soğuktu, bu yüzden paltomu giydim). Seçenek sunmak için أَوْ (veya, ya da) kullanılır: نَلْعَبُ بِالثَّلْجِ أَوْ نَبْقَى فِي الْبَيْتِ (Karla oynarız ya da evde kalırız).

Bu bağlaçları önceki haftalarda öğrendiklerimizle birleştirince uzun ve akıcı cümleler kurabiliriz: اِسْتَيْقَظْتُ فَنَظَرْتُ مِنَ النَّافِذَةِ، ثُمَّ لَبِسْتُ مِعْطَفِي لِأَنَّ الْجَوَّ بَارِدٌ. (Uyandım, hemen pencereden baktım, sonra paltomu giydim çünkü hava soğuk.) Bir başka örnek: الثَّلْجُ كَثِيفٌ، لِذٰلِكَ تَأَخَّرَتِ الْحَافِلَةُ، لٰكِنَّنَا وَصَلْنَا إِلَى الْمَدْرَسَةِ. (Kar yoğun, bu yüzden otobüs gecikti ama okula vardık.) Dinleme sırasında bu küçük kelimeleri fark etmek, cümleler arasındaki ilişkiyi anlamanın anahtarıdır.

İyi bir betimleme, dinleyenin o manzarayı gözünün önüne getirmesini sağlar. Bunun en etkili yolu beş duyuyu kullanmaktır. Gördüklerimizi أَرَى (görüyorum) fiiliyle anlatırız: أَرَى الثَّلْجَ الْأَبْيَضَ عَلَى السُّطُوحِ (Çatılarda beyaz karı görüyorum). Duyduklarımızı أَسْمَعُ (duyuyorum) ile anlatırız: أَسْمَعُ صَوْتَ الرِّيَاحِ (Rüzgârın sesini duyuyorum), أَسْمَعُ صَوْتَ الثَّلْجِ تَحْتَ قَدَمَيَّ (Ayaklarımın altındaki karın sesini duyuyorum). Kokuları أَشُمُّ (kokluyorum) ile ifade ederiz: أَشُمُّ رَائِحَةَ الْخُبْزِ السَّاخِنِ (Sıcak ekmeğin kokusunu alıyorum).

Dokunma duyusu için أَلْمِسُ (dokunuyorum) fiili kullanılır ve çoğu zaman bir his cümlesiyle birleşir: أَلْمِسُ الثَّلْجَ فَأُحِسُّ بِالْبُرُودَةِ (Kara dokunuyorum ve soğukluğu hissediyorum). Tat duyusu için أَتَذَوَّقُ (tadıyorum) fiilini kullanırız: أَتَذَوَّقُ الْحَسَاءَ السَّاخِنَ (Sıcak çorbayı tadıyorum). Bu fiillere yeni sıfatlar eklemek betimlemeyi zenginleştirir: هَادِئٌ (sakin, sessiz), نَاعِمٌ (yumuşak), لَامِعٌ (parlak). Örnekler: الْمَدِينَةُ هَادِئَةٌ (Şehir sessizdir), الثَّلْجُ نَاعِمٌ (Kar yumuşaktır).

Betimlemeye renk katan bir yol da benzetme yapmaktır. مِثْلُ (gibi) kelimesiyle الثَّلْجُ مِثْلُ الْقُطْنِ (Kar pamuk gibidir) diyebiliriz. كَأَنَّ (sanki) ile daha güçlü bir benzetme kurarız: كَأَنَّ الْأَرْضَ لَبِسَتْ ثَوْبًا أَبْيَضَ (Sanki yeryüzü beyaz bir elbise giymiş). كَأَنَّ kelimesinden sonra gelen isim, لِأَنَّ kelimesinde olduğu gibi üstün okunur (الْأَرْضَ). Hayranlık kalıbını yeni sıfatlarla da kullanabiliriz: مَا أَهْدَأَ اللَّيْلَ! (Gece ne kadar sakin!).

Metni okumadan önce görseline bakalım: Karla kaplı bir ağaç, pencerede bir kız çocuğu ve dalda titreyen küçük kuşlar. Başlık ise الْعَصَافِيرُ وَالثَّلْجُ (Serçeler ve Kar). Görsel ve başlık birlikte düşünüldüğünde metnin kışın kuşların yaşadığı zorluğu ve onlara yardım edilmesini anlatacağını tahmin edebiliriz. Şimdi metni okuyalım: فِي يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ الشِّتَاءِ نَزَلَ الثَّلْجُ طُولَ اللَّيْلِ. فِي الصَّبَاحِ فَتَحَتْ مَرْيَمُ النَّافِذَةَ فَرَأَتْ عَصَافِيرَ صَغِيرَةً عَلَى الشَّجَرَةِ. كَانَتِ الْعَصَافِيرُ جَائِعَةً لِأَنَّ الثَّلْجَ غَطَّى الْأَرْضَ. قَالَتْ مَرْيَمُ: يَا أَبِي، الْعَصَافِيرُ لَا تَجِدُ طَعَامًا! قَالَ الْأَبُ: هَيَّا نَصْنَعْ لَهَا بَيْتًا صَغِيرًا.

صَنَعَتْ مَرْيَمُ وَأَبُوهَا بَيْتًا صَغِيرًا مِنَ الْخَشَبِ، ثُمَّ وَضَعَا فِيهِ قَلِيلًا مِنَ الْقَمْحِ وَالْخُبْزِ. بَعْدَ قَلِيلٍ جَاءَتِ الْعَصَافِيرُ فَأَكَلَتْ. قَالَ الْأَبُ: نَضَعُ كُلَّ يَوْمٍ مَا يَكْفِي، لَا أَكْثَرَ وَلَا أَقَلَّ. كَانَ الْجَوُّ بَارِدًا وَلٰكِنَّ مَرْيَمَ أَحَسَّتْ بِالدِّفْءِ فِي قَلْبِهَا. قَالَتْ: مَا أَجْمَلَ أَنْ نُسَاعِدَ الْعَصَافِيرَ! Türkçesi: Kış günlerinden birinde bütün gece kar yağdı. Sabah Meryem pencereyi açtı ve ağaçta küçük serçeler gördü. Serçeler açtı çünkü kar yeri örtmüştü. Meryem 'Babacığım, serçeler yiyecek bulamıyor!' dedi. Babası 'Haydi onlara küçük bir ev yapalım.' dedi. Meryem ve babası tahtadan küçük bir ev yaptılar, sonra içine biraz buğday ve ekmek koydular. Az sonra serçeler geldi ve hemen yediler. Babası 'Her gün yetecek kadar koyarız; ne fazla ne eksik.' dedi. Hava soğuktu ama Meryem kalbinde bir sıcaklık hissetti. 'Serçelere yardım etmek ne güzel!' dedi.

Metnin bilmediğimiz kelimelerini belirleyelim: عَصَافِيرُ (serçeler; tekili عُصْفُورٌ), جَائِعَةٌ (aç), غَطَّى (örttü), الْخَشَبِ (tahta), الْقَمْحِ (buğday), يَكْفِي (yeter). Metinde bu hafta öğrendiğimiz فَـ (فَرَأَتْ, فَأَكَلَتْ) ve ثُمَّ bağlaçlarının olayları sıraladığına; لِأَنَّ ve وَلٰكِنَّ ifadelerinin sebep ve karşıtlık kurduğuna dikkat ediniz. Babanın 'ne fazla ne eksik' sözü metnin anahtarıdır. Ana fikir: Kışın zor durumdaki canlılara ölçülü ve düzenli yardım etmek hem onları korur hem de bizi mutlu eder.

Günlük (الْمُذَكِّرَاتُ), yaşadıklarımızı geçmiş zamanla ve sırasıyla yazdığımız kısa bir metindir. Geçen hafta arkadaşa mesaj yazmayı öğrendik; günlükte ise bir okuyucuya hitap etmeyiz, kendi günümüzü anlatırız. Birinci adımda gün ve yer yazılır: الْيَوْمَ يَوْمُ الْإِثْنَيْنِ. أَنَا فِي قَرْيَةِ جَدِّي. (Bugün pazartesi. Dedemin köyündeyim.) İkinci adımda hava ve sıcaklık bildirilir: الْجَوُّ مُثْلِجٌ، وَدَرَجَةُ الْحَرَارَةِ أَرْبَعُ دَرَجَاتٍ تَحْتَ الصِّفْرِ.

Üçüncü adımda olaylar sıralama bağlaçlarıyla anlatılır: فِي الصَّبَاحِ تَنَاوَلْتُ الْفَطُورَ ثُمَّ خَرَجْتُ إِلَى الْحَدِيقَةِ، فَرَأَيْتُ آثَارَ الْقِطَّةِ عَلَى الثَّلْجِ. (Sabah kahvaltı yaptım, sonra bahçeye çıktım ve hemen kedinin kardaki izlerini gördüm.) Dördüncü adımda betimleme yapılır: كَانَتِ الْقَرْيَةُ هَادِئَةً، وَكَأَنَّ الْأَرْضَ لَبِسَتْ ثَوْبًا أَبْيَضَ. (Köy sessizdi, sanki yeryüzü beyaz bir elbise giymişti.) Beşinci adımda duygu ve günün sonu yazılır: أَحْسَسْتُ بِالْبَرْدِ لٰكِنَّنِي كُنْتُ سَعِيدًا. فِي الْمَسَاءِ ذَابَ قَلِيلٌ مِنَ الثَّلْجِ. (Üşüdüm ama mutluydum. Akşam karın bir kısmı eridi.)

Duyduğumuz ifadeleri doğru yazmak için benzer sesli harflere dikkat ederiz. الطَّقْسُ kelimesindeki kalın tı (ط) harfi, ince te (ت) ile karıştırılmamalıdır. ذَابَ (eridi) kelimesindeki zel (ذ) dil ucu dişler arasındayken çıkar; زَارَ (ziyaret etti) kelimesindeki ze (ز) ise ıslıklı bir sestir. الصِّفْرِ kelimesindeki kalın sad (ص) harfi de ince sin (س) ile karıştırılmamalıdır. Dikte sırasında önce kelimeyi dinleyip sesin kalın mı ince mi olduğunu belirlemek, yazım hatalarını büyük ölçüde önler.

Bu tema boyunca yağmurun, karın ve dolunun belli bir düzen içinde yağdığını gördük. Bu hafta düzenin yalnız yağışlarda değil, kâinattaki her şeyde bulunduğunu bildiren ayetleri tanıyoruz. Ra'd suresi 12. ayette هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنْشِئُ السَّحَابَ الثِّقَالَ buyrulur. Meali: 'O, size korku ve ümit vermek için şimşeği gösteren ve ağır bulutları oluşturandır.' Kar yüklü ağır bulutlar da bu ayette anlatılan düzenin bir parçasıdır. Aynı surenin 8. ayeti ise وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ ifadesiyle biter. Meali: 'O'nun katında her şey bir ölçü iledir.'

Kamer suresi 49. ayette إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ buyrulur. Meali: 'Şüphesiz biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık.' Furkan suresi 2. ayetin son kısmında da وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا buyrulur. Meali: 'Her şeyi yaratmış ve ona bir ölçü (düzen) vermiştir.' Bu ayette bu hafta öğrendiğimiz فَـ bağlacının (فَقَدَّرَهُ) yaratılışla ölçünün birbirine bağlı olduğunu gösterdiğine dikkat ediniz. قَدَرٌ, مِقْدَارٌ ve تَقْدِيرٌ kelimeleri aynı kökten gelir ve hepsi ölçü, miktar, düzen anlamını taşır.

Kar bu ölçünün güzel bir örneğidir. Kar örtüsü toprağı bir yorgan gibi örter ve bitki köklerini dondurucu soğuktan korur. Bahar geldiğinde yavaş yavaş eriyerek toprağa ve yeraltı sularına karışır, kaynakları besler. Kâinattaki bu ölçü insana da bir sorumluluk yükler: Okuma metnimizdeki Meryem'in babasının dediği gibi لَا أَكْثَرَ وَلَا أَقَلَّ (ne fazla ne eksik) davranmak. Kışın yakıtı ve elektriği israf etmemek, hayvanlara düzenli ve yeterli yiyecek bırakmak, giyimde ve yemede ölçülü olmak bu dengeye katkıdır.