Kaderle İlgili Kavramlar

Kader inancının doğru oturması için ömür ve ecel, rızık, tevekkül, başarı ile başarısızlık, sağlık ile hastalık gibi kavramların anlamını bilmek ve aralarındaki ilişkiyi yerinde kurmak gerekir. Bu kavramlardan ilki yaşamın süresiyle ilgili olan ömür ve eceldir.

Ömür, bir canlının doğduğu andan öldüğü ana kadar yaşadığı süredir; ecel ise bu sürenin bittiği andır. Bir kum saatinde akan kumların tamamı ömre, son kum tanesinin düştüğü an da ecele benzetilebilir.

Her canlının ömrü sınırlıdır ve her canlı eceli geldiğinde son bulur. Toprağa düşen tohum filizlenip gelişerek ağaca dönüşür; ağaç da yıllar geçtikçe yaşlanır ve sonunda ömrünü tamamlar. Çok uzun yaşayan ağaç türlerinin ve bazı balina türlerinin de ömrü sonludur. Evren de sonsuz değildir: Dünya, Güneş, gezegenler ve yıldızlar bir gün sona erecektir.

Bir insanın hangi zamanda doğacağı, ömrünün uzunluğu ve ölüm vakti Allah’ın takdirine bağlıdır. Canlıların ömrü ve ecel vakti, Allah’ın evren için belirlediği yasalara göre şekillenir. Bu bilgi, insana ömrünü değerlendirme sorumluluğu yükler: kötülüklerden uzak durmak, yararlı işler yapmak ve insanlığa fayda sağlamak.

Allah, canlıların yaşamlarını sürdürebilmeleri için çeşitli nimetler yaratmıştır; bu nimetlere rızık denir. Yenilen ve içilen şeyler, giyilen giysiler, solunan hava, bilgi ve hikmet; kısacası maddi ya da manevi her ihtiyaç rızık kapsamına girer.

Rızkın asıl kaynağı Allah’tır; yine de rızka kavuşmak için çalışmak gerekir. Kuşların uzak ülkelere göç etmesi, balinaların okyanusları aşması, arıların çok uzaktaki çiçekleri bulması bu çabanın doğadaki örnekleridir. İnsan da rızkına kavuşmak için gayret göstermelidir.

İslam, rızkın helal yoldan kazanılmasını ister. Başkasının malını çalmak, zorla almak, kumar ve şans oyunlarıyla para kazanmak, haksız gelir elde etmek haramdır; dilenerek yaşamak da İslam’ın hoş görmediği bir yoldur. Bu nedenle emek veren ve alın teriyle kazanan kişi takdir edilir; tembellik ve başkasına yük olmak kınanır.

Hiçbir çaba göstermeden “Rızkımı Allah verir.” diyerek beklemek, kader inancının doğru anlaşıldığını göstermez. Kader inancı, insanın Allah’ın koyduğu düzen içinde elinden geleni yapmasını ve sonucu Allah’tan beklemesini ister.

Tevekkül, sözlükte bir şeye güvenip dayanmak anlamına gelir. Dinî bir terim olarak, kişinin elinden gelen işi yapması ve gereken önlemleri almasının ardından Allah’a güvenmesi, sonucu O’ndan ummasıdır.

Derslerine çalışıp başarı için dua eden bir öğrenci, tohumu ektikten sonra gereğini yapıp bol ürün bekleyen bir çiftçi ve aracının bakımını yaptırıp yola çıkan bir şoför, doğru tevekkülü gösterir. Buna karşılık çalışmadan “Zaten tevekkül ediyorum.” diyerek başarı beklemek, gereğini yapmadan ürün ummak ya da bakımsız araçla yola çıkmak tevekkülle bağdaşmaz. Bu davranışların ortak yanı, kişinin görevini yapmadan sonucu Allah’a bırakmasıdır.

Tevekkülün en güzel örneği Hz. Muhammed’dir (sav). Hicret yolculuğuna çıkarken tedbirli davrandı: arkadaşı Hz. Ebu Bekir ile Mekke’den ayrılınca güvenlik gerekçesiyle Mekke’nin güneyindeki Sevr Mağarası’na gitti. Müşrikler, alınan önlemlere rağmen izlerini buldu ve mağaranın yakınına geldi; bunu gören Hz. Ebu Bekir, Allah’ın elçisine bir zarar gelmesinden endişelendi. Allah’ın yardımı sayesinde müşriklerin eline geçmeden Medine yolculuğunu sürdürdüler. Bu olayda önce önlem alınmış, ardından Allah’a güvenilmiştir; tevekkülün sırası böyledir.

Tedbirsiz tevekkül anlayışı İslam’ın genel ilkelerine uymaz. Kur’an’da da önlem almak öğütlenir; Nisa suresi 71. ayet buna örnektir. Devesini bağlayıp mı yoksa bağlamadan mı Allah’a tevekkül edeceğini soran bir sahabeye Hz. Peygamber, önce devesini bağlamasını, sonra Allah’a güvenmesini söylemiştir (Tirmizi, “Sıfatü’l-Kıyâme”, 60).

Başarı, bir çalışmanın iyi ve yararlı bir sonuca ulaşmasıdır; amaçladığı sonuca varan kişi kendini başarılı sayar. Fakat başarı, kendi kendine ortaya çıkan bir sonuç değildir. Sporcunun düzenli antrenman yapması, esnafın işine özen göstermesi, bilim insanının araştırmayı sürdürmesi bu çalışmaya örnektir. Başarının yolu, düzenli ve planlı çalışmaktır.

Hedefe giden yolda engellerle karşılaşılabilir. Böyle bir durumda hemen vazgeçmek ve sorumluluktan kaçmak doğru olmaz. Hz. Muhammed (sav), insanları dine çağırmaya başladığında yakınlarının bile karşı çıkmasıyla karşılaştı; yine de vazgeçmeyip anlatmayı sürdürdü. Allah’ın yardımı sayesinde İslam, kısa bir süre içinde Arap Yarımadası’nda yayıldı.

Düzenli ve planlı çalışmanın çağdaş bir örneği, okçu Mete Gazoz’dur. Gazoz, Tokyo’da yapılan 2020 Olimpiyatları’nda bireysel erkekler yarışmasını kazanarak Türkiye’ye okçulukta ilk olimpiyat altın madalyasını getirmiştir.

Zorluklarla dolu bir yolda “Talihim kötüymüş.” gibi kalıp sözlere sığınıp gayreti bırakmamak gerekir. Başarıya ulaşan kimse kibre kapılmamalı, başarısını Allah’ın lütfu olarak görmelidir. Başkasının hakkını çiğneyerek kazanılan sonuç gerçek bir başarı değildir. Çalışmamaktan doğan bir başarısızlığın sorumlusu da kader gösterilemez.

Sağlık, Allah’ın insana verdiği nimetlerin başında gelir; kişinin bedeni, toplumsal ilişkileri ve ruh dünyası bakımından eksiksiz bir iyilik içinde olması demektir. Hastalık, sağlığın bozulduğu durumdur; hasta kişide bedeni ya da zihni rahatsız eden olağan dışı belirtiler görülür. Halk arasında buna dert de denir.

Hastalıktan tamamen kaçınarak yaşamak neredeyse imkânsız olduğundan önlem almak gerekir. Korunmanın ilk adımı günlük alışkanlıklara dikkat etmektir: kişi ne yediğine ve içtiğine, nasıl bir ortamda yaşadığına özen göstermelidir. Uyku düzeni, dinlenme ve hareket de sağlığı korumanın parçalarıdır. Dinin öğüt verdiği helal ve temiz olanı seçmek, haramdan kaçınmak ise bedenin yanında ruhun sağlığına da katkı sağlar.

Bütün önlemler alınsa da insan hastalanabilir. Bu durumda yapılacak ilk iş tedavi olmaktır; insanın sağlığını koruma sorumluluğu vardır. “Başıma ne gelecekse gelir, tedaviye gerek yok.” diyerek tedaviden vazgeçmek doğru kader anlayışına uymaz. Hz. Muhammed (sav) hastalığa çare aranmasını öğütlemiş, her hastalığın şifasını Allah’ın yarattığını bildirmiştir (Ebu Davud, “Tıb”, 1).

İnsana düşen, sorumluluğunu yerine getirmektir: bedenini ve ruhunu korumak için doğru ve yararlı olanı seçmek. Buna rağmen hastalanan kişi, nedenini “Talihim kötüymüş.” gibi sözlerle açıklayıp sorumluluktan sıyrılmaya çalışmamalı; dua etmeli, tedaviyi sürdürmeli ve iyileşmenin yollarını aramalıdır.

Hz. Ömer’in yaşadığı bir olay, kader ile seçim arasındaki bağı göstermesi açısından öğreticidir. Hicret’in on yedinci yılında Şam yönüne gelen Hz. Ömer, İslam ordusunun komutanı Ebu Ubeyde bin Cerrah ile Serğ Köyü’nde bir araya geldi. Ebu Ubeyde, Şam çevresinde veba salgını çıktığını bildirdi.

Hz. Ömer, muhacirleri ve ensarı toplayıp onlarla istişare etti ama bir sonuca varılamadı. Kimisi görev için yola çıkan halifenin geri dönmesini uygun bulmadı, kimisi de insanları tehlikeye atmanın doğru olmadığını söyledi. Hz. Ömer danışmaya devam etti; Mekke’nin fethinde bulunan muhacirleri ve Kureyş’in ileri gelen isimlerini de topladı. Sonunda ittifakla geri dönülmesi ve insanların veba tehlikesine sokulmaması kararı çıktı; Hz. Ömer de Medine’ye dönülmesini emretti.

Bunun üzerine Ebu Ubeyde, bu dönüşün Allah’ın kaderinden kaçmak anlamına gelip gelmediğini sordu. Hz. Ömer, kaçtıklarını ama Allah’ın bir kaderinden başka bir kaderine kaçtıklarını söyledi. Ardından verimli ve kıraç diye ikiye ayrılan yamaçların bulunduğu bir vadide develerini otlatan kişiyi örnek verdi: o kişi hangi yamaçta otlatırsa otlatsın develerini yine Allah’ın kaderi içinde otlatmış olacaktı.

Bu sırada, daha önce başka bir görevle yanlarından ayrılan Abdurrahman bin Avf çıkageldi ve konuyla ilgili bir hadis bildiğini söyledi: Hz. Peygamber, veba çıktığı duyulan yere gidilmemesini, orada bulunanların da vebadan kaçmak için oradan çıkmamasını öğütlemişti (Müslim, “Selâm”, 98). Kararının hadisle de doğrulandığını gören Hz. Ömer, Allah’a hamdetti, orduyu geri çekti ve Medine’ye döndü.